جانارماي تاپشىلىعى قازاقستاندىقتاردى ابىگەرگە ءتۇسىردى. بۇعان دەيىن جانارماي باعاسى قىمباتتادى. ەلدە مۇنداي جاعداي قاشانعا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن؟ جانارماي تاپشىلىعىنىڭ سەبەپ سالدارى مەن قازاقستان بويىنشا جانارماي باعاسى قاي وڭىرلەردە ەرەكشە قىمباتتاپ جاتىر؟ Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى ءجۋرناليسى وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەپ كوردى.

جانارماي نەگە تاپشى؟

ەكونوميست ماقسات سەرالىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستانداعى مۇناي وندىرەتىن زاۋىتتاردىڭ ءبىر ايعا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن جابىلۋى جانارماي تاپشىلىعىن تۋىنداتىپ وتىر.

«قازاقستاندا مۇناي وڭدەيتىن 3  زاۋىت بار. ولار پاۆلودار، شىمكەنت جانە اتىراۋدا ورنالاسقان. زاڭ بويىنشا زاۋىتقا ءبىر جىلدا ءبىر مارتە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ءقازىر پاۆلودارداعى زاۋىت ءبىر ايعا جابىلدى. شىمكەنتتەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىراق نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. سوندىقتان جانارمايدى رەسەيدەن الىپ كەلەدى» دەيدى ەكونوميست.

وسى رەتتە قازاقستان قاجەتتى مۇنايدىڭ 70%-ن ءوزى  وندىرەدى دە، قالعان 30%-ى رەسەيدەن ەكسپورتتالاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ال جانارماي رەسەيدەن اكەلىنەتىن بولعاندىقتان وعان ۋاقىت قاجەت ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ماقسات سەرالى بۇل تۇستا مۇناي شەتەلدەن جەتكىزىلەتىن بولعاندىقتان ول ءبىراز ۋاقىت الاتىنىن باسا ايتىپ ءوتتى.

«شەتەلدەن ەكسپورتتالاتىن شيكىزاتتىڭ لوگيستيكالىق شىعىنى جانە تاسىمالداۋ ۋاقىتى بار. ماسەلەن، 90 مىڭ توننا جانارمايعا تاپسىرىس بەرىلسە، ول ۇلكەن باررەلدى جانارماي بولعاندىقتان ونى ەلگە جەتكىزۋدىڭ وزىندىك تاسىلدەرى بولادى. تاپسىرىس قازاقستانعا جەتكەنشە ءبىراز ۋاقىت كەتەدى. سوندىقتان جانارماي تاپشىلىعى سەكىلدى ماسەلە تۋىنداپ وتىر. ول جەتكەنشە جانارماي ساتاتىن ورتالىقتارداعى جانارماي كولەمى ءبىتىپ قالۋى مۇمكىن».

قازاقستانداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ءبىر جىلدا ءبىر رەت جوندەۋ جۇمىستارىنا وراي جابىلاتىنىن ەسكەرسەك، جانارماي تاپشىلىعى ءبىر جىلدا ءبىر مارتە بولىپ تۇرادى. دەسەك تە، اتالمىش ماسەلەنى بولدىرماۋ ءۇشىن الدىن-الا قامدانعان ابزال. مۇنداي جاعدايدا قازىرگىدەي ماسەلە تۋىنداماس ەدى.   

«مۇناي تاپسىرۋشىلاردىڭ ۇلكەن قاتەلىگى - قازاقستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ بىرتىندەپ جوندەۋ جۇمىستارى ءۇشىن جابىلاتىنىن بىلە تۇرا الدىن الا تاپسىرىس بەرمەۋى. ەگەر جانارمايدى بەلگىلى كولەمدە الىپ قويسا ماسەلە ءدال بىلاي ۋشىقپاۋشى ەدى. ارينە ونى ساقتايتىن قويما جوق بولۋى مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ بارلىعى شەشىلەتىن ماسەلە» دەيدى ساراپشى.

ماقسات سەرالى جانارماي تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن الدىن الا تاپسىرىس بەرۋمەن قاتار، ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار، اتىراۋداعى زاۋىتقا جاڭا قۇرىلعىلار ورناتىلعانىن جانە ونى قالعان ەكى زاۋىتقا دا قويسا جانارمايعا قاتىستى ءبىراز ماسەلە شەشىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سەبەبى جانارمايدى تەك كولىككە عانا ەمەس باسقا دا ماقسات ءۇشىن پايدالانادى.

قازاقستاننىڭ قاي وڭىرلەرىندە جانارماي باعاسى ەرەكشە قىمباتتاپ جاتىر؟

قازاقستاندا جانارماي باعاسى 9 ايدىڭ ىشىندە 8،7%-عا قىمباتتادى. بۇل 2015-2016 جىلدارداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا وتە كوپ. تارقاتىپ ايتار بولساق، 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 1،5%-عا، 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 4،5% -عا قىمباتتادى.

اسىرەسە اي-92 جانارمايى اعىمداعى جىلى 9،4%-عا ءوستى. كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كوپ تۇتىناتىن اي-92 جانارمايىنىڭ 1 ءليترى 150-155 تەڭگەگە قىمباتتادى. ءدال وسىنداي جاعداي 2014 جىلى بولعان ەدى. ول ۋاقىتتا جانارماي باعاسى 9 ايدىڭ ىشىندە بىردەن 11،4%-عا قىمباتتاعان.

وسى جىلى مۇنايلى بقو-دا جانارماي باعاسى بىردەن قىمباتتاعان. ماسەلەن، 2016 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىمەن سالىستىرعاندا جانارماي 10،6%-عا قىمباتتاعان. ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 0،9%-دى قۇراعان ەدى.

سقو مەن شقو-دا دا جانارماي باعاسى قىمباتتاعان. سولتۇستىكتە - 9،8%-عا، ال شىعىستا - 9،7%-عا، قاراعاندىدا - 9،6% ءوستى.

اتالعان وڭىرلەرمەن سالىستىرعادا استانا مەن الماتىدا جانارماي باعاسى ارزانىراق. ەلوردادا  8،7%-عا ال الماتىدا 8،5%-عا قىمباتتادى.

قازاقستان بويىنشا جانارماي باعاسىنىڭ جوعارى قارقىنمەن ءوسۋى قوستانايدا عانا بىلىنبەدى. ونداعى كورسەتكىش -  6%.

اسەم المۇحانبەت