بەرەكەت باقىتجان ۇلى كارىبايەۆ ق ر ۇعا كوررەسپوندەنت – مۇشەسى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

قازىرگى كۇندە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ حاندىقتىڭ تاريحىنا، ونىڭ ىشىندە حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنا، العاشقى حاندار – كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ تاريحي بولمىسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى كۇرت ارتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى قولىنا قالام ۇستاعانداردىڭ ءبارى حاندىقتىڭ قۇرىلۋ تاريحىمەن اينالىسىپ، ءوز پىكىرلەرىن ۇسىنىپ، نەبىر «جاڭالىقتار» اشا باستادى. عىلىمداعى شىنايىلىق پرينسيپ كەيىنگى قاتارعا شەگەرىلىپ، الدىڭعى قاتارعا اۋەسقويلىق شىعىپ جاتىر. سول سەبەپتى، ءبىز تومەندە وسى ماسەلەمەن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان مامان رەتىندە حاندىقتىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى ءبىر وقيعامەن جانە ءبىر مەزەتتە جۇزەگە اسقان ساياسي ءۇردىس ەمەس، كەرىسىنشە، 10 جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ، ءوز ىشىندە وقيعالاردىڭ دامۋىنا قاراي بىرنەشە ساتىعا بولىنگەن. ءبولىنىپ كەتۋ – حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنداعى العاشقى جانە ماڭىزدى قادام بولسا، ءابىلقايىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىندا قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىنىڭ تولىق جانە تۇپكىلىكتى ورناۋى - حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ اياقتالعانىن كورسەتەدى. وسى ەكى ارالىقتاعى ءار ءبىر وقيعانىڭ حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنداعى ءرولى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ، جاڭا مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ساتىلارىنا توقتالالىق. ءبىرىنشى ساتىعا – كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءبولىنىپ كەتىپ، موعولستاننىڭ باتىسىنداعى شۋ وڭىرىنە كەلۋى جانە كەرەي حان بولىپ سايلانۋى جاتادى. حرونولوگيالىق تۇرعىدان العاندا ءبىرىنشى ساتى – 1457 جىلدىڭ كۇزىنىڭ سوڭى قىسىنىڭ باسى مەن 1458 جىلدىڭ كوكتەمى ارالىعىن قامتيدى. ەندى وسى وقيعالار بارىسىنا تەرەڭ ۇڭىلەلىك. س.ك. يبراگيموۆ كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باستاعان رۋ-تايپالاردىڭ ءبولىنۋىن ءابىلقايىر حاننىڭ قالماقتاردان جەڭىلىسىنەن كەيىن بولعان دەپ دۇرىس اتاپ وتەدى دە، ول سىعاناق تۇبىندەگى شايقاستى 1451-1452 جىلى ءوتتى دەپ قاتە كورسەتەدى [1، 155 ب.]. تاريحي ادەبيەتتەردە سىعاناق قالاسىنىڭ تۇبىندەگى كوكە كەسەنە دەگەن جەردە ءابىلقايىر حان مەن قالماق بيلەۋشىسى ءۇز تەمىر تايشى اراسىنداعى ۇرىستىڭ 1457 جىلى وتكەندىگى تولىق انىقتالعان [2، 17 ب.؛ 3، 65-66 بب.؛ 4، 230 ب.]. بۇعان دەيىنگى تاراۋلاردا ءبىز بۇل شايقاسقا قاتىستى ماسەلەلەردى قاراستىرعاندىقتان وعان توقتالىپ جاتپايمىز. تەك قانا قالماقتار جورىعىنىڭ جاز ايلارىندا بولعانىن ەسكە سالا كەتەمىز [5، 168 ب.]