«قازاق مەملەكەتىنە – 550 جىل» بايگەسىنە!!!
(جالعاسى)
اق وردا حاندىعىنىڭ تەرريتورياسى قازىرگى قازاقستان جەرىن تۇتاسىمەن قامتىدى. ونىڭ حالقى ەتنيكالىق جاعىنان ءبىرىڭعاي تۇركى تىلدەس تايپالار مەن حالىقتار ەدى، قازاق تايپالارىنىڭ ىشىندەگى التى ارىس ەل - قىپشاق، جالايىر، ارعىن، نايمان، قوڭىرات، الشىندار «التى سان الاش» دەگەن اتپەن بەلگىلى. ال قازاق حالقىن قالىپتاستىرعان تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالار سول داۋىردە «قىپشاق» دەگەن جالپى اتتى قولدانعان ەدى. بۇل تۇتاستىق اق وردا مەملەكەتى داۋىرىندە دە ساقتالدى جانە دامىدى. اق وردا بيلەۋشىلەرىنىڭ ارعى تەگى شىڭعىس تۇقىمىنان تاراعان حانزادالار بولعانىمەن، ونىڭ نەگىزگى حالقى قازاق ەدى، ونىڭ اسكەري كۇشى دە قازاقتار بولدى. اق وردانىڭ رەسمي ءتىلى - قىپشاق ءتىلى، ياعني، قازاق ءتىلى بولدى. بۇل مانىنەن العاندا، اق وردا قازاقتاردىڭ حاندىعى ەدى[1].
وسىلايشا، باتىس تۇرىك (VI-VIII عاسىر)، تۇركەش-قارلىق (VIII-ح عاسىر) جانە قيماق-قىپشاق (حI-XII عاسىر) داۋىرلەرىنەن باستالعان قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىنا حالىق بولىپ قالىپتاسۋ بارىسى، اق وردا داۋىرىندە جالعاسا بەردى. اق وردا مەملەكەتى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز سالدى، قازاق حاندىعىن كۇرۋشى جانىبەك پەن كەرەي حاندار اق وردانىڭ ايگىلى حانى ىرىس حاننىڭ نەمەرەسى (باراق حاننىڭ بالاسى) ەدى. وسى جانىبەك پەن كەرەي قۇرعان قازاق حاندىعى تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ ءوز الدىنا جەكە حالىق بولىپ قالىپتاسۋ بارىسى تولىق اياقتالدى. ەكى عاسىر بويىنا تاريحتا وشپەس ءىزىن قالدىرعان اق وردا ءداۋىرىن قازاق حالقىنىڭ تاريحي دامۋىنداعى ماڭىزدى تاريحي كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى.
مىنە، قازاق حالقىنىڭ وسىنشاما باي تاريحى، ءسالت-داستۇرى، ءتىلى مەن ءدىلى بولا تۇرا ءوز ۋاقىتىندا كوپە-كورنەۋ بۇرمالاۋشىلىقتارعا ۇشىراعانى اششى دا بولسا شىندىق. كەڭەستەر وداعى تۇسىندا جەكەلەگەن ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ تاريحى بۇرمالانىپ، ولاردىڭ مادەني مۇراسى مەن باي تاريحىن جوققا شىعارۋعا تالپىنىس جاسالدى. سونداي قاسىرەتتى كوپ كورگەندەردىڭ ءبىرى - قازاق ۇلتى ەكەنى داۋسىز. جوعارىدا قاراستىرىپ وتكەنىمىزدەي، تاريحى عاسىرلار قويناۋىنان باستاسا دا، قازاق حالقىنىڭ وتكەنى جوق، ورەسىز ۇلت رەتىندە كورسەتۋگە باسىمدىق بەرىلدى، كوممۋنيستەردەن بۇرىنعى پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتى دا وسى سارىندا بولدى. بۇعان ءوز زامانىندا ش. ءۋاليحانوۆ تويتارىس بەرۋگە تىرىستى: “ەۆروپادا ءالى كۇنگە دەيىن كوشپەلى تايپالاردى شۋلاعان ءنوپىر مەن رەتسىز جابايىلار دەگەن جالعان تۇسىنىك ۇستەمدىك ەتۋدە؛ كوشپەلى قىرعىز (قازاق) تۋرالى تۇسىنىك دورەكى دە حايۋان تەكتەس ۆارۆار يدەياسىمەن تىعىز بايلانىستى. الايدا وسى ۆارۆارلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ وزىندىك جازباشا نەمەسە اۋىزشا ادەبيەتى مەن مادەنيەتى بار”[2].
