وتارشىلدىق ساياساتتىڭ قىل بۇراۋىنا تۇسكەن قازاق ءتىلىنىڭ كۇردەلى دە كۇرمەۋلى تاعدىرىنا  حح عاسىر باسىندا قازاق كوشىن ىلگەرى باستاۋشى زيالىلار ءا.بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلات ۇلى، ج.ايماۋىت ۇلى، ع.قاراش، م.اۋەزوۆ، س.ءسادۋاقاس ۇلى، ت.شونان ۇلى، م.جۇماباي ۇلى، ن.قۇلجان قىزى سىندى ۇزدىك ويلى ساناتكەرلەر دابىل قاققان، كىسىلىك، قايراتتىلىق تانىتقان. باي ءتىلىمىزدىڭ مازمۇن-ماعىناسى عانا ءماندى بولىپ قويماي، فۋنكسيونالدى قىزمەتىنىڭ ءىس جۇزىندە اكتيۆ قولدانىسقا ەنگەن مەزەتى الاش كوسەمسوزى تۇسى دەپ ايتساق جاڭساقتىق بولماس. سەبەبى، عىلىمي زەرتتەۋلەر، سان تاقىرىپتى قامتىعان ماقالالار، ولەڭ، رومان، پروزا تۋدىرىپ، انا تىلىمىزدە وقۋ قۇرالدارى جازىلعان كەزەڭ ءبىز قاراستىرىپ وتقان الاش اسىل سوزدەرىمەن تىعىز بايلانىستا.

«جالعىزبىن، ازبىن دەمەي، بىزدەن بۇرىندا ءوتىپ كەتكەن، ءبىز نە قىلامىز دەمەي، اسپاي-ساسپاي، تاسىماي ءىس قىلسا، ادام بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس بولمايدى. تامشى – تاس تەسەدى»[1، 37]. ۇلت كوسەمى الەكەڭنىڭ ۇستانعان، ەلگە تەمىرقازىق ەتكەن قاعيداسى وسى ناقىل سوزىنە سايادى. ەل ءىسىن مەنىكى، سەنىكى دەپ ءبولىپ قاراماي ءبىرتۇتاس بىرلىكتە ءبىتىرۋدى ۇلگىلى مىسال ەتەدى. «ناعىز تۇرىك زاتتى حالىق ءتىلى – ءبىزدىڭ قازاقتا»، – دەگەن اسىل سوزىمەن، ءحىح عاسىردا زەرتتەۋ ماقساتىمەن دالامىزعا تابان تىرەگەن ءبىرقاتار عالىمداردىڭ تامسانا، دالەل كەلتىرە ايتقان قازاق ءتىلىنىڭ سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىنەن امان، بايىرعى قۇنارىن ساقتاعان ساف تازا ءتىل ەكەنىن ءاليحان بوكەيحان دا ناقتىلاي تۇسەدى. قايراتكەر تىرشىلىكتە ءتىلدىڭ ورىنى ءتور ەكەندىگىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. قاراتاۋدى پانالاپ، الاتاۋدى ارداقتاعان، سارىارقادا تۋىپ، ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن بالا دا، دانا دا، باسشى دا ءوز انا تىلىندە ويلاپ، ءىس جۇرگىزۋدى پارىز ەتىپ مىندەتتەيتىنىن مىنا قاناتتى سوزىنەن تۇيەمىز: «ەلدىڭ تۇرمىسىن، ءتىلىن، مىنەزىن بىلمەگەن كىسى كوش باسىن دا الىپ جۇرە المايدى». مۇنى پاراساتتى پايىمدى حالىق انىق اڭعارادى. اقىل ءسوزدى كوكەيىنە زەردەلەمەي، قۇلاق اسپاعان تالاي ۇكىمەتتىڭ ىرگەتاسىن شايقاپ، بەرەكەسىن العانىنا ۋاقىت ايعاق، زامان كۋا. بەرىسى، 1986 جىلدىڭ الاساپىرانى مىسال.

