قارتتار ءۇيى.  ەستىگەن ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ويىنا اسىراۋشىسىنان ايىرىلىپ،قاپالىق كۇيگە تۇسكەن كەيۋانا مەن اق ساقالدى قاۋساعان قارتتىڭ تۇسەرى انىق. تاتار ءدامى تامام شاقتا تاس قابىرعاعا تۇتقىنداپ، قالتىراعان قولى قارماۋعا كونبەي، كونبىس حالگە ۇشىراتقان تاسباۋىر ۇلدىڭ تۇل تىرلىكتەن تابارى قايسى؟! ادام تۇگىلى  قۇلىندا ەنەسىنە ەنجار قاراماۋشى ەدى؟ قارا باسىن «قايعىدان» اراشالاعىسى كەلگەن قالىڭ بۇقارانىڭ «جۇقا» ويلى وكىلدەرى قارتايعان قارت اتا-اناسىن «قارتتار ۇيىنە» قىدىرتىپ، قارايعاننىڭ سۇراعىنا  «تاعدىردىڭ تالكەگىن» جاۋاپ قىلىپ بەرەدى. قوعام قۇبىلمالى كۇي كەشكەسىن، قيتۇرقى قۇبىلىسى دا قاراپايىمدىلىققا نەگىزدەلە بەرە مە قالاي؟

ايتۋى بىلاي تۇرماق، ويلاۋعا وعاش تاقىرىپتار بۇگىندە تىرلىك كەشكەننىڭ  تىلىندە ءجۇر. قىزتەكەلىك پەن ءبىرجىنىستى نەكە كۇندەلىكتى تالقىلانار تاپتاۋرىن تاقىرىپتار. ءسىز شوشىماڭىز، ەۋروپادا  ءبىرجىنىستى نەكە مەن قىزتەكەلەر ءۇشىن دە ارنايى اشىلعان  «قارتتار ءۇيى» بار. بەرليندە ارنايى قىزتەكەلەر ءۇشىن سالىنعان ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قولداۋ كورىپ وتىرعان ولاردىڭ ەندىگى الار اسۋلارى ءالى الدا. ادامزاتقا تونگەن قاتەردەن قازاقتى اراشالاي الماسپىز. دەگەنمەن اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە،اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەگەن الدەقايدا ابزالىراق. ءجا، ايتپاعىمىز بۇل ەمەس،قارتتار ءۇيى تۇرعىسىندا. قازاققا جات قارتتار ءۇيى وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى ەڭبەككە جارامسىز، قاراۋشىسىنان ايىرىلعان جاندار ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن. جىلدار جىلجي بالا-شاعاسى،تۋىس تۋاجاتىنا كەرەكسىز بولىپ قالعان جاندار اتالمىش «عيماراتتى» پانالادى. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قارتايعان اكە-شەشەلەرىنەن  تاۋەلسىزدىك العىسى كەلگەن «كەيبىر» قازاقتاردىڭ اراسىندا اتا-انالارىن قارتتار ۇيىنە اپارۋ داستۇرگە اينالعاندى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەرەعار تۇسى كەڭىستىك العان سوڭ كەمىستىگىمىز بولىپ قايتا ەندى. دەرەكتەر دەگەنىنە سەنسەك سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا مۇگەدەك جاندار مەن قارتتارعا ارنالعان ينتەرناتتاردىڭ سانى 87-گە جەتكەن ەكەن. وتىز مىڭنان اسا ادام وسى ۇيلەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن اۋدان نەمەسە ءبىر قالاشىقتاعى  ادام سانىنا تەڭ. تەك قانا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وزىندە ەكى بىردەي قارتتار ءۇيى جۇمىس ىستەپ تۇر. شىعىس قازاقستان مەن قوستاناي وبلىستارىندا باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا كوپتەپ ورنالاسقان. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن باستان كەشىپ  ءتۇرلى جولمەن تۇسسە دە سىرلارى ءبىر، مۇڭدارى ورتاق. العاش اشىلعان جىلدارى قازاقتار بولماعان، ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولادى. سوۆەتتىك سالقىندىق ساناسىنا سىڭگەن بۋىنعا قارياسىنىڭ  ساقالىنان سۇيرەپ «ساتقىندىق» جاساۋ، اسا الىپ بارا جاتقان قىلمىس تا ەمەس شىعار؟! قازاقتىڭ قانىندا جوق ماسكۇنەمدىك، دىنسىزدىك وسى تۇستا كەڭ ەتەك العان جوق پا؟ الدىڭعى دوڭعالاق قايدا جۇرسە سوڭعىسى سونى قايتالار ءسات وسى تۇس قايتالانباسا يگى ەدى.

