The New York Times باسىلىمى قازاقستاننىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىنە بايلانىستى ءوز ويىن ءبىلدىرىپتى. بۇل ماسەلەنى زەرتتەگەن اۆتور اندريۋ حيگگينس (Andrew Higgins) قازاقستانعا كەلىپ، ماماندارمەن پىكىرلەسكەن ەكەن. Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى باسىلىمنىڭ «قازاقستان اپوستروفتاردى ەسەپكە الماعاندا، جاڭا ءالىپبيدى قابىلداۋعا قارسى ەمەس» (Kazakhstan Cheers New Alphabet، Except for All Those Apostrophes) دەگەن ماقالاسىن اۋدارىپ، ءقازاقتىلدى وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىر.

قازاقستان پرەزيدەنتى بولعان 26 جىلدا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ (ول – تۇڭعىش ءارى جالعىز پرەزيدەنت) كۇشەيىپ كەلە جاتقان رەسەيمەن الىستان سىيلاسا ءبىلدى، ءقاۋىپتى گەوساياسي جاعدايدا ماسكەۋ، بەيجىڭ، ۆاشينگتون ۇشەۋىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ، دوستىق قارىم-قاتىناسىن بارىنشا ساقتادى.

ءبىراق قاراما-قايشى مۇددەلەردىڭ قاق ورتاسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاعان كوشباسشى قاراپايىم نارسەدە قاتەلەستى. ول الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكە دە ەمەس، مەملەكەت ىشىندەگى كوكەيكەستى ماسەلە دە ەمەس. اڭگىمە قازاق سوزدەرىن جازعان كەزدەگى اپوستروفتار جايىندا بولىپ وتىر.

قازاق تىلىندە ءقازىر كيريلل گرافيكاسى قولدانىلادى. بۇل – سوۆەت كەزەڭىنەن قالعان مۇرا. مامىر ايىندا نازاربايەۆ ورىس الىپبيىنەن باس تارتىپ، لاتىن گرافيكاسىنا اۋىساتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنشە، بۇل – «اتا-بابالاردىڭ اماناتىن ورىنداۋ عانا ەمەس، جاس بۋىننىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاجەت شارا».

الايدا وسى جەردە مىناداي جىمىسقى سۇراق تۋادى: عاسىرلار بويى وزگەلەردىڭ جازۋىن قولدانىپ كەلگەن، ءوز ءالىپبيى جوق تىلدە قالاي جازۋعا بولادى؟

پرەزيدەنتتىڭ جاڭا گرافيكاعا قاتىستى پىكىرتالاسقا بەلسەندى ارالاسىپ، اقىرعى شەشىمىن ءوزى ۇسىنۋى (ول الىپبيدە وتە كوپ اپوستروف بولعانىن قالايدى) بۇرىنعى سوۆەتتىك ەلدە بارلىق ماسەلە 77 جاستاعى ءبىر-اق ادامنىڭ نەمەسە سونىڭ اتىنان سويلەۋشىلەردىڭ ەركىنە تاۋەلدى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.

– بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى باستى پروبلەما. پرەزيدەنت مايلىققا بىردەڭە جازا سالسا دا، بارلىعى وعان دۋ قول شاپالاقتاۋعا مىندەتتى، – دەيدى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم.

ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندى تۇراقتى ءھام گۇلدەنگەن ەلگە اينالدىرعانى ءۇشىن نازاربايەۆ كەز كەلگەن قۇرمەتكە لايىق. «ايتسە دە ءتىل ماسەلەسى سەكىلدى شەتىن ىستە شەنەۋنىكتەردىڭ ءامىرى جۇرمەۋى كەرەك»، – دەيدى سارىم.

ۇزاق ۋاقىت بويى شەتەلدىك دەرجاۆانىڭ وتارى بولعان، كەيىن تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا تالپىنعان باسقا مەملەكەتتەردەگى سياقتى قازاقستاندا دا ءتىل ماسەلەسى –  جانعا باتاتىن تاقىرىپ. بۇل ەلدە كوپ ادام ءالى ورىسشا سويلەيدى، ونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ وزدەرى دە بار.

دەگەنمەن سوۆەت وداعىنىڭ ەسكى جۇرتىندا بوي كوتەرىپ، 1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قازاقستان ماسكەۋدىڭ ساياسي-مادەني ۇستەمدىگىنە تاباندىلىقپەن قارسى تۇرىپ كەلەدى.