حالىق بىرىكپەي ەل بولمايدى. بۇل تۇرعىدا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىز “الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتارىندا” ادامدار ەڭ جوعارعى دامۋ شەگىنە جەتۋ ءۇشىن بىرىگۋى كەرەكتىگىن باسا ايتىپ، ونىڭ ءۇش ءتۇرلى دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءبىرىنشىسى ۇلى بىرلەستىك، ياعني بارلىق حالىقتاردىڭ بىرلىگى. ەكىنشىسى – ورتا بىرلىك، ياعني ءبىر حالىقتىڭ بىرلىگى. ءۇشىنشىسى – ەڭ تومەنگى بىرلىك نەمەسە قالا-مەملەكەت. بۇلار تولىق قوعام بولىپ سانالادى[3].
ءال-فارابي بابامىزدىڭ رۋحاني مۇرالارى قازاق جەرىندە ءوزىنىڭ جالعاسىن تاپتى. مىسالى، كەرەي مەن جانىبەك حاندار نەگىزىن سالعان قازاق حاندىعىندا اق كيىزگە كوتەرىپ حاندى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋمەن قاتار، حاندىق بيلىككە قارسىسالماق پەن تەپە-تەڭدىك قىزمەتىن اتقارعان حالىقتىق وكىلدىك ورگان رەتىندە بيلەر ينستيتۋتىنىڭ بولۋىن ءقازىر كوپتەگەن عالىمدار دالا دەموكراتياسىنىڭ جارقىن كورىنىسى رەتىندە باعالايدى.
وتكەن تاريحتى تارازىلاساق، قازاق حالقىنىڭ ءوز مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ جولىنداعى ساياسي كۇرەسى ونداعان عاسىرعا سوزىلاتىن كۇردەلى ساياسي-تاريحي پروسەسس. بۇل ماسەلە قازاق حالقىن قۇرايتىن رۋ-تايپالار كەزەڭىنەن باستاۋ الىپ، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى، ونىڭ ىشكى ساياسي دامۋى، كولبەۋ جانە تىكەلەي ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە رۋحاني بايلانىستارى، يەرارحيالىق قاتىناستارى، ءوزىنىڭ ساياسي قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ ءتۇزىلۋى، حالىقتىڭ ساياسي مىنەز-قۇلقىنىڭ، ۇلتتىق پسيحولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرى تالاي رەت تاريح تەزىندەگى قاتاڭ سىناقتاردان ءوتتى. بۇل ورتا عاسىرلاردا دا سولاي بولعان، قازىرگى كەزەڭدە دە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتۇرلى قيىندىقتاردى جەڭە وتىرىپ، تۇراقتى دامۋ ۇستىندە.
ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تەرريتورياسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ (حاندىعىنىڭ) قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ قازاق ۇلتىنىڭ قۇرالۋى مەن توپتاسۋىنا، ۇلت رەتىندە پايدا بولۋى مەن دامۋىندا اسا زور ماڭىزى بار. سوندىقتان دا قازاق حاندىعى قۇرىلعانان باستاپ حان تاعىنا وتىرعان قازاق حاندارىنىڭ ساياساتى مەن يدەيالارىن زەردەلەۋ دە اسا ماڭىزدى.
قازاقتاردىڭ ءبىرتۇتاس ۇلت، وزىندىك ەل حالقى رەتىندە پايدا بولۋى شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ كەڭ-بايتاق اۋماعىنداعى ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروسەستەردىڭ دامۋ قورىتىندىسى بولدى. ارالاس ەكونوميكا - كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى مەن وتىرىقشىلىق، ەگىنشىلىك، قالا شارۋاشىلىعى قالىپتاسقان ولكەلەردىڭ تابيعي ينتەگراسياسى نەگىزىندە XءىV-XV عاسىرلاردا تۇتاس ەكونوميكالىق اۋدانداردىڭ قۇرىلۋى ايماقتىڭ بۇكىل جەرىنىڭ ءبىر ساياسي قۇرىلىمعا بىرىگۋىنە قولايلى جاعداي تۋىنداتتى. ايماقتىڭ كوشپەلى جانە وتىرىقشى حالقىنىڭ ەكونوميكالىق، مادەني، قوعامدىق-ساياسي بايلانىستارىنىڭ نىعايۋى قازاق رۋلارى مەن تايپالارىنىڭ ەتنيكالىق جاعىنان بىرىگۋىنە، حالىقتىڭ ۇزاققا سوزىلعان قالىپتاسۋ پروسەسىنىڭ ءىس جۇزىندە اياقتالۋىنا سەبەپشى بولدى. ءوز كەزەڭىندە اق وردا، موعولستان، ءابىلقايىر حاندىعى، نوعاي ورداسى شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى ەتنيكالىق نەگىزدە مەملەكەتتىڭ دامۋ تاجىريبەسى قالىپتاسىپ جاتقان ءبىرتۇتاس حالىقتىڭ ساياسي جاعىنان بىرىگۋى قاجەت ەكەنىن تۇسىنۋىنە جاردەمدەستى.