ۇلت كوسەمى ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ زوبالاڭى ءتىلىمىزدى تۇعىردان تايدىرىپ، تىرشىلىكتەگى ورنىن يەمدەنە باستاعان قادامدارىنا ءىس جۇزىندە جان اياماي كۇرەس ەتتى دە، «عۇمىر بايگەسىندە ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى ءوز بايگەسىن الار!» [1، 27]، – دەپ كەمەل تۇلعا قىردان كوتەرىلگەن كەلەشەك كۇننىڭ باس بايگەنى انا ءتىلىمىزدىڭ قانجىعاسىنا بايلايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

ال ايتارى بار اتالى ءسوزدىڭ سان ورنەگىن سوڭىنا قالدىرعان، ءتىل قيسىنىن كەلتىرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اسىل ءسوزى ۇشان-تەڭىز. سولاردىڭ ءبىر پاراسى انا تىلىمىزگە ارنالعان. «ادامعا ەڭ قىمبات نارسە – جۇرت قامى، جۇرت ءىسى». ۇلت ۇستازىنىڭ اتالى ءسوزى، زامانداستارىمەن ءبىر مۇددەگە جەتۋدى كوزدەگەن پىكىرلەس ەرلەردىڭ جۇرەگىندەگى اياۋلى مۇراتى جۇرت قامىن ويلاپ، ەل تۇرمىسىن تىكتەۋگە باعىتتالعان ەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇرپاقتار ساباقتاستىعىندا ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ەلدى قورعاۋ، جەرگە يە بولۋ، انا ءتىلىمىزدىڭ ساقتاپ قالۋ سىندى اماناتتارعا بايىپپەن قاراعانىن بىلەمىز. تۋعان تىلىندە كوسەمسوزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ، ولەڭ سۇيەر قاۋىمنىڭ كوڭىلىنە قوناتىن تەپ-تەگىس، اينالاسى جۇمىر كەلگەن ءسوز قالدىرعان تۇلعانىڭ ءتىل تاعدىرىنا كەلگەندە شىعار جانى بولەك ەدى. «ءتىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى، جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى. وسى ءدۇنياداعى ادامدار تىلىنەن ايرىلىپ، سويلەۋدەن قالسا، قانداي قيىندىق كۇيگە تۇسەر ەدى»، – دەپ ءتىلدىڭ ءومىر جۇزىندەگى اتقارار رولىنە اسا زور باعا بەرەدى.

احاڭ ءسوزدىڭ دۇرىستىعىنا، ءتىل تازالىعى مەن لۇعات انىقتىعىنا، ءسوز تالعاۋعا ەرەكشە دەن قويدى. سول سەبەپتەن دە عىلىم مەن ادەبيەتتەگى ءپان سوزدەرىن ءدوپ اتاپ، ايدار تاقتى. ەرەكشەلىگى سول، عىلىم ءتىلى دامىعان ەلدەردىڭ تەرميندىك اتاۋىن تۋرا بالامالاپ قويعان جوق، قازاق ءتىلىنىڭ ءبۇتىن بولمىسىنا سىياتىن، تىلدىك بوياۋلارىمىزدىڭ ءوڭىن بۇزباي ءدوپ اۋداردى. وزگەلەرگە دە وسىنى كەڭەس ەتەدى. «ءتىل تازالىعى دەيتىنىمىز – انا ءتىلدىڭ ءسوزىن باسقا ءتىلدىڭ سوزىمەن شۇبارلاماۋ، باسقا تىلدەن ءسوز تۇتىنۋ قاجەت بولسا، جۇرتقا ءسىڭىسىپ، قۇلاقتارىنا ءۇيىر بولعان، ماعىناسى حالىققا تۇسىنىكتى سوزدەردى الۋ» [2، 350]، – دەيدى.