. شايقاستىڭ سالدارى ءابىلقايىر حان ءۇشىن اۋىر بولعانى بەلگىلى. قالماقتاردان جەڭىلۋ شيبانيلىق اۋلەتتىڭ بەلسەندى وكىلدەرى، ءارى «كوشپەلى وزبەكتەردىڭ» اسكەر باسىلارى باحتيار سۇلتان مەن احمەد سۇلتاننىڭ ۇرىستا قازا تابۋى، حاننىڭ سىعاناق قالاسىنا تىعىلۋى، قالماقتاردىڭ جەرگىلىكتى وڭىردەگى تۇرعىندارى ەمىن-ەركىن توناۋشىلققا ۇشىراتۋى ءابىلقايىر حاننىڭ جەكە باسىنىڭ بەدەلىن تومەندەتەدى. س.ك. يبراگيموۆ «بۇل جەڭىلىس مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا ەنەتىن تايپالار الدىندا حاننىڭ ساياسي بيلىگىن السىرەتىپ جىبەردى»، -دەپ ايتادى [1، 155 ب.]. شايبانيلىق دەرەكتەردىڭ كوپشىلىگى ءابىلقايىر حاننىڭ ءۇش جاسار نەمەرەسى ماحمۋد سۇلتاننىڭ قالماقتارعا امانات رەتىندە بەرىلگەندىگى جونىندە ەشتەڭە ايتپاسا، تەك «تاريح-ي گۋزيدا –يي نۋسرات نامەدە» عانا حان نەمەرەسىن قالماقتارعا تۇتقىنعا ءتۇستى دەپ باياندايدى [2، 17 ب.]. ب.ا. احمەدوۆ بۇل جاعدايدى، ياعني حان نەمەرەسىنىڭ اماناتقا بەرىلۋىن ءابىلقايىر حاننىڭ قالماق تايپاسىنىڭ جوعارعى بيلىگىن مويىنداۋىمەن تۇسىندىرەدى [3، 67 ب.]. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ب.ا. احمەدوۆتىڭ بۇل پىكىرى اسىرا ايتىلعان پىكىر. ەگەر شىنىمەن دە جاعداي ب.ا. احمەدوۆ ايتقانداي بولسا، وندا ول تۋرالى دەرەكتەر شايبانيلىق شىعارمالاردا ايتىلماسا دا، جاعدايدىڭ بارلىعىن ءجىتى باقىلاپ وتىرعان تەمىرلىك دەرەكتەردە، اسىرەسە ابداررازاك ساماركانديدە ايتىلعان بولار ەدى. ول تۋرالى شاعاتايلىق شىعارمالاردا دا ەشقانداي مالىمەت جوق. سوعان قاراعاندا ءابىلقايىر حان ءۇز تەمىر تايشىنىڭ ساياسي بيلىگىن ەمەس، وعان بەلگىلى ءبىر كولەمدە سالىقتار مەن تولەمدەردى جىل سايىن تولەپ تۇرۋعا مىندەتتتەنگەن سەكىلدى. ال سونىڭ كەپىلدىگىنە ءۇش جاسار نەمەرەسى بەرىلگەن. جەتى جىلدان كەيىن ماحمۋد سۇلتان ءوز ەلىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قايتارىلادى [2، 17 ب.]. جالپى العاندا، 1457 جىلعى شايقاس - ءابىلقايىر حاندىعىنداعى بارلىق قايشىلىقتاردىڭ بەتىن اشادى، «كوشپەلى وزبەكتەر» مەملەكەتىنىڭ ساياسي تاريحىندا ءبىر كەزەڭنىڭ اياقتالىپ، كەلەسى كەزەڭنىڭ ياعني، كۇيرەۋ كەزەڭىنىڭ باستالعاندىعىن كورسەتەدى. كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باستاعان ورداەجەندىك تايپالاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ءبولىنىپ كەتۋى – سوعان دالەل بولا الادى. بۇعان دەيىنگى تاراۋشالاردا ءبولىنۋدىڭ سەبەپتەرى، تۇرتكى بولعان وقيعالارى قاراستىرىلعاندىقتان، بۇل جەردە ولاردى قايتالاپ جاتۋدى ارتىق دەپ سانايمىز. حاندىقتىڭ قۇرىلۋ بارىسىنداعى العاشقى جانە وتە ماڭىزدى وقيعا – ءبولىنىپ كەتۋ بولعاندىقتان بىردەن سوعان اۋىسايىق. ءۇز تەمىر تايشى باستاعان قالماقتار جورىعى 1457 جىلدىڭ جاز ايلارىندا بولعاندىقتان، ءابىلقاير حان سەكىلدى كەرەي، جانىبەك جانە ورداەجەندىك باسقا دا سۇلتاندار وزدەرىنىڭ قول استىنداعى رۋ-تايپالارىمەن بىرگە سول تۇستا كۇندەرىن جايلاۋدا وتكىزىپ جاتقان. دەرەك مالىمەتتەرىندە باياندالعانداي، ءابىلقاير حان قالماقتار جورىعى تۋرالى حاباردىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن، ول جارلىق شىعارىپ، باحتيار سۇلتان مەن احمەد سۇلتانداردى اسكەردىڭ باسشىسى ەتىپ بەكىتەدى. كۋحيستاني كوك كەسەنە تۇبىنە اتتانعان شايبانيلىق سۇلتاندار مەن شيبانيلىق رۋ-تايپا باسشىلارىنىڭ ءتىزىمىن كورسەتەدى، ءبىراق وندا ورداەجەندىك اۋلەت وكىلدەرى مەن ورداەجەندىك اۋلەتتى قولدايتىن تايپا اتاۋلارى كەزدەسپەيدى [5، 168 ب.]