قازاق مەملەكەتى (حاندىعى) قۇرىلۋىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى مەن العىشارتتارى وسى جاعدايلار بولدى. تاريحشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، قازاق مەملەكەتتىلىگى اق وردانىڭ وزىندە-اق قالىپتاسقان. اق وردا مەملەكەتىندە، ءابىلقايىر حاندىعىندا، نوعاي ورداسى مەن موعولستاندا مەملەكەتتىك دامۋ، شارۋاشىلىق، مادەنيەت سالاسىندا مونعولدار جاۋلاپ الۋىنىڭ تەرىس ساياسي زارداپتارىن بىرتىندەپ جويۋمەن قاتار، XءىV-XV عاسىرلاردا قازاق حالقىنىڭ ودان ءارى بىرىگۋ، توپتاسۋ پروسەسى ءجۇرىپ جاتتى. ناتيجەسىندە، ءابىلقايىر حاندىعىنان كوپتەگەن كوشپەندىلەر، سونىڭ ىشىندە 200 مىڭ ادامنان تۇراتىن قازاق رۋلارىنىڭ وكىلدەرى جانىبەك پەن كەرەي ماڭىنا جينالا باستادى. سوندىقتان دا، جالپى تانىلعان جانە تاريح عىلىمىنداعى دالەلدى دەرەكتەرگە سايكەس، قازاق حالقىنىڭ ءتۇرلى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەرگە بىتىراپ، ساياسي بولشەكتەلۋىن جويۋعا ارەكەت جاساۋ جوشى ۇرپاقتارى - جانىبەك پەن كەرەيدىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.
جانىبەك سۇلتان مەن كەرەي سۇلتان جەتىسۋعا كوشىپ كەتپەستەن بۇرىن، ياعني، 1430-1440 جىلداردىڭ وزىندە ءابىلقايىر حانعا وپپوزيسيادا بولعان، ياعني، 1428 جىلدان باستاپ ونىڭ سانالى ساياسي قارسىلاستارى بولعان. سەبەبى، ءابىلقايىردىڭ 17 جاسىندا حان سايلانۋى ونىڭ جەكە قاسيەتتەرىنە ەمەس، ونى قولدايتىن ساياسي كۇشتەرگە، باي-شونجارلاردان تۇراتىن قىسىم جاساۋشى توپتارعا بايلانىستى بولدى. سوعان سايكەس، ءابىلقايىر ءوز بيلىگىن نىعايتۋ جانە ءوزىن قولدايتىن ۇستەم ساياسي ەليتانىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋ جولىندا 20 جىلعا جۋىق اسكەري-ساياسي كۇرەسپەن، كوپتەگەن جوشى ۇرپاقتارىنىڭ جانە رۋ-تايپالارىنىڭ باعىنباعان كوسەمدەرىنىڭ قارسىلىقتارىن باسىپ-جانشۋمەن اينالىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە وعان دەگەن كۇشتى نارازىلىقتى تۋعىزدى.
