لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋدىڭ جال­عىز سەبەبىن كورىپ تۇرمىن. سەبەپ كي­ريلليسانىڭ ناشارلىعىندا ەمەس، قازاق كلاۆياتۋراسىنىڭ كە­ءمىس­تىگىندە. قازاق كلاۆياتۋراسىنىڭ ەڭ ءۇل­كەن كەمىستىگى وندا سيفرلاردىڭ بول­­ماۋى. كيريلل قازاق كلا­ۆيا­تۋراسىندا ەرتەگى جازۋعا بولادى، پوە­ما جازۋعا بولادى، ءبىراق عىلىم جازۋعا بولمايدى. ويتكەنى عىلىم سيفرلارسىز جۇمىس ىستەمەيدى.

كەمىستىگى كوپ الفاۆيت، كەمىستىكتى كلاۆياتۋرا تەك قانا قازاققا ءتان ەمەس. ءبىر ءارىپ ءبىر دىبىس سايكەستىگى ساق­تال­ماعان ءالفاۆيتتىڭ كوكەسىن ءبىز كوشكەلى وتىر­عان لاتىن اعىلشىن ءالفاۆيتى كور­سەتەدى. سەنبەسەڭىز، س، ۋ نەمەسە ك دى­­­بىستارىن قالاي ورنەكتەلەتىنىن زەرتتەپ كورىڭىز. مىسالى، س دىبىسىن s ارقىلى دا (sin) c ارقىلى دا (cinema) بەرۋگە بولادى. س ءارپى سونىمەن قاتار ك دەپ تە (cat) وزگەرە بەرەدى. ۋ دىبىسىن u دەپ تە (how)، w دەپ تە (Washington) بەرۋگە بولادى. ءبىرىنشى نۇسقادا ۋ دى w ارقىلى بەرۋ سەبەبى وسى. بۇل ۇسىنىس قاتتى سىنالدى، بەكەر سىنالدى، ويتكەنى بۇعان “كىنالى” قازاقتار ەمەس، اعىلشىن ءالفاۆيتىنىڭ ءوزى.
بۇعان قاراعاندا كيريلليساعا قۇرىلعان قازاق ءالفاۆيتى – اناعۇرلىم ىڭ­عايلى، اناعۇرلىم ءينفورماتيۆتى، قا­زاق دىبىستارىن اناعۇرلىم ءدال بە­رەتىن الفاۆيت. بۇل الفاۆيتتە قور­شاعان ورتاعا قاراي وزگەرە بەرەتىن حا­مەلەون دىبىستار جوق. بۇل الفا­ۆيت­تە ءبىر ءارىپ ءبىر دىبىس ءپرينسيپى وتە جاقسى ۇيىمداستىرىلعان. راس، قازاق الفاۆيتىندە بىرنەشە ارتىق دىبىستار بار. سوعان بولا كيريلليسادان باس تار­تۋ، بيتكە وكپەلەپ توندى وتقا تاس­تاۋمەن تەڭ.
اعىلشىن ءالفاۆيتى قۇرىقتى سى­رىق­پەن جالعاۋ ادىسىمەن جاسالعان ال­فاۆيت. بۇل بەلگىلى ءجايت، ءبىراق جۇرت­تىڭ ءبارى اعىلشىن تىلىنە ۇمتىلادى، اعىلشىنعا ۇقساس تىرلىگى بولسا ماقتان كو­رەدى. نەگە؟
سەبەبى، اعىلشىن ءتىلدى ەلدەر العا دا­مىپ كەتتى. اعىلشىن ءتىلى ەلدەرىنىڭ كو­ءشىن امەريكا باستايدى. امە­ري­كا­نىڭ اسكەرى كۇشتى، ەكونوميكاسى كۇش­ءتى، تەحنولوگياسى وزىق. جاساعان تا­ۋار­لارى ساپالى، عىلىمى مىقتى، ۋني­ۆەرسيتەتتەرى تاماشا. امەريكادا ادام ەنەرگياسىن، شابىتىن، ادامنىڭ تۆورچەستۆوعا اۋەستىگىن ۇتىمدى پاي­دالانۋ جۇيەسىن قۇردى. باسىمەن جۇ­مىس ىستەيتىن ادامعا كەرەمەت جاعداي جا­سالدى. بۇل باعىتتا كاپيتاليزم جۇيە­ءسى سوسياليزم جۇيەسىنەن ارتىق ەكە­ءنىن كورسەتتى. جۇرتتىڭ اعىلشىن ءتى­لىنە ۇمتىلۋى، اعىلشىن ءتىلىنىڭ كە­رەمەتتىگىنەن ەمەس، اعىلشىن ءتىلدى ەلدەردىڭ تىرلىگىنىڭ مىقتىلىعىنان. جۇعىستى بولا ما دەگەندىگىنەن. ايتپەسە ءتىل اۋەزدىلىگى جاعىنان، تاريح تە­رەڭدىگى جاعىنان، فيلوسوفيا، ادەت-عۇرىپ ۇستانىمى جاعىنان امەريكانى ون ورايتىن ەلدەر جەتىپ ارتىلادى.