. شايقاستىڭ ناتيجەسىنەن حاباردار بولعان ورداەجەندىك اۋلەتتىڭ باسشىلارى ءابىلقايىر تاراپىنان بولاتىن قارسى ارەكەتتەردى الدىن-الا سەزگەن. مۇحاممەد حايدار دۋلاتىي ءبىر دەرەگىندە «جوشى اۋلەتىنىڭ كەيبىر سۇلتاندارى ودان كەلەر ءبىر پالەنى سەزىپ، ونى بولدىرماۋعا تىرىستى»، - دەسە، كەلەسى ءبىر دەرەگىندە «جوشى ۇرپاعىنىڭ سۇلتاندارى جورىق جاساپ، جانىبەك حان مەن كەرەي حان ودان قاشتى»،- دەپ جازادى. [6، 348 ب.؛ 7، 305 ب.؛ 110 ب.]. كورىپ وتىرعانىمىزداي، ءابىلقايىر حان ءوزىن قولداماعاندارعا قارسى جازالاۋ شارالارىن جۇرگىزگەن. كەرەي مەن جانىبەك ءابىلقايىر حانعا قارسى توپتىڭ جەتەكشىلەرى بولعاندىقتان حاننىڭ نەگىزگى سوققى باعىتتارى وزدەرى مەن ۇلىستارىنا باعىتتالعانىن كورە ءبىلىپ، ونى بولدىرماۋدىڭ جولى دەپ موعولستانعا كەتۋدى ۇيعارعان. ەگەردە كەرەي مەن جانىبەك ازداعان ادامدارمەن كەتسە، وندا ولار جىلدىڭ قاي مەزگىلى بولعانىنا قاراماستان كوشكەن بولار ەدى. ولاردىڭ سوڭىندا ورداەجەندىك رۋ-تايپالاردىڭ ءبىر بولىگى بولۋى سەبەپتى ولار جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە بولسا دا اۋا كوشىپ كەتە المايتىن ەدى. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى ول تايپالاردىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىق ءتۇرى بولعاندىقتان، ولار تەك جايلاۋدان قايتار كەزدە عانا كوتەرىلە كوشىپ، بۇرىنعى ءداستۇرلى قىسقى تۇراقتارىنا ەمەس، موعولستانعا بەت العان. 1996 جىلى بەلگىلى ارحەولوگ م. ەلەۋ ۇلىنىڭ شۋ، تالاس وڭىرلەرىندەگى ەل اۋزىنان جيناعان تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەرىنىڭ ءبىر توبى قازمۋ حابارشىسىنىڭ تاريح سەرياسىندا جارىق كوردى [8، 6-12 بب.]. سول تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر اراسىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قاتىستى ەكى دەرەك كەزدەسەدى. ءبىرىنشى اڭىز «سىردىڭ بويىنان تىشقان جىلى قارا كۇزدە ءبىر تۇمەن ەلىمەن اۋا كوشكەن اعايىندى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قىس تۇسە مويىنقۇمعا كەتىپتى»، - دەپ باستالسا، كەلەسى ءبىر اڭىزدا «قارا كۇزدە سىردان قوپارىلا كوشكەن قالىڭ ەلدى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار مويىنقۇمعا باستاپ كەتىپتى»، - دەلىنەدى [8، 7-8 بب.]. م. ەلەۋ ۇلى بۇل اڭىزداردىڭ ءبىرىن 1924 جىلى تۋىلعان شاۋەنوۆ ءجۇزىمقۇل دەگەن اقساقالدان 1976 جىلى تامىز ايىندا جازىپ العانىن، ال كەلەسى اڭىزدى 1899 جىلى تۋىلعان نازارقۇلوۆ ءجۇنجۇما دەگەن اقساقالدان العانىن ايتادى [8، 7-8 بب.]. بۇل جەردە ەكى اڭىزدىڭ مازمۇنىندا «تاريح-ي راشيديدەگى» كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ كەتۋى جونىندەگى دەرەككە ۇقساستىعى بار. ۇقسامايىتىن جەرىنە كوشىپ كەتۋدىڭ «تىشقان جىلى جانە قارا كۇزدە، قىس تۇسە» دەگەن ۋاقىتتى كورسەتۋى جاتادى. 1457 جىلدىڭ قاي جىلعا جاتاتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن دەرەكتەرگە نازار اۋدارىپ كورەلىك. كۋحيستاني دا، ماحمۋد بەن ءۋالي دە ءابىلقايىر حاننىڭ قايتىس بولعان جىلىن «874 (1469-70) جىلى تىشقان جىلى» دەپ جازادى. [5، 171 ب.