وسىنداي كەزەڭدە، ياعني، XV عاسىردىڭ 50ء-شى جىلدارى ۇرۇس حان مەن باراق حاننىڭ ۇرپاقتارى جانىبەك پەن كەرەي بابالارىنان مۇراعا العان ەل مەن جەردەن باس تارتىپ، موعولستانعا اپاراتىن جولعا قاراي اۋا كوشەدى. ولاردى سوڭىنا ەرگەن حالقى اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان كوتەرەدى. جانىبەك پەن كەرەي حاندار باستاعان قازاقتاردىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننان جەتىسۋعا، شۋ، تالاس القابىنا قاراي ويىسۋى تەگىن ەمەس. بۇعان اق وردانىڭ موعولستانمەن، اسىرەسە ونىڭ جەتىسۋدىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ جەرلەرىمەن ەرتەدەن بەرگى دوستىق قاتىناستارى؛ جانىبەك پەن كەرەيگە قاراستى ولكەنىڭ باتىس بولىگىن مەكەندەيتىن تۇرعىنداردىڭ ەتنيكالىق شاعىندىعى؛ ەل فەودالدارىنىڭ بىتىراڭقىلىعى سالدارىنان موعولستاننىڭ قۇلدىراۋى؛ ونىڭ بيلەۋشىسى ەسەن-بۇعا حاننىڭ جەتىسۋداعى وكىمەت بيلىگىن قولىندا ۇستاپ تۇرا المايتىن ساياسي السىزدىگى سەبەپ بولدى. تىپتەن، ەسەن-بۇعا حان جانىبەك پەن كەرەي توڭىرەگىنە توپتاسقان اسا كوپ قازاق رۋلارى مەن تايپالارىنا سۇيەنە وتىرىپ، ءوزىنىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىن نىعايتىپ الماق نيەتتە بولعان. سونىمەن قاتار، موعولستاننىڭ قالماق، قىرعىز، ويرات سياقتى سىرتقى جاۋلارىنا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن دە قازاقتاردى ناقتى اسكەري كۇش رەتىندە پايدالانۋعا تىرىسقان.
جانىبەك پەن كەرەي باستاعان قازاقتاردىڭ باتىس جەتىسۋداعى قازاق جەرىنىڭ تاپ وسى اۋماعىنا كوشىپ كەلۋىنىڭ سەبەپتەرى وسىنداي. بۇل ساياسي وقيعا بۇكىل ايماقتىڭ ساياسي تاريحىنا جانە بۇكىل جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا وزگەرىس ەنگىزدى. قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار كەرەي مەن جانىبەك حاندار شىعىس دەشتى قىپشاقتا اق وردا حاندارى اۋلەتىنىڭ بيلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا شايباني اۋلەتىنە قارسى كۇرەسە وتىرىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ نارازىلىعىن يگى ماقساتقا پايدالانا ءبىلدى.
تاريحشى ماماندار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىن XV عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى دەپ بەلگىلەيدى. ال XV عاسىردىڭ اياعىنا قاراي قازاق مەملەكەتىنىڭ نىعايۋى جولىندا ۇلكەن ماڭىزى بولعان العاشقى قازاق حاندارىنىڭ تاكتيكالىق جانە ستراتەگيالىق ساياسي قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭى اياقتالدى. شايباني اۋلەتىنە قارسى ۇزاققا سوزىلعان كۇرەستە ولار بۇرىنعى ءابىلقايىر حاندىعىنىڭ كولەمىندە ولاردىڭ وكىمەتىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنە كەدەرگى جاسادى. مۇحاممەد شايباني 1500 جىلى قول استىنداعى كوشپەلى وزبەكتەردىڭ ءبىر بولىگىن ەرتىپ، ماۋەرانناحرعا كەتتى دە، تۇركىستاننىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ءوزى باسىپ العان قالالاردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ، باسقىنشىلىق ماقساتپەن تەمىر اۋلەتى مەملەكەتتىلىككە ۇمتىلدى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان جەرىنەن ۇمىتتەنگەن شايباني اۋلەتى بۇل نيەتتەرىنەن ەشتەڭە شىعارا الماي، اقىرىندا ونىڭ حالقىنا بيلىك جۇرگىزۋدەن ءبىرجولا ايىرىلدى.
XV عاسىردىڭ اياعىندا قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتى ەداۋىر نىعايىپ، ونىڭ العاشقى شەكاراسى كەڭەيە ءتۇستى. قازاق حاندىعىنا قاراتاۋ ايماعى، سىرداريا قالالارىنىڭ ءبىر بولىگى، ونىڭ القاپتارى قوسىلۋى قازاق حاندىعىنىڭ ەلدى تۇتاس بىرىكتىرۋ جولىندا تابىسقا جەتۋىنىڭ كىلتى بولدى.