«ءوز تىلىمەن سويلەسكەن، ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى – ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى». قازىرگى تاۋەلسىز بولعان تۇستاعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» ۇستانىمىنىڭ وسىناۋ قاناتتى سوزدەرمەن استاسىپ، بىتە قايناپ جاتقانىن كورەمىز. احاڭنىڭ ايتپاعى ەلدىكتى ساقتاۋ قۇدىرەتى ءتىل مەن جەر تاعدىرىنا تاۋەلدى ەكەندىگى. ايتپەگەندە ارىستىڭ ءوز سوزىمەن تۇيسەك، «ءتىلى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» [1، 66]. زيالىلار قازاق ءتىلىنىڭ كۇنى قاراڭ بولماۋى ءۇشىن، مەكتەپتە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋدىڭ مىندەتتەلگەن تۇردە انا تىلىندە جۇرگىزۋدى دۇرىس دەپ سانادى. بۇل ماسەلەگە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كوزقاراسى تومەندەگىدەي: «حالىقتا وقىماعان ادام قالماعان جاقسى، ءبىراق قازىرگى سوزىمىزشە سول وقۋدىڭ ءتارتىبى حاقىندا جاڭا نيزام بويىنشا الگى جاس بالالار ورىس كىتاپتارىمەن ورىسشا وقىپ كەتسە، تەز ۋاقىتتا ءتىلىن ۇمىتىپ، ۇنىنەن دە ايرىلۋ ءقاۋپى بار. سونىڭ ءۇشىن مۇنى بىلگەن ادامدار قايعىرىپ، ابتەھي مەكتەپتەردە (3-4 جىلداي) وقۋ بالانىڭ انا تىلىندە بولىپ ءھام ءدىنى دە جاقسى بولسا ەكەن، ونان كەيىن اركىم سۇيگەن عىلىمىن ۇيرەنۋىنە ەشكىم توقتاۋ ەتپەس ەدى»، – دەيدى. بىلىمگە بارشانىڭ ۇيىمداسقان تۇردە وقۋعا ىنتالى ەمەس ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، العاشقى وقۋ جىلدارىندا وزگە تىلدە ءبىلىم العان جۇرتتىڭ بالالارى ءوز ءتىلىن ۇمىتىپ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان ايرىلىپ قالۋىنان ءقاۋىپ قىلادى. ەگەر دە انا ءتىلىن ناق مەڭگەرىپ، بويىنا سىڭىرگەن جۇرت كىسىسى ودان كەيىن عانا وزگە تىلدەردە ءبىلىم، عىلىم ۇيرەنۋگە قۇقىلى دەپ ەسەپتەيدى. ەل بولىپ جەكە وتاۋ تىككەندە دە انا ءتىلىنىڭ اتقارار ءرولىنىڭ زور ماڭىزعا يە ەكەندىگىن ايتادى. «ءبىز ءوز جۇرتىمىزدىڭ ءتىل سالتىنا، زاڭىنا تۇسسەك، ەلگە جىلدام جاقىنداسامىز، ەلگە جاناسقان سايىن ەل اعارتقان ءىس گۇلدەيدى» [1، 121]. جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن بولۋ حالىق تىلىندە عانا جۇزەگە اساتىندىعىنا كامىل سەندىرەدى. مۇنداي دانا سوزدەر ۇلى تۇلعالاردىڭ كوپتى كورگەن كورەگەندىگى مەن زەيىندى زەردەسىنەن كەلەشەك ۇرپاق قامى ماقساتىندا ايتىلعانىن بىلەمىز. بۇگىنگى بيلىك ءمىرجاقىپ اتامىزدىڭ وسىناۋ ءسوزىن كوكەيگە تۇيسە، ءىس وڭ الار ەدى-اۋ دەگەن وي تۋادى.