تالاي جىل جوندەۋسىز تۇرعان ءۇيدى سىر­تىن اكتەپ، سىنعان جەرىن بۇتىندەپ دە­گەندەي بەلگىلى قالىپقا كەلتىرۋگە بو­لادى. اعىلشىندار، فرانسۋز نە­ءمىس­تەر بۇل ءادىستى شەبەر قولدانادى.
اپوستروف، نوقات، دايەكشە، ديگ­راف دەگەندەر قايدان شىققان؟ اقاڭ سوزىمەن ايتساق، ەۆروپا نەگە “يت دەپ جا­زىپ، شوشقا دەپ وقۋ” ءادىسىن قاتتى مەڭ­گەرگەن ؟ جاۋاپ: امالدىڭ جوقت­ى­عى­نان.
ەۆروپاعا حريستيان ءدىنى، جازۋ سىزۋ ۇلگىلەرى ريم سولداتتارىمەن ءبىر­گە كەلگەن. ءدىن نەگىزىندە ءقانتو­گىسپەن، جەر­گىلىكتى ءدىني، رۋحاني سەنىم-نانىم­داردى قىرىپ جويۋ ادىسىمەن تاراعان. ۆارۆار (جابايى، دورەكى، ساۋاتسىز) دەگەن ءسوزدى ريمدىكتەر العاشىندا گەرمان، بريتان تايپالارىنا قاراتا ايتقان. ويتكەنى گەرمان تايپالارى اراسىندا ايەلدەن شىققان كوسەمدەر بولعان. ولاردىڭ دەموكراتيالىق ۇس­تانىمدارى بەرىكتىگى ريمدىكتەردى تاڭ قالدىرعان. ريم يمپەرياسىندا ايەل­ءدى بالا تۋۋشى رەتىندە، كوڭىلدەس رە­تىندە، مۇلىك رەتىندە عانا قاراعان. حۇ­قىق جاعىنان مالدان جوعارى تۇر­عانى بولماسا، ولاردىڭ وزدىگىمەن مۇلىك يەلەنۋ، ساياسي جۇمىسقا ارالاسۋ، داۋىس بەرۋ، باسقارۋ ماسەلەلەرىنە ارا­لاسۋ مۇلدە بولماعان. ايەل ەل باسقارۋ ءما­سەلەسى وڭىندە ەمەس، تۇسىنە دە كىر­مەي­ءتىن ريمدىكتەر ايەل كوسەمدەردى كو­­ءرىپ، گەرماندىقتاردى ساۋاتسىز، جا­­بايى، ۆارۆار دەپ قاراعان. شىن­دى­عىندا گەرمان تايپالارىنىڭ ءما­دەنيەتى كوپ جاعدايدا ريمنەن جوعارى تۇر­عان.
جىعىلعان ەلدىڭ تاريحىن جىققان ەل جازاتىنى تۇسىنىكتى. تاريحتا ءبىر پارادوكس بار. جىعىلعان ەل وزىنە زور­لاپ تاڭىلعان ءۇردىستى العاشىندا قار­سىلىقپەن قابىلداسا دا، كەلە-كە­لە سول گەگەمون ەلدىڭ تانىم ۇلگىسىن قا­بىلداپ، سول ۇلگىنى ساقتاۋدا جەڭىمپاز ەل­ءدىڭ وزىنەن اسىپ تۇسەدى. كەيدە جىق­قان ەلدىڭ ءوزى تاريحتىڭ قۇمىنا كو­ءمىلىپ، جىعىلعان ەلدىڭ جەتەگىندە كە­تە­ءدى. بۇنداي جاعداي تاريحتا از بول­ماعان.