جانىبەك پەن كەرەي حاننان كەيىن حاندىقتا اسا ىقپالدى ەكى ساياسي تۇلعا پايدا بولادى: ءبىرىنشىسى – كەرەي حاننىڭ ۇلى بۇرىندىق حان، ەكىنشىسى – جانىبەك حاننىڭ ۇلى – قاسىم حان. وسى ەكى ساياساتكەردىڭ باقتالاستىعى ناتيجەسىندە جىگەرلى قاسىم سۇلتان جەڭىسكە جەتىپ، بار بەدەلىنەن ايىرىلعان بۇرىندىق حان 1511 جىلى ماڭايىنداعى ءبىر توپ اداممەن ماۋەرانناحرعا كەتەدى. وسىلايشا، XVءى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا قاسىم حان قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالالىق جەرىنە ءوزىنىڭ بيلىگىن نىعايتىپ الدى. بۇل كەزدە قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسى وڭتۇستىگىندە سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىنا دەيىن جەتىپ، تۇركىستان قالالارىنىڭ ءبىر بولىگىن قامتىدى، وڭتۇستىك-شىعىسىندا جەتىسۋدىڭ تاۋ ەتەكتەرىن، سولتۇستىك شىعىسىندا ۇلىتاۋ مەن بالقاش كولى ارقىلى ءوتىپ، قارقارالى تاۋلارىنىڭ سىلەمدەرىنە دەيىن، سولتۇستىك-باتىسىندا جايىق وزەنى اڭعارىنا دەيىن جەتتى.
سونىمەن قاتار، قازاق حاندىعى سول كەزەڭدەگى حالىقارالىق قاتىناستارعا دا بىرتىندەپ ارالاسا باستادى. ونىمەن العاش ديپلوماتيالىق بايلانىستار جاساعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ۇلى كنياز ءىىى ۆاسيليي (1505-1533) باسقارعان موسكۆا مەملەكەتى بولدى. قاسىم حان بيلىك ەتكەن كەزەڭدەگى قازاق حاندىعىنىڭ ورنى باتىس ەۋروپاعا دەربەس ەتنيكالىق قاۋىم رەتىندە بەلگىلى بولۋىمەن ەرەكشە: موسكۆادا بىرنەشە رەت (1517 جانە 1526 جىلدارى) بولعان اۆستريالىق ديپلومات سيگيزمۋند گەربەرشتەين قازاقتار تۋرالى ءوز جازبالارىن قالدىرعان.
قاسىم حان تاريحي دەرەكتەر بويىنشا جۇيرىك اتتى جاقسى كورگەن، ولاردى جاقسى ايىرا بىلگەن، اسكەري تالانتىمەن، جەكە باسىنىڭ ەرجۇرەكتىگىمەن جانە وزگەلەردى سوڭىنا ەرتە ءبىلۋ قابىلەتىمەن كوزگە تۇسكەن، مورالدىق قاسيەتتەرى جوعارى، ەلىكتەۋگە تۇرارلىق ادام بولعان. تەگىندە، حان بيلىگى ونىڭ كەزىندەگىدەي ەشبىر حاندىقتا بەرىك بولماعان، قازاق حاندارىنىڭ ەشقايسىسى قاسىم حان سياقتى ادامدار سانىن ءوز بيلىگىنە بىرىكتىرمەگەن، ونىڭ بوداندارىن زامانداستارى ءبىر ميلليوننان استام ادام دەپ ەسەپتەگەن. قازاقتاردىڭ حالىق اڭىزىندا “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى” رەتىندە بەلگىلى زاڭدار جۇيەسىنىڭ جاسالۋى قاسىم حاننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرىلادى، ول زاڭدار قاعاز جۇزىندە جازباشا تۇسىرىلمەگەندىكتەن، ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتپەگەن. قاسىم حان تۇسىندا قولدانىستا بولعان قۇقىقتىق جۇيە ءوزىنىڭ باستاۋىن تاريحتىڭ تۇڭعيىعىنان الىپ، اۋىز ادەبيەتىنىڭ كومەگىمەن ەستە ساقتالعان ناقىل سوزدەر تۇرىندە ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن، ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن ادەت-عۇرىپقا نەگىزدەلدى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ جالپىتانىلعان پىكىرى بويىنشا “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنىڭ” جاسالۋىنا العىشارت بولعان جاعداياتتار:
- قاسىم حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا كەرەي، جانىبەك جانە بۇرىندىق حاندار كەزىندەگى قازاق قوعامى اناعۇرلىم جوعارى ساتىعا كوتەرىلدى؛
- قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تەرريتورياسى تولىعىمەن بىرىكتىرىلدى؛
- حاندىق بيلىك ەتنيكالىق تەرريتورياعا تولىق تاراپ، ءرولى ارتتى؛
- ەل حالقىنىڭ سانى بىرنەشە ەسە ءوستى؛
- قازاق حاندىعىنىڭ جاڭا قالىپتاسقان جاعدايىنا بۇرىنعى ادەت-عۇرىپ زاڭى تولىقتاي جاۋاپ بەرە المايتىن ەدى.