ءمىرجاقىپتىڭ سوڭعى كەلتىرگەن تۇيىنىنە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ دا پىكىرى ماندەس. «ءتىل – جاندى نارسە سياقتى: تىرىلەدى، وسەدى، جوعالادى. ونەر-عىلىمعا اياق باسقان جۇرتتىڭ ءتىلى ءوسىپ، كوبەيمەك، ءتىلى كۇشەيگەن جۇرت – ونەرلى دە بولماق. ءتىلى جوعالعان جۇرت – ادەپ-عۇرپىنان، مىنەزىنەن ايرىلىپ، اقىرىندا جۇرتتىعى دا جويىلماق. ءتىلىن ءتىرىلتۋ، جوعالتۋ – ءار حالىقتىڭ وزىنەن ءھام وقىمىستى، ءبىلىمدى ادامدارىنان» [1، 158]، – دەپ تۇيەدى. ءتىل تاعدىرى تىكەلەي سول ۇلت پەن ۇلت باسىنداعى رۋحاني تولىسقان تۇلعالاردىڭ قولىندا بولعان، قازىردە سولاي. الاش ايتقان ءار ءسوز قاسيەتتى، ءار ءسوز ورىندى، ءار ءسوز باعالى، ءار ءسوز كوڭىلگە قونىمدى. التى الاشتىڭ ارىسى ج.ايماۋىتوۆتىڭ انا ءتىلىنىڭ ءقادىرىن ۇعىندىرار مىنا اتالى سوزدەرى تىلىمىزگە بەرىلگەن سيپاتتامانىڭ ەڭ باعالىسى. «انا ءتىلى – حالىق بولىپ جاسالعاننان بەرگى جان دۇنيەسىنىڭ ايناسى، ءوسىپ-ونىپ، تۇرلەنە بەرەتىن، ماڭگى قۇلامايتىن بايتەرەگى»[1، 159].

«تىلىنەن ايرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت»، كەلتىرىلگەن تارماقتار ءتىل تاعدىرىنا شىنايى تولعانعان بارشا الاش ازاماتتارىنىڭ اسىل سوزدەرىندە كەزدەسەدى. سونداي-اق، مادەنيەت جۇزىندە انا ءتىلىمىزدىڭ وزىندىك ورنىن قالىپتاستىرۋ، نەگىزگى ىرگەسىن قالاۋ تۇرعىسىنان ءتىلىمىزدىڭ عىلىم، ادەبيەت تىلىنە اينالۋى دا شەشىلۋگە ءتيىس ءتۇيىن ەدى.

سان سۇراققا ىسپەن جاۋاپ قايىرعان قايراتكەر حالەل دوسمۇحامەد ۇلى: «وڭاشا جۇرگەن ەلدىڭ ءوز ەركىندە تۇرعاندا ءتىلى بۇزىلمايدى. ەلدىڭ ءتىلىن بۇزاتىن – كورشىلەس ەلدەردىڭ مادەنيەتىن ۇلگىگە العان مادەنيەتتى ەلدەردىڭ اسەرى»، – دەپ بوستاندىقتىڭ، ءوز الدىنا ەل بولۋدىڭ وڭتايلى اسەرىنىڭ تىلگە تيگىزەر ۇلەسىنىڭ پايدالى ەكەندىگىن ءسوز ەتەدى [1، 111]. «مەكتەپ پەن باسپانىڭ ءتىلى دۇرىس ءتىل بولسا، ەلدىڭ ءتىلى كوركەيتىپ، بايىتىپ، گۇلدەندىرەدى، مەكتەپ پەن باسپادا قولدانعان ءتىل شاتاسقان ءتىل بولسا، ول ەل – سورلى ەل، مۇنداي ەلدىڭ ءتىلى بۇزىلماي قالمايدى»[1، 112]. ەلدى ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىرۋدىڭ باستاپقى قاينار كوزى مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ءتىلىن تۇزەۋ ەكەنى ءمالىم. ال، باسپا ءتىلىنىڭ كوركەم، شۇرايلى سوزدەرى، جاڭا قولدانىس، ەرەك تىركەس تىلدىك قورىمىزدى بايىتىپ تۇرلەندىرەرى ءسوزسىز.