لاتىن ريم يمپەرياسىن مەكەن­دە­گەن كوپ تايپانىڭ ءبىرى. بۇگىن بۇل تاي­پا جوق. ءبىراق وسى تايپا جاساعان ءارىپ­تەر قالدى. ەۋروپا وسى لاتىن ال­ءفاۆيتىن قابىلدادى. حريستيان ءدىن باس­شىلارى لاتىن قاسيەتتى كىتاپ ءتىلى، سون­دىقتان بۇنى وزگەرتۋگە بولمايدى دە­گەن ناسيحات جۇرگىزدى. سول سەبەپتى ەۋروپادا ۇزاق جىلدار بويى اراب سيفرلارى قولدانىلمادى. عىلىم، ونەر دامىمادى. بۇل ۋاقىتتى قارا تۇنەك ۋاقىتى دەپ ەۋروپا تاريحشى­لا­رىنىڭ وزدەرى ايتادى. قايتا جاڭ­عىرۋ ءداۋىرى اراب سيفرلارىن قابىلداۋ، يس­لام الەمى عىلىمىن قابىلداۋ، ساۋ­دا-ساتتىقتى دامىتۋ، گرەك ونەرىن قاي­تا جاڭ­عىرتۋ داۋىرىمەن سايكەس كەلەدى.
ەۋروپا ءسالت-داستۇر ۇعىمىنا مى­عىم ەكەنىن كورسەتتى. كەلە-كەلە لاتىن ءالفاۆيتى ءتىل سۇرانىسىن تولىق قامتي المايتىنىن بايقادى. دىبىستارىن ءور­نەكتەيتىن جاڭا ءارىپ قاجەتتىگىن ۇقتى. بۇل تىرلىكتى جاساۋدا لاتىن ال­ءفاۆيتى شەڭبەرىنەن اتتاپ ءوتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمادى. ديگرافتاردىڭ، اپوستروف، نۇكتە، ءۇتىر نوقاتتاردىڭ شى­عۋ سەبەبى، ءبىر دىبىستىڭ نەشە ءتۇر­ءلى ارىپپەن بەرىلۋى وسىدان شىعادى. قو­رىتا ايتساق، قۇرىققا سىرىق جال­عاۋ ءادىسى قازاقتىڭ نوۋ-حاۋى ەمەس، بۇل ءادىس­ءتىڭ شىرقاۋ شىڭى ەۋروپادا بول­عان.
ەندى وسى قورشاۋداعى قازاق ال­ءفاۆيتى ماسەلەسىنە كوشەيىك.
اعىلشىننىڭ الفاۆيتىنە مىڭ جىل. ۇساق-تۇيەك وزگەرىستەر بولماسا مايەگى وزگەرىسكە تۇسكەن جوق. دۇنيەدە سالت-داستۇرگە بەرىك ەكى ەل بولسا، سو­نىڭ ءبىرى بريتان مەملەكەتى. ونىڭ كو­­رو­­ليەۆاسى، ءالفاۆيتى، ءشاي ءىشۋ ءداس­ءتۇرى وسى­نىڭ كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى عانا. ەۋروپاداعىداي بولايىق، امە­ريكادا­عىداي بولايىق، ولار ديگراف قولدا­نا­دى ەكەن، اپوستروف قولدانادى ەكەن، ءبىز دە سونى قولدانساق، امەريكا-ەۋروپا بولىپ كەتەمىز دەگەن نە ءاڭ­گىمە؟
بۇدان مىڭ جىل بۇرىن قازاقتا دا ال­فاۆيت بولعان. ءبىراق ورحون- ەنيسەي جازۋى بۇگىنگە جەتكەن جوق. ونى قاي­تادان جاڭعىرتۋ دەگەن بوس قيال. قا­زاق اينالدىرعان ءجۇز جىلدا ال­ءفاۆيتىن ءتورتىنشى رەت وزگەرتكەلى تۇر. بىزدە اعىلشىننىڭ ءداستۇر ساقتاۋ ءۇردى­ءسى جوق. جەتپىس جىل ول دا از مەرزىم ەمەس. قازىرگى جەتپىس جىل ىرزىعىن كور­گەن الفاۆيتىمىزدەن جۇرت ۇيرەنىپ قال­عان ءتول ارىپتەرىمىزدى ساقتاپ قال­ساق، ول دا ولجا بولماي ما؟
قازاق كلاۆياتۋراسى مىناداي ەكى شارتقا باعىنۋى ءتيىس:
1)اعىلشىن ءالفاۆيتى قازاق ال­ءفاۆيتىنىڭ ىشىنە كىرۋ كەرەك
2)ءشريفتى وزگەرتۋ، رەگيسترى ءوز­گەرتۋ مينيمۋمعا ءتۇسۋ كەرەك.