؛ 9، 361 ب.]. 1469-70 جىلدىڭ الدىنداعى تىشقان جىلىنا 1457-58 جىلدىڭ جاتاتىنىنا ەشكىم كۇمان تۋعىزباس بولسا كەرەك. ولاي بولسا، اڭىزداعى تىشقان جىلى جازبا دەرەكتەگى تاريحي وقيعالاردىڭ ۋاقىتىمەن سايكەس كەلەدى. ال «قارا كۇز»، «قىس تۇسە» دەگەن ءسوز تىركەسى قاراشا-جەلتوقسان ايلارىن بىلدىرەتىنىن ەسكەرە وتىرا، بۇل مەزگىلدىڭ كۇزەۋ، كۇزەۋدەن قىستاۋعا اۋىساتىن مەزگىل ەكەنىن بىلەمىز. ولاي بولسا، اڭىزداعى مەزگىلدى كورسەتەتىن مالىمەتتى دۇرىس دەۋگە بولادى. وسىلايشا، جوعارىدا ايتىلعان ويلارىمىزدى تۇيىندەي كەلە، كەرەي مەن جانىبەك باستاعان رۋ-تايپالار سىعاناق تۇبىندەگى شايقاستان كەيىن ءابىلقايىر حاننىڭ قاھارىنان قورقىپ، سول جىلدىڭ كۇز ايىنىڭ سوڭىندا ءداستۇرلى قىستاۋلارىنا بارماي، شۋ وزەنىنىنڭ بويىنا كەلەدى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «ەسەنبۇعا حان ولاردى قۇرمەتپەن قارسى الىپ، قونىستانۋعا موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى شۋ وزەنى القابىنداعى قوزىباسىنى بەردى»، - دەپ ايتادى [7، 110 ب.]. ال ماحمۋد بەن ءۋالي بۇل ءوڭىردى بەرۋدىڭ سەبەبىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: «سول كەزدەردە موعولستاندا شاعاتاي حان ۇرپاقتارىنان ءۋايىس حاننىڭ ۇلى ەسەنبۇعا حان بيلىك جۇرگىزىپ تۇردى. سول تۇستا ءامىر تەمىر كۋرەكاننىڭ ۇلى ميرانشاحتىڭ، ونىڭ ۇلى سۇلتان-مۇحاممەد مىرزانىڭ ۇلى ءابۋ سايد مىرزا يراكتان ءجۇنىس حاندى شاقىرتىپ، وعان كومەك پەن جاردەم بەرەدى دە، ىنىسىنە قارسى جىبەرەدى. سول سەبەپتى ەسەنبۇعا حان بيلىگىنىڭ نەگىزىنە سىزات ءتۇسىپ، سوعان بايالانىستى بۇل حان جانىبەك حان مەن كەرەي حانداردىڭ كەلۋىن ادامدار /ءۇشىن/ قايىرىمدىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ كوزى دەپ سانادى. حانزادالاردىڭ كەلۋىنە قۇرمەت كورسەتىلىپ، كەلىسىم بەرىلگەننەن كەيىن، حان ولارعا موعولستاننىڭ باتىس ءوڭىرىن بەردى. ول ءوڭىر ەسەبۇعا حاننىڭ /يەلىگى/ مەن ءجۇنىس حاننىڭ يكتاسى اراسىندا بولدى. بۇل ءوڭىر شۋ جانە قوزىباسى دەگەن /اتاۋمەن/ بەلگىلى بولاتىن» [9، 352 ب.]. قوزىباسى – تارعاپتىڭ قارسى بەتىندەگى قوردايدا ورنالاسقان تاۋ جايلاۋى [10، 265 ب.]. ەندى وسى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى كارتا بويىنشا انىقتاساق، وندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ەسەنبۇعا حاننان العان ايماعىنىڭ شەكاراسى – بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعالاۋى مەن شۋدىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى القاپتار ارقىلى، باتىسى – تالاس وزەنىنەن، شىعىستا ىلە وزەنىنە دەيىنگى، ال وڭتۇستىكتە – ىلە الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك تاۋ جوتالارى مەن قىراتتارى ارقىلى وتكەن. بۇل ايماق – ەسەنبۇعا حان ءۇشىن بىرىنشىدەن، ونىڭ موعولستاننىڭ جەتىسۋ جاعىنداعى يەلىكتەرىن انديجان ماڭىنداعى جەتىكەنت دەگەن جەردى يەلىككە العان ءجۇنىس حان تاراپىنان بولاتىن جورىقتاردان قورعاپ تۇرسا، ەكىنشىدەن، ءدال سونداي مىندەتتى ءابىلقايىر حان تاراپىنان بولار جورىقتارعا