بۇل ەل قازاق ءتىلىن ءبىلىم بەرۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنداعى نەگىزگى تىلگە اينالدىرىپ، ورىس ءتىلىن مۇنداي رولدەن ايىردى. شەت تىلدەرىن وقىتۋدا اعىلشىن ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن تەڭەستىرىپ قويدى. كەلمەسكە كەتكەن كوشپەلى ءومىر سالتىن دارىپتەيتىن فيلمدەر مەن تەلەباعدارلاماردى كوبەيتتى.

2025 جىلعا دەيىن لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋدى كوپشىلىك قولداپ، مۇنى قازاقستاننىڭ كەش تە بولسا رەسەيدەن ىرگەسىن اۋلاق سالۋى جانە الەمدىك قاۋىمداستىققا قوسىلۋى دەپ اتادى. ماسكەۋدەگى ورىس پراۆوسلاۆ شىركەۋى مەن قازاقستاندا تۇراتىن ورىستار بۇل شەشىمگە قاتتى قارسىلىق تانىتىپ جاتىر.

ءبىراق پرەزيدەنت قازان ايىندا ءتىل ماماندارىنىڭ ۇسىنىسىنا كوز جۇمىپ، ستاندارتتى لاتىن جازۋىندا جوق، تەك قازاق تىلىندەگى ءتول دىبىستاردى بىلدىرەتىن اپوستروفتى جۇيەنى ەنگىزۋدى ۇيعارعاندا ونىڭ شەشىمى قوعامدا ونشا قابىلدانبادى.

مىسالى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن ءسوز قازاق تىلىندە بىلاي جازىلادى: Qazaqstan Respy'bli'kasy.

قازاقستاندا ەشكىم پرەزيدەنتكە اشىقتان-اشىق قارسى شىقپاسا دا، بۇل اپوستروفتار ءۇشىن نازاربايەۆقا جان-جاقتان سىن ايتىلدى.

جاڭا ءالىپبي جاساعاندا تۇرىك جازۋىنىڭ ۇلگىسىن نەگىزگە الۋعا شاقىرعان لينگۆيستەر پرەزيدەنتتىڭ يدەياسىنا نارازى بولىپ، مۇنداي ءادىستى ۇسقىنسىز ءارى شالا دايىندالعان دەپ مالىمدەدى.

ەندى بىرەۋلەر اپوستروفتىڭ كەسىرىنەن قازاق سوزدەرىن Google-دان ىزدەپ، تۆيتتەردە حەشتەگ جازۋ مۇمكىن بولمايتىنىن ايتىپ شاعىمدانادى.

– ءبىز ءبىر قاراعاندا ءتىلىمىزدى جاڭعىرتاتىن سياقتىمىز، ءبىراق شىن مانىندە ينتەرنەتكە شىعاتىن ءوز جولىمىزدى كەسىپ وتىرمىز، – دەيدى ايدوس سارىم.

1990 جىلدارى كيريلليسادان باس تارتىپ، لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسقان وزبەكستان اپوستروفتى كەيدە عانا كەرەكسىنەتىن الىپبيمەن جازادى، الايدا نازاربايەۆ تالاپ ەتكەندەي ءجيى قولدانبايدى.

ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇرىك زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزەتىن تيمۋر كوچاوعلى بىلتىر قازاقستانعا كەلىپ كەتكەن.

– مۇنداي سوراقى يدەيانى ونىڭ قايدان العانىن ەشكىم بىلمەيدى. مىنانى قالاي وقۋعا بولادى دەپ قازاق زيالىلارى تۇگەل كۇلىپ وتىر، – دەيدى تيمۋر كوچاوعلى.

ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل جازۋدان كوز اۋىرادى.

حالىق نارازىلىعى نازاربايەۆقا دا، ونىڭ مەملەكەت باسقارۋ تاسىلىنە دە سىناق بولدى. ول وپپوزيسيانى ۇناتپايدى، الايدا قوعامنىڭ تامىر سوعىسىنا قۇلاق سالىپ وتىرادى. ونىڭ جاقىن وداقتاسى، سەنات باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ وتكەن ايدا گازەتتەر مەن باسقا باسىلىمداردا اپوستروفتى قولدانۋ «ءالى تىم ەرتە» دەدى. ويتكەنى ازىرگە ناقتى شەشىم قابىلدانباعان. توقايەۆ وسىلايشا نازاربايەۆتىڭ رايىنان قايتۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسپالداپ جەتكىزدى.

قازاق ءتىلىنىڭ (بۇل – جازۋ-سىزۋى جوق كوشپەلى مالشىلار ويلاپ تاپقان  تۇركى ءتىلى) جازۋى – ەجەلدەن كۇردەلى ماسەلە. يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن قازاقتار بىرنەشە عاسىر بويى اراب ءالىپبيىن پايدالانىپ كەلدى.