بۇل اعىلشىن ارىپتەرى ەش وزگەرىس­ءسىز قالۋى ءتيىس دەگەن ءسوز. قا­زاقشا جا­زا وتىرىپ ەش ءشريفتى اۋىس­تىرماي اعىلشىنشا دا بەيمارال جۇمىس ىستەي بەرۋ كەرەك دەگەن ءسوز. قا­زاق ارىپتەرى كلاۆياتۋرانىڭ وڭ جاعىنداعى جانە سول جاق بۇرىش­تا­رىنداعى تۇيمەلەرگە ىلىنەدى. بۇل ارا­دا ەكى جاعداي بولۋى مۇمكىن.
جاڭا قازاق كلاۆياتۋراسى جا­سا­لادى. بۇل جاعدايدا ەڭ دۇرىس شەشىم بىلاي بولار ەدى. Enter، Return ەكى ءتۇي­­مەسى كوپ ورىن الىپ جاتىر. بۇل ەكى ورىندى ءبولىپ، كەم دەگەندە جاڭا بەس تۇيمە جاساۋعا بولادى. بۇعان كە­رەگى از جاقشالاردى سىزىق، ۇتىرلەردى قىس­قارتساق تاعى ءۇش تۇيمە بوسايدى. وندا قازاقتىڭ بار ءتول دىبىستارى سيىپ كەتەدى. راس، بۇل شارا كوپ قارجى قاجەت ەتۋى مۇمكىن.
شىندىققا كەلسەك، تەك قانا جاڭا كلاۆياتۋرانى ەنگىزبەي، وسى كۇنى قولدانىلىپ جۇرگەن لاتىن كيريلل قا­زاق فونتتارىن دا ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ كەرەك. مىسالى، ءسىزدىڭ مەكەمەڭىزدىڭ كوم­پيۋتەرىندە قازاقشا باسىلعان ءماتىن كورشى مەكەمەدە اشىلماۋى ءمۇم­­كىن. اشىلسا، بوس شيماي رەتىندە كو­ءرىنۋى مۇمكىن. سەبەپ كيريلليسانىڭ، لاتينيسانىڭ ءوزىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. Wordء-تىڭ دە بىرنەشە ءتۇرى بار. قا­­زاق ارىپتەرى سول نۇسقالارعا بەكى­ءتىل­­گەن. سوندىقتان كورشىڭىزگە بارىپ فايلدى اشامىن دەسەڭىز سول نۇس­قاڭىز­دى وزىڭىزبەن الىپ ءجۇرۋىڭىز كە­رەك. بۇل ىڭعايسىز تىرلىك. سون­دىق­تان، بارلىق قازاق رەسمي مەكەمەلەرى قولداناتىن فونتتاردىڭ ءبىر نۇسقاسى بەكىتىلىپ، بارلىق رەسمي مەكەمەلەر وسى نۇسقادا جۇمىس ىستەيدى دەگەن زاڭ بولۋى كەرەك. سوندا ءجاي ازاماتتار دا وسى نۇسقاعا قاراي بەت تۇزەي باستاي­دى.