بايلانىستى اتقارىپ تۇردى. ءجۇنىس حاننىڭ موعولستان ايماعىنا جاقىن كەلۋىنە بايلانىستى بيلىگىنىڭ ىرگەسى سوگىلە باستاعان ەسەنبۇعا حان جوعارىدا ايتىلعان ايماقتى كەرەي مەن جانىبەكە بەرۋ ارقىلى وزىنە سەنىمدى وداقتاس تابادى دا، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تاق بيلىگىنە اعاسىن جولاتپايدى. ماحمۋد بەن ءۋاليدىڭ مىناداي مالىمەت وسىنى دالەدەيدى: «ەسەنبۇعا حاننىڭ ءتىرى كەزىندە /وعان/ جوعارىدا ايتىلعان حانداردىڭ (كەرەي مەن جانىبەكتى ايتىپ وتىر – ب.ك.) كومەگى مەن تىرەگى ارقاسىندا ءجۇنىس حان تاكاپارلىقپەن اياعىن ۇزەڭگىگە سالا المادى» [9، 353 ب.]. باسقاشا ايتقاندا بۇل دەرەك مالىمەتى ءجۇنىس حاننىڭ موعولستاندا ەسەنبۇعا حاننىڭ ءتىرى كەزىندە حان بولا الماعانىن كورەستەدى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءوز ەڭبەگىنىڭ ءبىر جەرىندە بىلاي دەيدى: «سۇلتان ءجۇنىس حان ەكىنشى رەت مىرزا سۇلتان ءابۋ سايدتا موعولستانعا كەلگەندە، مۇنداعى امىرلەردىڭ بارلىعى تاعى دا حان ماڭىنا جينالدى. حان موعولستاندا ءبىراز تۇردى. جەتىكەنتتە تۇراقتاپ قالدى. ءبىراق ەسەنبۇعا حانعا تيەسەلى يەلىكتەرگە كىرۋگە باتىلى بارمايدى» [7، 113 ب.]. وسىلايشا، 1457 جىلدىڭ سوڭىندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى شۋ وڭىرىنە كەلىپ قونىس تەبۋى ارقاسىندا، ەسەنبۇعا حان اعاسى ءجۇنىس حانعا قارسى وزىنە سەنىمدى وداقتاس تابادى دا، 1461/62 جىلى قايتىس بولعانعا دەيىن ونىڭ يەلىگىنە ەشقانداي ءقاۋىپ بولا قويمايدى. ەندى كەرەي مەن جانىبەككە قايتا ورالايىق. ءبىز بۇعان دەيىنگى تاراۋشالارىمىزدا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ شۋ بويىنا كەلۋى – 1457 جىلدىڭ كۇزىنىڭ سوڭىندا، ال كەلگەندەر سانى شامامەن 100 مىڭداي ادام بولعان دەپ ايتقانبىز. م. ەلەۋ ۇلىنىڭ جاريالاعان اڭىزدارىنىڭ بىرىندە كەلۋدى «قارا كۇزدە» بولعان دەسە، ال ەكىنشىسىندە «قىس تۇسە» دەپ كورسەتەدى. دەرەكتەردەگى مالىمەتتەردىڭ باياندالۋىن حرونولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىرساق، مىناداي جايتتەردى اڭعارامىز. كەرەي مەن جانىبەك باستاعان رۋ-تايپالاردىڭ شۋ وڭىرىنە قونىستانۋى، كەرەيدىڭ حان بولعاندىعى، ەسەنبۇعا حاننىڭ يەلىگىنە ءجۇنىس حاننىڭ اياعىن اتتاپ باسا الماعاندعى، ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعاننان كەيىن قازاق بيلەۋشىلەرى مەن ءجۇنىس حان اراسىندا جاقسى قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنداعى جونىندە ايتىلادى [9، 352-353 بب.]. سوعان قاراعاندا كەرەيدىڭ حان بولىپ سايلانۋى شۋ بويىنان كوشىپ كەلگەننەن كەيىن جانە ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعانعا دەيىن جۇزەگە اسقان. جازبا دەرەكتەر ول جونىندە ناقتى ايتپاسا، م. ەلەۋ ۇلىنىڭ اڭىزىندا وعان قاتىستى بىلاي دەلىنەدى: «سىردىڭ بويىنان تىشقان جىلى قارا كۇزدە ءبىر تۇمەن ەلمەن اۋا كوشكەن اعايىندى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قىس تۇسە مويىنقۇمعا (ۇلانباەلدەن حان تاۋىنا دەيىنگى ارالىق ءسوز بولىپ وتىر – م.ە.) جەتىپتى. قۇمدى قىستاپ شىققان قالىڭ ەل كوكتەمدە تۇلپارسازدا كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلاپ وزدەرىن «قازاق» دەپ اتاپتى» [8، 7 ب.]. اڭىزدىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، كەرەيدىڭ حان بولىپ سايلانۋى -1458 جىلدىڭ كوكتەم ايلارىنىڭ بىرىندە، مۇمكىن ناۋرىز ايىندا جۇزەگە اسقان. حان سايلاۋ پروسەسى اسا ماڭىزدى بولعاندىقتان، اسىرەسە جاڭا اۋلەتتىڭ العاشقى حانىن سايلاۋ سول ەلدىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالاتىندىقتان، وعان بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرى ەرەكشە ءمان بەرەتىندىگى وز-وزىنەن تۇسىنىكتى. حان سايلاۋ جينىنا بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرىنەن باسقا ءدىن باسىلارى، رۋ-تايپا كوسەمدەرى، مەن باتىرلارى جانە باسقا الەۋمەتتىك توپ وكىلدەرى قاتىسادى. قازاق قوعامىندا حان سايلاۋ ءداستۇرى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالىپ، ول جونىندە ورىس اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە باياندالادى. ا.ي. ليەۆشيننىڭ جازۋى بويىنشا حان سايلاۋ ءۇشىن الدىن-الا ونىڭ ۋاقىتى مەن وتكىزىلەتىن جەرى بەلگىلەنەدى، ءارتۇرلى «جەكە كەڭەسۋلەر» وتكىزىلىپ، حان سايلاۋعا ءاربىر توپتىڭ وكىلدەرى انىقتالادى، نەگىزگى ۇمىتكەر انىقتالعاننان كەيىن جالپى جيىندا ول اق كيىزگە وتىرعىزىلىپ، سۇلتاندار مەن رۋ-تايپا كوسەمدەرىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ، ءۇش رەت كيىزبەن جوعارى كوتەرىلەدى. [11، 126-127 بب.]. بۇل ءداستۇردى كەرەيدى حان كوترگەندە قولداندى دەۋگە بولادى. ال ەندى كەرەيدى حان كوتەرگەن مەزگىلگە كەلەتىن بولساق، ءبىزدىڭ ويىمىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن اڭىزداعى ۋاقىتقا ساي كەلەدى. كەرەي مەن جانىبەك باستاعان ورداەجەندىك رۋ-تايپالار ءۇشىن 1457 جىلدىڭ سوڭىندا ەڭ باستى ماسەلە قىستاۋ، قىستا جايلاتىن ورىندارىن تاڭداۋ، ولاردى بەلگىلەۋ، ەلدى قونىستاندىرۋ جانە ت.ب. شارۋاشىلىق ماسەلەلەر بولعان. ال كوكتەم شىعا الدىن-الا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، جاس جاعىنان جانىبەككە قاراعاندا ۇلكەندەۋ كەرەي حاندىق بيلىككە وتىرعىزىلادى. كەرەيدىڭ حان بولىپ سايلانۋىمەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ بارىسىنداعى ءبىرىنشى كەزەڭدى اياقتالدى دەۋگە بولادى. وسىلايشا، تاريح مىنبەلەرىنە كوتەرىلگەن قازاق حاندىعىن سول كەزدەر ءۇشىن تولىققاندى، دەربەس حاندىق دەۋگە تولىق بولمايدى. ويتكەنى، دەربەس حاندىق دەۋ ءۇشىن ونىڭ ناقتى تەرريتورياسى مەن حالقى، بيلەۋشى اۋلەتى مەن حانى، باسقارۋ اكىمشىلىگى مەن قۇرىلىمى، وزىندىك جۇرگىزەتىن دەربەس ساياساتى جانە مەملەكەتكە قاجەتتى تاعى باسقا شارتتارى قاجەت بولاتىن. كەرەيدىڭ حان سايلانۋىمەن مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى شارتتاردىڭ ءبىرى ورىندالادى، ياعني جاڭا حاندىق – قازاق حاندىعى دۇنيەگە كەلەدى. ورتاعاسىرلاردا حان - تەك جوعارعى بيلىكتى يەلەنگەن ادام عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە مەملەكەتتتىڭ سيمۆولى بولىپ ەسەپتەلگەن. جازبا دەرەكتەردەن حان بولماعان جاعدايدا ەلدىڭ تاراپ، حالىقتىڭ باسقا حاندارعا كوشىپ كەتەتىن مىسالدارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي موعولستاننىڭ العاشقى حانى توعىلىق تەمىر