تاجىكستانداعى ازاماتتىق سوعىس 5 جىلدام استام ۋاقىتقا سوزىلدى (1992-1997) دەپ جازادى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى. ول تاريحتاعى ەڭ سۇراپىل سوعىستاردىڭ ءبىرى بولدى. رەسمي دەرەكتەرگە ساي، سوعىستا 100 مىڭنان استام ادام قايتىس بولدى. 26 مىڭ ايەل جەسىر اتاندى جانە 55 مىڭ بالا جەتىمگە اينالدى. تاجىكستاننىڭ ميلليونداعان ازاماتى ەلدەن قاشۋىنا تۋرا كەلدى.

تاجىكستانداعى بەلگىلى اقىن جانە جازۋشى گۋلرۋحسور سافييەۆا «ايەل جانە سوعىس» اتتى ەستەلىك كىتاپ جازىپ شىقتى. وندا سوعىستاعى ادامداردىڭ باستان وتكەرگەنى  جاريالانعان. سوعىس ەڭ الدىمەن بالالار مەن ايەلدەرگە قيىن سوعادى.

«ءبىز ايتىپ وتىرامىز، سەن جاز»

مەنىڭ كەيىپكەرلەرىم ماعان وزدەرى كەلدى. ولاردىڭ سوزدەرىنە قۇلاق اسۋدى سۇرادى. ول ۋاقىتتا مەن دە بوسقىن ەدىم. تۋعان جەرىمدى تاستاپ، قاشۋىما تۋرا كەلدى. سەبەبى مەنى بىرەۋلەر ولتىرگىسى كەلدى. ولتىرمەك بولعانداردىڭ اتى-جوندەرىن بىلەمىن. مەن ولاردى كەشىردىم. ولارعا قۇداي كۋا.

مەنىڭ كەيىپكەرلەرىم – تاجىك بوسقىندارى. ولار قىرعىزستان، اۋعانستان، يران، قازاقستان جانە رەسەيدە تۇرىپ جاتتى. سوعىستا كورگەن سۇمدىقتارىن بىرەۋمەن بولىسكىسى كەلدى.

كەيىپكەرلەرىمنىڭ ەسىمدەرى وزگەرتىلگەن. ول ۋاقىتتا ولاردىڭ اتى-جوندەرى مەن تۇرىپ جاتقان جەرلەرىن ايتۋ ءقاۋىپتى ەدى.

«كۇيەۋى زورلانعان ايەلىن بالالارمەن قوسا قۋىپ شىققان»

كەيىپكەرلەرىمنىڭ ءبىرىن قىرعىزستانداعى الىس تاۋلى اۋىلدا كەزدەستىردىم. ونى كۇيەۋى بالالارىمەن قۋىپ شىققان ەكەن. سەبەبى ونى زورلاپ كەتكەن. ونى ۇيىنەن «سەن لاسسىڭ» دەگەن سوزدەرمەن قۋعان.

كەيىپكەرىمنىڭ كۇيەۋى قارۋلى قاقتىعىستىڭ ءبىر مۇشەسى بولعان. ونىڭ جاۋلارى ايەلىن زورلاۋ ارقىلى ءوشىن الماق بولدى. كۇيەۋى دە جازادان قورقىپ ءايەلى مەن بالاسىن تاستاپ قاشقان. سوعىس اياقتالعاندا ۇيىنە قايتا ورالىپ، ايەلىمەن اجىراسىپ كەتكەن.

«ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ ەسكى تەلەديدارىنىڭ ۇستىندە سوعىستا كوز جۇمعان بالالارىنىڭ فوتوسى تۇردى»

ءار انا ءۇشىن بالاسىن جوعالتۋ اۋىر سوققى. تاجىك سوعىسىندا ءجۇز مىڭنان استام ادام كوز جۇمدى. كوبىنىڭ  ۇيىندە تاقىمىن قىسىپ وتىرعان اناسى بار ەكەنى انىق.

مەنىڭ كەيىپكەرىمنىڭ ەسىمى روحيلا. ول حاتلون وبلىسىندا تۇردى. تاجىكستاننىڭ بۇل ايماعىندا ۇرىس قىزۋ ءوتىپ جاتتى. ءبىر كۇنى ونىڭ ۇيىنە تانىستارى كەلدى. ولار ونىڭ ءۇش بالاسىن ەرتىپ كەتەدى. روحيلانىڭ وتباسى قاراپايىم كولحوزدا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلار بولعاندىقتان، بالالارىن كوپ ۇزاماي جىبەرەدى دەپ ويلادى، الايدا بالالار كوپ ۋاقىتقا دەيىن ۇيگە ورالمادى. اناسى بالالارىن ىزدەپ دالاعا شىقتى.

سوعىس... اتىس... روحيلا بوراعان وقتىڭ اراسىندا بالالارىن ىزدەپ ءجۇر. ەكى ۇلكەن بالاسىنىڭ دەنەسىن تاۋىپ الىپ، ۇيگە الىپ كەلدى. ءوزى كومدى. ال كىشىسىن تاپپادى. ول ءتىرى دەپ ۇمىتتەندى.