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاقستان ۋاقىتشا لاتىن گرافيكاسىنا ءوتتى، رەسەيدىڭ كوممۋنيست جەتەكشىلەرى دە 1917 جىلعى توڭكەرىستەن سوڭ العاشىندا وسى يدەيانى قولداعان.

كەيىن قازاق، وزبەك سىندى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا تۇركىشىلدىك اعىمى تارالىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنگەن ماسكەۋ بۇل وڭىرگە كيريلليسانى ەنگىزىپ، ورىس مادەنيەتىن جايۋعا كىرىسكەن. ءارقيلى تۇركى جۇرتتارى ءبىر-بىرىنىڭ شىعارمالارىن وقي الماس ءۇشىن كيريلليسانىڭ 20-دان استام نۇسقاسىن ەنگىزگەن، دەيدى كوچاوعلى.

تاۋەلسىزدىك العان سوڭ نازاربايەۆ ورىس دياسپوراسىنىڭ قارسىلىعىنان قايمىعىپ، تەزىرەك لاتىن الىپبيىنە كوشەيىك دەگەن ۇلتشىلداردىڭ تالابىن مەيلىنشە تەجەپ وتىردى. ال وزبەكستان، ازەربايجان سىندى تۇركى تىلدەس ەلدەر ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان كەيىن كيريلليسادان باس تارتتى. ءبىراق ول مەملەكەتتەردە ورىستاردىڭ ۇلەسى ازداۋ ەدى.

– بارلىعىمىز ىدىراپ جاتقان سوۆەت وداعىنان شىعىپ، ءوز مەملەكەتىمىزدى قۇرىپ، ءتول مادەنيەتىمىزدى جاڭعىرتقىمىز كەلدى. الايدا قازاقستاندا ءالىپبيدى وزگەرتۋ ساياسي تۇرعىدان قيىنداۋ، – دەيدى الماتىداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى انار فازىلجانوۆا.

دەي تۇرعانمەن سوڭعى 20 جىلدا ورىستاردىڭ كوبى ەلدەن كوشىپ، دەموگرافيالىق كورسەتكىشتە قازاقتاردىڭ ۇلەسى سالماعى ارتقان. وسى كەزدە  نازاربايەۆ قولايلى ءساتتى قولدان جىبەرمەي، كيريلل ءالىپبيىن الىپ تاستاۋعا بەل بۋدى.

– كيريلليسا رەسەيلىك وتارلاۋ جوباسىنىڭ ءبىر بولىگى بولدى. لاتىن ءالىپبيىن كوبى يمپەرياعا قارسىلىق دەپ باعالايدى، – دەيدى بەلگىلى قازاق ساياساتتانۋشىسى دوسىم ساتپايەۆ.

ورىس پراۆوسلاۆ شىركەۋى مەن ورىس ۇلتشىلدارى بۇل شەشىمگە نارازىلىق ءبىلدىرىپ، قازاقتار باتىسقا بەت بۇرۋ ارقىلى ورىس مادەنيەتىنە سوققى بەرمەك دەپ شۋلاستى. ءتىپتى، كەيبىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا، رەسەي پارلامەنتى وسىعان بايلانىستى مالىمدەمە دايىنداپ جاتقان كورىنەدى. ولار نازاربايەۆتى ۇلى مەملەكەت قايراتكەرى دەپ كوككە كوتەرە ماقتاپ، ءتۇرلى ەتنيكالىق توپتاردىڭ تاتۋلىعى ءۇشىن ودان كيريلليسانى ساقتاپ قالۋىن وتىنبەكشى دەسەدى.

لاتىنعا كوشۋ پروسەسى ءساۋىر ايىندا قارقىندى جۇرگىزىلە باستادى. نازاربايەۆ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىراتىن ۇلتتىق كوميسسيا قۇردى. كوميسسيا قۇرامىنا قازاق تىلىندەگى دىبىس جازبالارىنىڭ جۇيەسىن قۇراتىن لينگۆيستەر كىردى.

قازاق تىلىندەگى كوپتەگەن دىبىستى كيريلل جانە لاتىن الىپبيلەرىندە دياكريتتىك بەلگىلەرسىز جەتكىزۋ قيىن. لاتىن گرافيكاسىن قولداناتىن تۇرىك ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە باعىنىپ، انىق ايتىلۋى ءۇشىن ءارىپتىڭ استىنا جازىلاتىن بەلگىلەردى، تيلدالاردى، داۋىستى دىبىستاردىڭ توبەسىندەگى قىسقارتۋ بەلگىلەرىن، نوقاتتاردى قولدانۋ قاجەت پە، الدە باسقا بالاما بەلگىلەردى ويلاپ تاپقان دۇرىس پا – مىنە، وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك بولدى.