حاننىڭ بالالىق كەزىنە قاتىستى بىلاي دەپ جازادى: «اكەمنەن، اكەمىنىڭ اعايىندارىنان «اللا ولاردىڭ جانىن ءجانناتتا قىلعاي» جانە موعولداردىڭ كونە كوز قارتتارىنان ەستىگەنىم توعىلىق تەمىردىڭ اكەسى ەسەنبۇعانىڭ ساتيلميش حاتۋن اتتى بايبىشەسى بولعان. ونىڭ مەڭلىك اتتى سۇيىكتى توقالى دا بار ەدى. ساتيلميش حاتۋن بەدەۋ تۇعىن. سوندىقتان حاندا بالا بولماعان»، ودان ءارى ەسەنبۇعا حاننىڭ قايتىس بولعانىن بايان ەتەدى دە، «موعول تاعى حانسىز قالدى، ۇلىس كۇيرەپ، بۇلىنشىلىككە تۇسەدى»، - دەپ جازادى [7، 44-45 بب.]. ال ءابىلعازى بولسا حورەزمدە حان بولعان جوشى حان اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى جونىندە ايتا كەلىپ، تەمىرشايح تۋرالى بىلاي دەپ باياندايدى: «... تەمىرشايحتىڭ جىگىت كەزىندە قالماقتان ەكى مىڭ كىسى كەلىپ، ەلىن شاۋىپ كەتتى. تەمىرشايحتىڭ قاھارى كەلىپ، اسكەرىنىڭ جيىلۋىن كۇتپەستەن جاۋدىڭ ارتىنان قۋىپ بارىپ سوعىسىپ ەدى، جەڭىلدى، ءوزى سول سوعىستا ءولدى. بالاسى جوق ەدى، ەلىن جاۋعا شاپتىردى، تورەسىنەن ايىرىلدى. پاتشاسىنان نە ۇل، نە ءىنى قالمادى. ءۇش ۇمىتسىزدىك بىرىنە-بىرى جينالدى. سوندىقتان حالىق وزگە تورەگە كەتتى» [12، 122 ب.]. وسى دەرەك مالىمەتتەرىنەن حاننىڭ مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى رول اتقارعاندىعىن كورۋگە بولادى. سول سەبەپتى دە كەرەيدىڭ حان سايلانۋىن ءبىز، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستىرامىز. وسىلايشا، كەرەيدىڭ 1458 جىلدىڭ كوكتەم ايلارىنىڭ بىرىندە حان بولىپ سايلانۋىمەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى بارىسىنداعى العاشقى كەزەڭ اياقتالدى. وسى كەزەڭ ىشىندەگى وقيعالاردىڭ تاريحي ماڭىزىن اتاپ وتەر بولساق، بىرىنشىدەن، كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ءابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ كەتۋى – ولاردىڭ قازاق حاندىعىن قۇرۋداعى العاشقى قادامى بولدى جانە ءابىلقايىر حاندىعىنىڭ تاريحىنداعى كۇيرەۋ كەزەڭىنىڭ تەرەڭدەگەنىن كورسەىپ بەردى. ەكىنشىدەن، شۋ وڭىرىنە كەلىپ قونىس تەپكەن ورداەجەندىك تايپالار جاڭا ەتنيكالىق اتاۋعا – «وزبەك-قازاق» اتاۋىنا يە بولدى. بۇل دەگەنىمىز ەتنيكالىق پروسەستىڭ جاڭا، ۇلتتىق سيپاتقا يە بولعاندىعىن كورسەتەدى. ۇشىنشىدەن، حاندىق بيلىكتى قالپىنا كەلتىرىپ، كەرەيدىڭ حان سايلانۋى – ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى دۇنيەگە الىپ كەلگەندىگىن كورسەتىپ بەرەدى. ءسويتىپ، تازا ۇلتتىق نەگىزدە قۇرىلعان قازاق حاندىعى تولىققاندى مەملەكەت مارتەبەسىنە يە بولۋى ءۇشىن ءالى دە بولسا ءوزىنىڭ قالىپتاسۋى بارىسىندا بىرنەشە ساتىنى باستان وتكەرۋى قاجەت بولدى. شارتى تۇردە ەكىىنشى ساتىعا – 1458 جىلدىڭ كوكتەم ايلارىنان – 1461/62 جىلعا دەيىنگى، ياعني ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعانعا دەيىنگى ارالىق جاتادى. وسى ارالىقتا قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى بارىسىنداعى ماڭىزدى وقيعالارعا مىنالاردى جاتقىزامىز. بىرىنشىدەن، موعولستاننىڭ باتىس جاعىندا مەملەكەت قۇرىپ العان ورداەجەندىك تايپالارعا ءابىلقايىر حانعا نارازى نەمەسە وعان قارسى شىققاندار بىرتە-بىرتە كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا كەلىپ، قوسىلا باستايدى. ەكىنشى ماڭىزدى وقيعا – ءجۇنىس حانعا قاتىستى وقيعالار جاتادى. 