ون ويلانىپ، مىڭ تولعانعان، «وي تۇبىندەگى ءسوزى، شەر تولقىتسا» جۇزەگە شىعار بابابىزدىڭ اماناتى انا ءتىلدىڭ كەلەر ۇرپاققا تابىستاۋشىسى قاشاندا قالىڭ قارا حالىق. كوپتىڭ ۇلەس سالماعى باسىم تۇسەتىن تارازىنىڭ باسى سەكىلدى، انا تىلىمىزدە قارىم-قاتىناس جاساپ، ۇنەمى ءوز تىلىندە سويلەيتىن ازاماتتار قاراسى مولايعان سايىن ءتىلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ، ساقتالۋ كەپىلدىگى. ويىمىزدىڭ دالەلى ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ مىناۋ مارجان ءسوزى: «ءتىلدىڭ قورىقشىسى – قارا حالىق».

جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداي دا ءبىر حالىقتىڭ بار ەكەندىگىنىڭ دالەلى، جاسامپازدىعىنىڭ باستى ولشەمى بولىپ قارالاتىن انا ءتىلىنىڭ احۋالى ەلدىڭ ەرتەڭىن ازاتتىق-بوستاندىق ۇعىمدارىمەن ەگىز كورگەن ەل سەركەرلەرىن الاڭداتتى. وسى تۇستا كوشباسشى ەرلەر باس كوتەرىپ حالىق اراسىندا قوعامدىق اشىق پىكىردى وياتتى. سونداي ەرلەردىڭ قاتارىندا الەۋمەت ساناسىنا ءتىل قۇدىرەتىنىڭ ماڭىزىن سىڭىرۋدە عۇمار قاراش ەرەكشە ىجداحات تانىتتى. «ءبىر كەۋدە – پەندەنىڭ دۇنيەدە جاساۋى، بار بولىپ تۇرۋى ءۇشىن، جان-رۋح كەرەك. ءبىر حالىق، ءبىر ەلدىڭ دە دۇنيەدە ءبىر ءميللات، ەل بولىپ جاساۋى، تىرلىك ەتۋى ءۇشىن ءتىل كەرەك، ادەبيەت كەرەك. جانسىز كەۋدە دۇنيەدە جاساي الماس، ءشىرىپ، توپىراققا اينالىپ جوق بولار! ءتىلى، ادەبيەتى بولماعان ءميللاتتىڭ دە تاپ سول جانسىز كەۋدەدەن ايىرماسى بولماس، وزىنە ايىرىم ادەبيەتى بولماعان ميلاتتەر دە دۇنيەدە جاساي الماس» ۇلت پەن ۇلتتىڭ رۋحىن ساقتاۋدا ءتىلدىڭ باستى ءرولىنىڭ زور ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى. ال، اكە قانىمەن، انا سۇتىمەن بويىمىزعا دارىپ، بولمىسىمىزعا سىڭەر انا ءتىلىمىزدى ۇمىتساق، وزگە تىلگە وزەگىمىزدەن ورىن بەرسەك ۇلتتىق سيپاتىمىزدان ماقرۇم قالىپ، سول ەلدىڭ قولشوقپارىنا اينالىپ، ءتۇپ تامىرىمىزدان كەسىلەتىنىمىزدى تەرەڭنەن زەردەلەيدى. اسىرەسە، ۇلت جاناشىرىنىڭ اتا-انالارعا ەسكەرىپ ايتاتىنى كوپ. «بالالارىنا جاستان ءوز ءتىلىن جاقسى ۇيرەتپەگەن، ولاردىڭ كوڭىلدەرىنە قۇر وگەي انا سياقتى تاربيە ەتكەن ءميللات تە كەلەشەكتە بالالارىنىڭ ءوزىنىڭ قىلعان جاقسىلىعى، بەرگەن تاربيەسى دارەجەسىندە عانا حاقى الار، جاقسىلىقتى كورەر. بالالارى دا وعان وگەي اناعا قاراعان كوزبەن قارار. ءميللات پەن بالالار اراسىنداعى بۇل الاكوزدىك، شافەعاتسىزدىق ءميللاتتىڭ... اقىرىندا بىتۋىنە سەبەپ بولار»، [3،  84-89] – دەيدى. اسىلىندا، بالانىڭ ءتىلى ءوز انا تىلىندە شىعۋىنا، سول تىلدە قارىم-قاتىناس جاساۋعا باعىت سىلتەپ، ۇلگى كورسەتۋ – اتا-انانىڭ پەرزەنتى، ۇلتى الدىنداعى ۇلى بورىشى. تالىم-تاربيە تۋعان تىلدە جۇرگىزىلگەندە عانا بالا بويىنا انا ءتىلىمىزدىڭ بار اسىلى ءسىڭىپ، انانىڭ ءالديى، اكەنىڭ كونەدەن  كومەسكىلەنە جەتكەن اڭىزدىڭ ايتار اقىلىن،  تۋعان ءتىلدىڭ ۇلتجاندى ۇرپاق قالىپتاستىرۋداعى باستى قۇرال بولىپ تابالاتىنىن ۇعار ەدى. ايتپەگەندە، ۇلت ۇستازى احاڭ ايتقانداي: «بالام دەيتىن جۇرت بولماسا، جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىننىڭ» – ناق ءوزى بولماق.  عۇمار اقىن ۇكىمەتتىڭ وتارشىل ەلدەرگە جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ مەجەسى - قاراماعىنداعى حالىقتى تىلىنەن، ادەبيەتىنەن ايىرۋ ەكەنىن «...بۇل زاماندا ءبىر ءميللات وزىنەن كۇشسىز بولعان ەكىنشى ءميللاتتىڭ ميللاتتىگىن تىلىنە، وعان كەتىك جاسايىن دەسە ەڭ الدىمەن ول بەيشارا ءميللاتتىڭ تىلىنە، ادەبيەتىنە بالتا شابادى.» تىل-ادەبيەت – عالامداعى بارلىق ءعىلىم-بىلىمنىڭ، ءدىن مەن مادەنيەتتىڭ اسىل قازىناسى، ادامزات دامۋىنىڭ تەتىگى ەكەنىن سارالاي كەلىپ، قازاق حالقىنىڭ دا انا ءتىلىن، ادەبيەتىن ساقتاۋى بارشانىڭ بورىشى جانە مىندەتى دەپ تۇيەدى. «ءتىل بولماسا، ۇلت تا بولمايدى. ياعني ول ۇلت بۇتىندەي ولگەن، جوعالعان ۇلت بولادى». شىنىندا دا، وسىناۋ تۇجىرىم، ناقىل ەرىكسىز باس يزەتەدى.