قازاق داستۇرلىك قۇقىقتارىنىڭ تۇپ-توركىنىن زەرتتەگەن س. احمەت بۇل تۇرعىدا مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: “ادامدار اراسىنداعى قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋدە ادەت-عۇرىپ مىنەز-قۇلىقتىڭ نەعۇرلىم كونە ءارى قۋاتتى ءنورماتيۆى بولىپ تابىلادى. بۇل تاپقا دەيىنگى قوعامدا جانە تاپتىق قوعامدا، وتپەلى كەزەڭدە دە وسىلاي بولعان. قاي قوعامدا بولماسىن ادەت-عۇرىپ مىنەز-قۇلىقتاعى وزگە ەرەجەلەردەن وزگەشە ينەرسياعا يە، قوعام مۇشەسىنىڭ پسيحولوگياسىنا تىكەلەي اسەر بەرىپ نورماتيۆتەردى ىعىستىرادى. ادەت-عۇرىپتاردىڭ نورمالارى مەن ينستيتۋتتارى تۇگەلدەي زاڭ نورماسىنان اسپاعان. تەك كانا مەملەكەتتىك بيلىگى بار قوعامنىڭ مۇددەسىنە ساي زاڭ نورماسىنا اينالعان. ياعني، زاڭدى كۇشى بار ساياسي وكىمەت جول بەرگەن ادەت-عۇرىپتار عانا قۇقىقتىق ادەت-عۇرىپقا اينالعان”[4].
ياعني، قازاق حالقىن قۇرايتىن ءتۇرلى رۋ-تايپالاردىڭ سان عاسىرلىق تۇرمىس-تىرشىلىگىن رەتتەپ كەلگەن ادەت-عۇرىپ نورمالارىنىڭ “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى سياقتى” ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلۋى ءوز كەزەگىندە ءبىر ورتالىققا بىرىككەن مەملەكەتتىلىك ورناۋىنىڭ جەمىسى، ناعىز ساياسي بيلىك قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. وسىلايشا، قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ نورمالارى “جول” دەگەن اتپەن تاريحتا ماڭگى ساقتالىپ قالدى.
ز.ج. كەنجالييەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، «جولدار» — كوشپەلى قوعامداعى ورتالىق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جەكە-دارا دەربەستەنۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى، ونىڭ قالىپتاسقان قۇقىقتىق مادەنيەتى جاۋگەرشىلىك، اسكەري زامانعا ساي بەيىمدەپ پايدالانۋعا تالپىنىس جاساۋدىڭ نىشانى. مەملەكەتتىڭ قۇقىق ءتۇزۋ فۋنكسياسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ۇلكەن ءبىر قۇبىلىس جانە بەلەس. «جولداردىڭ» پايدا بولۋى مەملەكەتتىك بيلىكتى، ەلدى باسقارۋ ءىسىن، قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ماسەلەسىن جاڭا نەگىزدە — قۇقىقتىق-مادەني ارنادا جانە ساتىدا قۇرۋعا باتىل قادام جاساعاندىعىنىڭ ايعاعى. جانە وسى قادامدى مەملەكەت فۋنكسياسىنىڭ تۇراقتى دا جۇيەلى باعىتى ەسەبىندە ورنىقتىرۋدى ماقسات ەتىپ قويعاندىعىنىڭ تۇڭعىش دالەلدەرى[5].
قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارى ورتا عاسىرلارداعى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن اراب، شىعىس جانە ورتا ازيانىڭ ەلدەرىندەگى جاپپاي قولدانىستا بولعان شاريعات زاڭدارىنان مۇلدەم بولەك بولدى. باسقاشا ايتساق، قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپتىق جولدارى مەن قۇقىقتىق جارعىلارى ەرەكشە تاريحي كەزەڭنىڭ، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇدەرىستەردىڭ تۋىندىسى ەدى.