تامىز ايىندا ءتىل ماماندارى تۇرىك گرافيكاسىنىڭ مودەلىن نەگىزگە الىپ ءالىپبي قۇرۋدى ۇسىنعان. الايدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى تۇرىك تىلىندەگى بەلگىلەردىڭ ستاندارتتى پەرنەتاقتادا جوق ەكەنىن ايتىپ، بۇل نۇسقانى قابىلداماي تاستادى.

سول كەزدە الماتىداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك باستاعان عالىمدار ديگرافتاردى پايدالانۋدى ۇسىندى. بۇل – ءبىر دىبىستى ەكى ارىپپەن بەرۋ، مىسالى، اعىلشىن تىلىندەگى «ch» سياقتى.

باسىندا بۇل نۇسقا پرەزيدەنت توڭىرەگىندە قولداۋ تاپتى. الايدا نازاربايەۆ 27 قازاندا تۇرىك الىپبيىندەگى بەلگىلەردىڭ ورنىنا اپوستروفتاردى قولدانۋعا جارلىق شىعارعان سوڭ ديگرافتار دا جايىنا قالدى.

نازاربايەۆ ۇسىنعان موديفيكاسيالاعان لاتىن الفاۆيتىندە اپوستروفتار دىبىستىڭ ۇزاقتىعىن كورسەتۋدە جانە ولاردىڭ  تۇرلەنگەنىن بىلدىرۋدە قولدانىلادى. مىسالى، «S» ءارپى اپوستروفپەن جازىلسا، «ش» دەگەن دىبىستى بەرەدى، ال C' ءارپى «چ» دەپ وقىلادى. دەمەك قازاق تىلىندەگى «شيە» ءسوزى s'i'i'e دەپ جازىلاتىن بولادى.

– مۇنى ەستىگەندە عالىمداردىڭ توبە شاشى تىك تۇردى، – دەيدى ەردەن قاجىبەك. ول پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىن ەستىپ، بۇل شەشىمدى وزگەرتۋ ءۇشىن بىردەن استاناعا جول تارتقان. ءبىراق جوعارىداعىلار وعان اپوستروفتاردىڭ قالاتىنىن ايتىپتى.

نازاربايەۆ تۇرىك الىپبيىندەگى نۇسقانى نە سەبەپتى جاقتىرمايتىنىن ەلگە ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ءتۇسىندىردى: «ەشقانداي ىلگەكتەر مەن ارتىق نوقاتتار بولماۋى ءتيىس. ولاردى كومپيۋتەردە تەرۋ قيىندىق تۋعىزادى». ال قازاقتىڭ ءتول دىبىستارى ديگرافپەن بەرىلسە، ادامدار اعىلشىنشا وقىعاندا شاتاسۋى مۇمكىن. ويتكەنى ديگرافتاعى بىرىككەن ارىپتەر اعىلشىن تىلىندە مۇلدە باسقاشا دىبىستالادى. پرەزيدەنتتىڭ ءۋاجى وسىنداي.

بۇل شەشىمنىڭ ساياسي استارى بولۋى ىقتيمال: نازاربايەۆ «قازاقستان رەسەيدەن الىستاعىسى كەلەدى»، «تۇركىشىلدىك يدەياسىن جاڭعىرتقالى ءجۇر» دەگەن بولجامداردى بولدىرماۋعا تىرىسادى. سەبەبى بۇل ماسەلە رەسەي بيلىگىن اق پاتشا زامانىندا دا، سوۆەت وكىمەتى تۇسىندا دا قاتتى الاڭداتقان.

بالكىم جاسى ۇلعايعان پرەزيدەنت وتستاۆكاعا كەتكەن سوڭ نەمەسە قايتىس بولعان سوڭ ەل ەسىندە قالۋدى كوزدەپ، قازىرگى ۋاقىتتا بارىن سالىپ جاتقان شىعار.

– پرەزيدەنت ءوزىنىڭ مۇراسى تۋرالى ويلايدى. جاڭا ءالىپبيدىڭ اۆتورى رەتىندە تاريحتا قالعىسى كەلەدى. الايدا باستى پروبلەما سول – ءبىزدىڭ پرەزيدەنت فيلولوگ ەمەس»، – دەيدى دوسىم ساتپايەۆ.

اۋدارعان: نازەركە مۇسا