الاشتىڭ ارىسى ءماننان تۇرعانباي «قازاق ءتىلىن ىسكە اسىرۋ» ماقالاسىندا «ەڭبەكشى قازاق ەلىنىڭ وزىنە بەرىلگەن قۇقىقتارمەن پايدالانۋى قازاق ءتىلىنىڭ جۇزەگە شىعۋىنا بايلاۋلى. بۇل تۋرادا بۇرىن كوپ جازىلعان، كوپ سويلەنگەن»، – دەپ باستالاتىن ماقالاسىندا قازاق ازاماتتارىنا سوزدەن ىسكە كوشەتىن مەزگىلدىڭ جەتكەنىن حابارلايدى. ەندىگىسى قازاق ازاماتتارىنىڭ قولىندا قالىپ وتىر دەپ ءتىل احۋالىن تۇزەۋدە مىناداي ناقتى ىستەر اتقارىلۋ كەرەك ەكەندىگىنە جەتە ءمان بەرىپ، مىنا شارالاردى جەدەلدەتىپ قولعا الۋدى سۇرايدى: «قازاق ءتىلىن ىسكە اسىرۋدا قازاقتىڭ جازۋ، كەڭسە ىسىنە جارارلىق كىسىلەردى ىزدەتىپ كورسىن، قىزمەتكە كىرسىن. بۇلدانىپ ءبالسىنىپ جۇرمەسىن. جوعارىدان ءامىر كۇتىپ تۇرماي-اق، اۋىلدا، ۇلىستا دا ءوز بەتتەرىمەن قازاقشا جۇرگىزە باساسىن. ورىسشا جازىلىپ بارعان قاعازداردى تۇسىنە الماسا ورنىنا قايتادان جىبەرىپ ءتۇسىندىرۋىن سۇراسىن. «ورىسشانى قولدان، قازاقشا دەپ اۋرە بولما» دەگەندەردى گازەتكە جازىپ جىبەرسىن. جەرگىلىكتى پروكۋرورلارعا تاپسىرسىن» دەگەن سىقىلدى ءدوپ نۇسقاۋلىقتار بەرەدى.