ءبىزدىڭ اۋىلدا يساقاي دەگەن كىسى بولۋ­شى ەدى. تراكتور، ماشينا، اربا بۇ­زىلىپ قالسا وسى كىسىگە اپاراتىن. يسە­كەڭنىڭ ءۇش قۇرالى بولاتىن. كۋ­ۆال­دا، لوم جانە سىم. كۋۆالدامەن ۇرىپ، لوممەن مايىستىرىپ، سىممەن بۇراپ توقتاپ قالعان تراكتوردى ءجۇر­گىزىپ جىبەرەتىن. ءبىرىنشى جاعدايدا يساقاي كوكەمىزدىڭ ءادىسى قولدانىل­مايدى.
ەكىنشى جاعدايدا Enter، Return ءتۇي­مەلەرى سول كۇيى قالادى. بۇل جاع­داي­دا قارجى شىعىنى بولمايدى، ءبى­راق ءبىز “بارىمەن بازار” ءادىسىن يسا­قاي ادىسىمەن ۇشتاستىرۋعا ءماجبۇر بو­لا­مىز. بۇل ورايدا دا بىرنەشە جاع­داي بولۋى مۇمكىن. لاتىن كلاۆياتۋرا­سى­نىڭ دا كوپتەگەن تۇرلەرى بار. مى­سا­لى، اعىلشىن كلاۆياتۋراسى فران­سۋز كلاۆياتۋراسىنان كوپ ايىر­ماشىلىعى بار. بارلىق لاتىن ءارىپ­تەرى بىردەي، ءبىراق كلاۆياتۋرادا ور­نالاسۋ ءتارتىبى بولەك. بۇنداي جاعداي اعىلشىننىڭ وزىنە دە قاتىستى. بري­تاندىق اعىلشىن، امەريكالىق اعىل­شىن بولىپ بولىنەتىنى تاعى بار. كلا­ۆياتۋرا كومپيۋتەر شىعاراتىن فيرماعا بايلانىستى دا وزگەرە بەرەدى. مىسالى مەنىڭ Apple شىعارعان كوم­پيۋتەرىمدە پاراگراف § سيمۆولى بار، ال Microsoft شىعارعان كومپيۋتەردە بۇل سيمۆول جوق. امەريكاندىق، بۇل ءۇشىن ەش قايعىرمايدى. ءبىراق ءبىز ءۇشىن بۇل ماڭىزدى ماعلۇمات. بىزگە §-تىڭ كە­رەگى جوق، ءبىراق وسى سيمۆول ورنا­لاس­قان ورىن كەرەك. ويتكەنى § ورنا­لاسقان تۇيمە ءبىر قازاق ءارپى ءۇشىن قۇر­باندىققا شالىناتىن تۇيمە.
بۇرىنعى “ءا”، “ءو”، “ى” جانە ”ڭ” قا­زاق­تىڭ ءتول ارىپتەرى ساقتالىپ قال­عان الفاۆيت جايلى “قازاق ادەبيە­ءتىنىڭ” وتكەن سانىنداعى “ءا” ارپىنە ماداق” دەيتىن ماقالامىزدا ايتقان ەدىك. وعان تاعى بەسىنشى “ۇ” ءارپىن قوسىپ (پاراگراف سيمۆولىنىڭ پاي­داسى!) Mac كلاۆياتۋراسىنا نەگىزدەل­گەن كلاۆياتۋرانى كورسەتەلىك. اتال­مىش ما­قالاداعى الفاۆيتكە تاعى دا كىش­كەنە وزگەرىستەر ەنگىزگەنىمىزدى ەسكەرتە كە­تەلىك.
ا =A
ءا = ءا
ب =B
ۆ =V
گ =G
ع = G’
د =D
ە =E
ج=J
ز=Z
ي=I’
ي=I’’
ك=K
ق=Q
ل=L
م=M
ن=N
ڭ=ڭ
و=O
ءو=ءو
پ=P
ر=R
س=S
ت=T
ۋ=U
ۇ=ۇ
ءۇ=Y
ف=F
ح=X
ھ=X’
ى =ى
I=I
ش=SH (بۇنى c دەپ تە جازۋعا بو­لار، ويتكەنى بۇل ءارىپ بوس قالىپ تۇر)
بۇل الفاۆيتتە جازىپ كورسەك.
G’ىlىm tappai’ maqtanba، 
Orىn tاppاi bاptاnbا، 
Qۇmarlanىp shattanba، 
Oinap bosqa kءۇluge.