ءا. مارعۇلان ءوزىنىڭ ەنسيكلوپەديالىق عىلىمي ماقالاسىندا قاسىم حاننىڭ ەل باسقارۋ ىسىندە قولدانعان ادەت-عۇرىپ زاڭدارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تومەندەگىدەي اشىپ كورسەتەدى. بىرىنشىدەن، ءوزىنىڭ مازمۇنى بويىنشا بۇل زاڭنىڭ تۇبەگەيلى يدەياسى ەجەلگى اسكەري ديكتاتۋرا ارناسىنا بارىپ تىرەلەدى. ەكىنشىدەن، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قازاق بۇقاراسىنا يسلامدىق شاريعات قاعيدالارىن تولىق ۇستانۋ قيىنعا سوعىپ، وعان سەلسوق قاراپ، ويىسا قويمايدى. سوندىقتان شاريعاتتى كىرگىزەمىن دەگەن حاندارعا حالىق بۇقاراسى قاتتى نارازىلىق ءبىلدىرىپ، كەيدە ول كوتەرىلىسكە ۇلاسىپ وتىرعان. بۇل ەرەكشەلىكتەردى جاقسى بىلگەن قاسىم حان، ساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسكەن كەزىندە، حالىق بۇقاراسىنىڭ، بيلەر توبىنىڭ، كوپتەن بەرگى ويىنا قارسى تۇرماي، قايتا ولارمەن بىرىگىپ، شاريعات زاڭىن ۇگىتتەگەن بۇحار يشان-قازىلارىنىڭ تىمىسكىلەۋىن تويتاردى. ءسويتىپ، حالىقتىڭ تىلەگىنە جاقىن، ءارى ەرتە زاماننان ولارعا تۇسىنىكتى ەجەلگى “جارعى” زاڭىن جاڭادان كۇشەيتتى. قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدارى “جارعى” دەپ اتالدى. “نەگىزى ورتا عاسىرلاردا قىپشاق، شاعاتاي ۇلىستارىندا قولدانعان يارعۇ زاڭىنان الىنعان. قازاقشا “جارعى” ادىلدىك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. تۇپكى ءمانى جارۋدان، نارسەنىڭ سالماعىن ءبىر جاعىنا اۋدىرماي، ءدال، ءادىل ايىرۋدان شىققان.
حالىق قاسىم حانننىڭ شاريعاتتى الماي، ەجەلدەن قالىپتاسقان بيلەر زاڭى - جارعىنى جاڭادان كوتەرگەنىن قاتتى ۇناتىپ، ونى “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى” دەپ اتاپ كەتتى. بۇل زاڭعا ەنگەن ەرەجەلەر:
1) مۇلىك زاڭى (مال، مۇلىك، جەر داۋىن شەشۋ ەرەجەلەرى).
2) قىلمىس زاڭى (كىسى ءولتىرۋ، ەل شابۋ، مال تالاۋ، ۇرلىق قىلمىستارىنا جازا).
3) اسكەري زاڭ (قوسىن قۇرۋ، الامان مىندەتى، قارا قازان، ەردىڭ قۇنى، تۇلپار ات).
4) ەلشىلىك جورالارى (مايتالماندىق، شەشەندىك، حالىقارالىق قاتىناسىندا سىپايىلىق، ادەپتىلىك).
5) جۇرتشىلىق زاڭى (شۇلەن تارتۋ، اس، توي، مەرەكە ۇستىڭدەگى ەرەجەلەر، جاساۋىل، بوكەۋىل، تۇتقاۋىلداردىڭ مىندەتى).
ەرەجە زاڭدارى وزگەرىسسىز XVII عاسىرعا جەتىپ، ەسىمنىڭ كەزىندە (1598-1645) “ەسىم سالعان ەسكى جول” (“ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى”) دەپ اتالادى[6].
قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ايماقتىق باسقارۋدىڭ وزىندىك ۇلگىسىنە اينالعان ءۇش ءجۇزدىڭ قالىپتاسۋى بولاتىن. اكادەميك س. زيمانوۆتىڭ ويىنشا، قازاق حاندىعىنىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنۋى ونىڭ السىرەۋىنىڭ جانە ىشكى تالاس-تارتىستاردىڭ بەلگىسى بولعان دەگەن پىكىرمەن كەلىسۋگە بولمايدى، حاندىقتاعى كوشپەلى حالىقتىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنۋى جەكەلەگەن حاندارعا، ولاردىڭ بيلىك ءقۇرعان ۋاقىتىنا بايلانىستى ەمەس. ول كەڭەيىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتى باسقارۋدى كۇشەيتۋدىڭ ءادىسى رەتىندە اۋماققا ءبولۋ قاجەتتىلىگىمەن بايلانىستى.