قارتتىقتى قازىناعا جولىقتىرعان قازاقتىڭ قارا شالىنان دا ءقادىر كەتىپ بارا جاتقانداي. جەتىمىن  جىلاتپاي، جەسىرىن قاڭعىتپاعان ۇلتتىڭ ۇنتالا باستاعانى ما؟ بۇعان كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كەسىرىن كولدەنەڭ قويعانمەن، تەرىس كورمەيتىن پەندەلەر ىشىمىزدەن تابىلعاسىن داۋا قايسى؟! «اتاڭا نە ىستەسەڭنىڭ» اۋىلىنان الىس جۇرگەندەر دە. ءتىپتى، «ۇكىمەتكە جۇمىس ىستەدى، ەندى ۇكىمەت ءوزى باقسىنعا»  سالاتىن كەرىمدەر دە كەزدەسەدى كەلىندەر اراسىندا. بالانىڭ بوستىعى، كوڭىلدىڭ حوشتىعىن كەتىرىپ تۇر. سوڭعى جىلدارداعى «سول اۋىلدىڭ» تۇرعىندارىنىڭ سان جاعىنان كوبەيۋى كوڭىلگە الاڭ تۋعىزادى. قازاق قوعامىنا جات قۇبىلىستىڭ قارقىندى دامۋ مەحانيزىمىندە ەشقانداي اقاۋلىق جوق. وعان  وبلىستارداعى «قارتتار ۇيىنە» كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان سۇرانىستاردىڭ كوپتىگى دالەل بولا الادى. ءتىپتى الماتى قالاسىندا ارنايى اقىلى تۇردە جۇمىس جاسايتىن «ارداگەرلەر ءۇيى» بار. جەتكىزىلۋى سولاي دەمەسەڭىز، مۇندا دا ەش قارت بالا-شاعاسىمەن بىرگە تۇرىپ جاتقان جوق.  كۇنىنە 5-7 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا ەمدىك پروسەدۋرالار جۇرگىزىلەدى-مىس.  «ارداگەرلەر ءۇيى» «قارتتار ءۇيىنىڭ» ايتىلۋ فورماسىنىڭ سىپايى ءتۇرى. ادام ايتسا سەنبەس دۇنيەنىڭ ادام ايتقىسىز قارقىنمەن دامۋى قوعامنىڭ قولداۋى ما،الدە...

ستاتيستيكانى سويلەتسەك، ەۋروپادا ەڭ تابىستى بيزنەس كوزى وسى قارتتار ءۇيىن اشۋ بولىپ كەلەدى ەكەن. باتىس ەلدەرىندە قارتايعان شاعىندا «قارتتار ۇيىنە» ورنالاسۋ، بەينەتتىڭ زەينەتىن كورۋمەن تەڭ. باتىستىڭ بىلىعىن بۇتىندەي كوشىرۋدەن بەتىمىز قايتپاعان بىزدەر بۇل ۇردىستەن دە ماقۇرىم قالماۋدى كوزدەمەسەك بولعانى. قارتايعان شاعىندا قارت اتا-اناسىن ءمۇساپىر حالگە دۋشار قىلىپ بەت بۇرعان كىسى ادام الدىندا ايىپكەر، اللا الدىندا جاۋاپكەر بولماق. قاسيەتتى قۇران كارىمدە  «اللانىڭ ريزالىعى اتا-انانىڭ ريزالىعىندا، اللانىڭ  اشۋى اتا-انانىڭ اشۋىندا»- دەگەن جولدار بار. ءدىنىمىز يسلام اتا-انامىزعا قۇرمەت قىلۋدى ەرەكشە ناسيحات ەتەدى. قازاقتىڭ «قارا شاڭىراعى» قارا دومالاق كەنجە ۇلىمەن قازىنالى قارتىنىڭ ارقاسىندا وسى كۇنگە دەيىن قاسەتىن جويماي كەلەدى ەمەس پە؟

وزەندەگى ولشەۋلى ءجاي اعىستار

قارياعا قاراساڭ ايانىش بار.

نامىستانبا جۇرە الماي قالسا ولار

كەزىڭ كەلەر سەنىڭ دە تاياق ۇستار.

وسى ورايدا ويىما مىناداي ءبىر اڭىز ورالىپ وتىرعانى. بىردە ءبىر جانۇيادا قارت اكەسى، وتاعاسى ايەلى جانە كىشكەنتاي ۇلى بولىپتى. سوندا كەلىنى اتاسىنان جيرەنىپ، بىرگە وتىرىپ اس ءىشۋدى قور ساناپ بولەك  اعاش اياققا قۇيىپ بەرەدى ەكەن. بۇل كورىنىستىڭ بارلىعى ءبۇلدىرشىننىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتادى. ءبىر كۇنى ۇلى مەن كەلىنى كىشكەنە ءسابيدىڭ اعاشتى قىرناپ ءبىر نارسە جاساپ جاتقانىن كورىپ، سۇراي قالسا، ۇلى: ەرتەڭ سەندەردە اتام سياقتى قارتايعاندا وسى اعاشقا اس قۇيىپ بەرەتىن بولام دەپتى. سول وقيعادان كەيىن ەرلى-زايىپتىلار ەستەرىن جيناپ قارياعا كۇتىم جاساي باستاعان ەكەن.  بۇل مىسالدىڭ قانشالىقتى ورىندى شىققانىن بىلمەيمىن، بىلەتىنىم قارتىن سىيلاعاننان قازاقتىڭ قازانى ورتايمايتىنى. قولدا دا باردا قارتىمىزدىڭ ءقادىرىن بىلەيىك.

ورحان باقىتبەكوۆ.