«ەزىلگەن، تەپكىلەنگەن، قورلىق كورگەن، جابى بولعان، قايراتى سىنعان، قام كوڭىل بولىپ جۇدەگەن، قازاق ازاماتتارى! سەن بۇگىن ءتىرىلىپ وتىرسىڭ، سەنىڭ ءتىلىڭ حۇكىمەت ءتىلى بولىپ وتىر. سول حۇكىمەتتىڭ تولىق حۇقىقتى ناعىز مۇشەسى بولىپ وتىرسىڭ. سەن ۇلكەن تاريحي سىننىڭ الدىندا تۇرسىڭ. قازاقتىڭ كەلەسى بۋىندارىنىڭ الدىندا وزدەرىڭە قارا دەگەن تاڭبا قالدىرما! قازاق ءتىلىن جۇزەگە شىعارۋدى ءتۇن بويى تۇسىڭدە كور، كۇن بويى ىسىڭدە كور! جاساسىن قۇقىقتى قازاق ءتىلى!»، – دەپ ۇرانداپ تۋعان ءتىلىمىزدى بۇعاۋدان قۇتقارۋدى ار الدىنداعى اتقارۋى ءتيىس ەڭ ۇلى بورىشىنا بالادى [4، 228-229].

تاۋبە دەيىك! بابالارىمىزدىڭ سان ايقاستا جانىن جالداپ، قىزىل قانىن سۋشا اعىزىپ بۇگىنگى تاڭعا جەتكىزگەن ءتىلىمىز 1989 جىلى مەملەكتتىك ءتىل دارەجەسىنە قايتا كوتەرىلدى. ۇلكەندەر جاعى اقسارباس اتاپ، كىشىلەر الايقايلاپ قاۋىشقان ءتىلىمىز بۇگىندە تاۋەلسىز. كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتار تۇسى، تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاقتارى تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءقادىرىن قاشىرىپ، ايبىنىن الاسارتىپ جاتقانى. كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. تۋعان تىلدە قارىم-قاتىناس جاساۋدى ەڭ اۋەلى ءسىز وزىڭىزدەن باستاڭىز، ءبىز وزىمىزدەن باستايىق! ءتىل ءۇشىن كۇرەس، ماڭگى جاساماق ەلدىڭ مۇراتى بولۋى ءتيىس.                                                                               

دانا ءمىرزاقادىر

پايدالانعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

ءۋالي ب.، جولداسباي س.، ەرلان ۇلى ە. الاش ايتقان اسىل ءسوز. – الماتى: ەل-شەجىرە قق، 2016. – 288 ب.

بايتۇرسىن ۇلى ا. ادەبيەتتانىتقىش. – الماتى: الاش، 2003. – 507 ب.

جۇماعۇلوۆ س. عۇمار قاراش شىعارماشىلىعى. – قاراعاندى: قارمۋ، 2005. – 120 ب.

الاش اقيىقتارى. – الماتى: الاش، 2006. – 286 ب.