Bes nءاrseden qashىq bol، 
Bes nءاrsege asىq bol، 
Adam bolam deseڭiz. 
Tileuiڭ، ءوmiriڭ aldىڭda، 
Odan qaig’ى jeseڭiz…
***
ءاsempaz bolma ءاrnege، 
ءوnerpaz bolsaڭ، arqalan. 
Sen de bir kirpish، dءۇniege 
Ketigin tap ta، bar qalan !
ءبىزدىڭ ولجامىز: بەس ءارىپ ءوز­گەر­مەي­ءدى، ياعني بەس اپوستروف كەميدى. بۇل ارىپتەر ءا، ءو، ى، ۇ، ڭ. ەكى اپوستروف قا­لادى. بۇل ارىپتەر ع=G’ جانە ي=I’.
ەندى قازاق كلاۆياتۋراسىن يساقاي ادىسىمەن قالاي جاساۋعا بولاتىنىن Apple كلاۆياتۋراسىندا كورسەتەيىك. ءسوز ۇلكەن ڭ ارپىنەن باستالمايتىن بول­عاندىقتان لاتىن كلاۆياتۋرا­سى­نان توعىز ورىن تابۋىمىز كەرەك. Apple كلاۆياتۋراسىندا بۇل ماقسات ءساتتى ورىندالدى. ءدال توعىز ارىپكە ورىن تاپتىق، ءبىراق ون ارىپكە ورىن تابا المادىق.

بۇل ارادا مىناداي دا اڭگىمە شى­عارۋعا بولادى. ەگەر ف-نى قازاقتىڭ دىبىسى ەمەس، ونى پ دەپ ايتامىز دەسەك، مىسالى، فورمۋلانى پورمۋلا دەسەك، وندا ۇلكەن ع ارپىنە لاتىننىڭ ۇلكەن F ءارپىن بەكىتۋگە بولادى. ال كىشى “ع” كىشى “f” تان بولەك، بۇل ءارىپ­تەر ونسىز دا شاتاسپايدى. بۇل ارادا شەشىمدى فيلولوگتار ايتۋى كەرەك. ەگەر جاڭا قازاق كلاۆياتۋراسىنا كوشەمىز دەسەك، وندا بۇل پروبلەما دا جويىلادى. ءبىر عانا وزگەرىس ع ءارپىن لاتىننىڭ F ارپىنەن اجىراتۋ ءۇشىن ع-نىڭ بەلدەمشەسىن سىزىقشامەن ەمەس يرەكپەن سىزا سالسا دە جەتەدى.
مىناداي ەرەجەلەر ەنگىزسەك
ي=I’ – دەگى اپوستروف ودان دا ازايا­دى.
ەرەجە. i ءارپىنىڭ الدىندا داۋىستى دىبىس تۇرسا، وندا:
ەگەر ءى-دان كەيىن “ا” ءارپى تۇرماسا “i” ءارپى قىسقا ي بولىپ وقىلادى. مىسالى ايقىن =Aiqىn، قوي=qoi
ەگەر ءى-دان كەيىن “ا” ءارپى تۇرسا، “ia” ديگرافى “يا” بولىپ وقىلادى.
مىسالى، ايالا=Aiala، قويان = qoian
قورىتىندى.
1) ۇكىمەت ۇسىنعان ەكى ءالفاۆيتتىڭ ارتىقشىلىعى:
تازا لاتىن الفاۆيتىنە نەگىزدەل­گەن.
كەمشىلىگى: اپوستروف، ديگرافتار تىم كوپ. قولدانۋعا ىڭعايسىز.
2)ءبىز ۇسىنعان ءالفاۆيتتىڭ ارتىق­شىلىعى: قازاقتىڭ ءتول ارىپتەرى با­رىن­شا ساقتالعان، اپوستروفتار مەن ديگ­رافتار كەمىگەن.
كەمشىلىگى: ارىپتەر تازا لاتىن ەمەس.
3)قانداي الفاۆيت جاساساڭىز دا “ءبىر ءارىپ – ءبىر دىبىس” ءپرينسيپىن ساق­تاۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەپ لاتىن ال­فا­ءۆيتىنىڭ بۇل ءپرينسيپتى ساقتا­ماۋىن­دا.

قازاق ادەبيەتى گازەتى