ونى بىرنەشە كۇننەن كەيىن ماتاعا وراپ الىپ كەلدى. اناسى جۇگىرىپ كەلىپ، ونى قۇشاقتاعاندا بالاسىنىڭ دەم الىپ جاتقانداي، وكپە تۇسى قيمىلداعانىن بايقايدى.

«مەنىڭ بالام ءتىرى!» دەپ ايقايلاپ جىبەردى.

بالاسىنىڭ دەنەسى سۋىق ەكەندىگى قاتتى تاڭقالدىردى. بالكىم ول كومادا شىعار دەپ ويلادى. شىندىق ودان دا قورقىنىشتى بولىپ شىقتى. روحيلانىڭ بالاسىن وزەننىڭ بويىنان تاۋىپ العان.  ونىڭ دەنەسىنە بالىق كىرىپ كەتكەن ەكەن. ونى الىپ شىققاندا اناسى بالىقتى لاقتىرىپ جىبەردى. كەيىنىرەك ول مەنىمەن سۇحباتتاسقان كەزدە ونىڭ بەكەر بولعانىن ايتادى. بالىقتى ساقتاپ قويىپ، سوعىستىڭ قاتىگەز بولاتىنىن كورسەتۋ كەرەك ەدى دەيدى.

روحيلانىڭ ۇيىندە ونى 3 جەسىر كەلىنى مەن 15 نەمەرەسى كۇتىپ وتىردى. كەلىندەرىنىڭ ءبىرى جۇكتى ەدى. ول تۋرالى ەشكىم بىلمەدى. ول جەرلەۋ كەزىندە كۇيەۋىنىڭ شاپانىن كيىپ الدى. وسى ارقىلى بارلىعى ونىڭ جۇكتى ەكەنىن ءبىلدى. ول قىز بوساندى. ونىڭ ەسىمىن ينتيزور دەپ قويدى.

روحيلا 90 جاسقا تولعاندا مەككەگە قاجىلىق باردى. ۇيىنە ورالعاننان كەيىن تانىسى ونى قوناققا شاقىردى. بالالارى روحيلانى ول ۇيگە بارماۋدى سۇرادى. مۇنداي وتىنىشكە تاڭقالعان روحيلا سەبەبىن سۇرادى. قوناق شاقىرىپ وتىرعان ونىڭ بالالارىن ولتىرگەن ادام ەكەنى بەلگىلى بولعان.

سوندا روحيلا بالالارىنا «مەن قاجىلىقتان ورالدىم. مەن قۇدايدان كەلىپ وتىرمىن. ول ءبىزدى جازالاۋدى ەمەس، كەشىرىمدى بولۋدى ۇيرەتتى» دەگەن ەكەن.

ايەل بالاسىن ولتىرگەن ادامدى كەشىرگەن. ءۇش بىردەي باۋىر ەتى بالاسىن ءولتىرىپ تاستاعان ادامدى كەشىرۋ ءۇشىن قانداي كۇش كەرەك دەسەڭىزشى.

«سوعىس ۋاقىتىندا سۇمىق جاعدايلار كوپ بولدى»

مەنىڭ ساداف ەسىمدى كەيىپكەرىم كوپ جىل بالالى بولۋدى ارماندادى. ول بىرنەشە مارتە كۇيەۋگە شىعىپ، بالا بوسانا الماعان. كوپ جىل وتكەننەن كەيىن كوپتەن كۇتكەن بالاسى دۇنيەگە كەلدى.

سوعىستىڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان تۇسىندا سادا مەن ونىڭ بەس جاستاعى قىزى جانە ونداعان بالاسىن جەتەكتەگەن ايەل اۋعانستانعا قاراي قاشتى. اۋعانستانعا جەتۋ ءۇشىن ولار پياندجدى قايىقپەن وتپەك بولعان. جاعاعا جەتىپ قالعاندا استىس باستالىپ قايىق اۋدارىلىپ كەتكەن. ايەل بۇتاقتى ۇستاپ امان قالعان. سول ۋاقىتتا سۋعا باتىپ بارا جاتقان قىزى اناسىن كومەككە شاقىرىپ، كومەكتەسۋىن سۇراعان، الايدا سادا بۇتاقتى جىبەرسە قىزىمەن بىرگە باتىپ كەتەتىنىن تۇسىنگەن. وسىلايشا كوپتەن كۇتكەن جالعىز بالاسى كوز الدىندا سۋعا باتىپ كەتتى. كەيىنىرەك ول ماعان سىرىن ايتىپ بەردى.

«بالا ومىردەن دە قىمبات دەپ ايتاتىندار وتىرىك ايتادى. ءومىرىڭ قىل ۇستىندە بولعاندا ونىڭ  بارلىعىنان قىمبات ەكەنىن سەزەسىڭ» دەدى ساداف.

ساداف ادامداردىڭ ونى ايىپتايتىنىنا قاراماستان ءوز وقيعاسىن ايتىپ بەردى. مۇندايدى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن.

اۋدارعان: اسەم المۇحانبەت