حاندىقتىڭ ءۇش جۇزگە - «كىشى ءجۇز»، «ورتا ءجۇز»، «ۇلى ءجۇز» بولىپ ءبولىنۋىن تاريحشىلار قاسىم حاننىڭ كەزىندە بولعان دەپ توپشىلايدى. جۇزدەردىڭ بۇلايشا اتالۋى دا كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. ونىڭ ءتۇبىرى كونە زامانعا كەتەدى. ەلدى ءۇش بولىككە - ءۇش جۇزگە ءبولۋ شىڭعىس حاننىڭ كەزىندە دە جانە ونىڭ ۇرپاقتارى كەزىندە دە بولعان. جەرلەر وڭ قانات، سول قانات جانە ورتالىق بولىپ بولىنگەن. بۇل اسكەري جانە اكىمشىلىك ءبولىنىس ەدى. بۇل ءتارتىپ بۇكىل شىعىس دەشتى قىپشاققا تاراعان. جوشى حاننىڭ كەزىندە دە بولعان. قاسىم كونە داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ، قازاق دالاسىن ءۇش بولىككە ءبولىپ، ءارقايسىسىن قازاقشا «ءجۇز» دەپ اتادى. ول «بولىك»، «جاق»، «قانات» دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىردى. «ءجۇز» ءسوزى حالىقتىڭ بەيبىت ومىرىنە سايكەس كەلەدى. ال «قانات» دەگەن اسكەري ۋاقىتتاعى جورىقتىق ومىرگە سايكەس كەلەدى[7].
دەگەنمەن، قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعى ەداۋىر نىعايعانىنا قاراماستان، ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەت بولعان جوق. بۇل ول قايتىس بولعاننان كەيىن بىردەن بايقالىپ، حاندىق ىشىندە فەودالدىق قىرقىسۋ باستالادى. ءوزارا قىرقىسۋدىڭ جاعىمسىز زارداپتارى حاندىقتىڭ جاعدايىنا سىرتقى ساياسي فاكتورلاردىڭ قولايسىز بولۋى نەگىزىندە قاتتى اسەر ەتتى. قازاق امىرشىلەرىنە قارسى موعول جانە وزبەك حاندارىنىڭ ساياسي وداعى قۇرىلدى.
[1] قاني م. قازاقتىڭ كونە تاريحى. –الماتى: جالىن، 1993. –ب. 218.
[2] ۆاليحانوۆ چ. سوبرانيە سوچينەنيي ۆ 5 توماح. -الما-اتا، 1961. -ت. 1. -س. 390.
[3] ءال فارابي. ازاماتتىق ساياسات / الەۋمەتتىك-ەتيكالىق تراكتاتتار. (رەد. ا.ح. قاسىمجانوۆ). -الماتى: عىلىم، 1975. -455 ب.، 117-188.
[4] احمەت س. قازاق داستۇرلىك قۇقىقتارىنىڭ تۇپ-توركىنى / قازاقتىڭ اتا زاڭدارى: قۇجاتتار دەرەكتەر جانە زەرتتەۋلەر. 10 تومدىق. (باعدارلاما جەتەكشىسى س.ز. زيمانوۆ). –الماتى: جەتى جارعى، 2004. 2 توم. -126-127 بب.
[5] كەنجالييەۆ 3.ج. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنداعى كوشپەلى قۇقىقتىق مادەنيەت. -الماتى: جەتى جارعى، 1998. 76-82-بب.
[6] مارعۇلان ءا. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى // قازاق سوۆەت ەنسيكلوپەدياسى. 6 ت. –الماتى، 1984. -542 ب.
[7] زيمانوۆ س.ز. قازاق حاندارى زاڭدارىنا شولۋ جانە ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى / قازاقتىڭ اتا زاڭدارى. –الماتى: جەتى جارعى، 2005. -4 توم. –ب. 31
(جالعاسى بار)
مۇساتايەۆ سەيىلبەك،
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، ساياسي عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى.