1457 جىلدىڭ قازان ايىندا ءابۋ سايد مىرزانىڭ قولداۋىمەن موعولستاننىڭ ىرگەسىنە كەلگەن ءجۇنىس حاننىڭ ءبىرىنشى بولىپ ىستىقكول ماڭىنداعى قۇنجى، بەكجاك تايپالارىنىڭ ءامىرى كەرىمبەردى، ءامىر قاجى ءپىر، ءامىر يبراگيم سەكىلدى باسشىلارى مويىندايدى. ءجۇنىس حان تايپا امىرلەرىمەن جاقىنداسۋ ءۇشىن وسى جىلدىڭ سوڭىندا ءامىر قاجى ءپىردىڭ قىزى يسان داۋلەت بەگىمگە ۇيلەنەدى [7، 113 ب.]. 1458 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن ءجۇنىس حاننىڭ ماڭايىنا ءبىرشاما موعول تايپالارى جينالادى. ىستىقكول تايپالارىن وزىنە قاراتقاننان كەيىن ءجۇنىس حاننىڭ الدىندا ەكى باعىت تۇردى، ءبىرى – جەتىسۋ ايماعىنداعى تايپالارعا بيلىگىن ورناتۋ ارقىلى بۇكىل موعولستان تاعى ءۇشىن كۇرەسۋ بولسا، ەكىنشىسىنە – بىردەن موعول حانى ەسەنبۇعا حانعا قارسى اتتانىپ، تاقتى كۇرەس ارقىلى تارتىپ الۋ جاتتى. ءبىراقتا جەتىسۋداعى تايپالاردى وزىنە قاراتۋ ءۇشىن وعان جەتىسۋدىڭ باتىس وڭىرىندەگى قازاق حاندىعى توسقاۋىل جاساپ تۇرعاندىقتان، ءجۇنىس حان ءبىرىنشى جولدان باس تارتىپ، ەكىنشى جولدى تاڭدايدى. وسى جەردە ەسەنبۇعا حان ەسەبىنىڭ وتە دۇرىس شىققاندىعىن ايتىپ وتپەسە بولمايدى. كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا جەتىسۋدىڭ باتىسىن بەرۋ ارقىلى ول بۇكىل جەتىسۋ اۋماعىنداعى تايپالارعا ءجۇنىس حاننىڭ ىقپالىن بولدىرماۋ جوسپارىن جاسادى. قازاق حاندىعىمەن كۇرەسۋدەن باس تارتقان ءجۇنىس حان 1458 جىلدىڭ جاز ايىنىڭ سوڭى – كۇز ايلارىنىڭ باسىندا موعولستاننىڭ شىعىس تۇركىستان جاعىنداعى قاشقارعا كوزىن تىگەدى. بۇل كەزدە ەسەنبۇعا حان موعولستاننىڭ شىعىس جاعىنداعى جۇلدىز جايلاۋىندا بولاتىن. ءجۇنىس حاننىڭ قاشقارعا اتتانعانىن ەستىگەن ەسەنبۇعا حان تەز ارادا قاشقار ماڭىنا كەلەدى. اعاسى مەن ءىنىسى اراسىنداعى شايقاس قاشقاردىڭ اقسۋ جانىنداعى حانسالار دەگەن جەردە ءوتىپ، وتە قيىندىقپەن ەسەنبۇعا حان مەن ءامىر سايد ءالى جەڭىسكە جەتەدى (مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ ءۇشىنشى اتاسى –ب.ك). ءجۇنىس حان قاشۋعا ءماجبۇر بولادى، ءبىراق ايەلى جاڭا تۋعان ۇلكەن قىزى ميحر نيگار حانىم جانە قىزىمەتشىلەرى تۇتقىنعا تۇسەدى. ءجۇنىس حاننىڭ يسان داۋلەت بەگىمگە 1457 جىلدىڭ سوڭىندا ۇيلەنگەنىن، ولاردىڭ تۇڭعىشتارى ميحر نيگار حانىمنىڭ ەمشەكتە بولعانىن ەسكەرىپ، حانسالار ۇرىسى 1458 جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا ءوتتى دەيمىز. وسى شايقاسقا قاتىسقان دۋلاتيدىڭ ارعى اتاسى ءامىر سايد ءالى 862 (1457 ج. قاراشا -1458ج. قاراشا) جىلى، ياعني، 1458 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىنىڭ بىرىندە قايتىس بولادى [7، 113-114 بب.]. ءسويتىپ، ءجۇنىس حاننىڭ موعولستان تاعىن يەلەنۋگە باعىتتالعان العاشقى ارەكەتى ساتسىزدىككە ۇشىرايدى. ەسەنبۇعا حاننىڭ ءوز تاعىن ساقتاپ قالۋىنا قازاق حاندىعى دا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. قازاق حاندىعى ماحمۋد بەن ءۋاليدىڭ جازعانىنداي «ەسەنبۇعا حاننىڭ يەلىگى مەن ءجۇنىس حاننىڭ يكتاسى ارالىعىندا ورنالاسىپ»، ءجۇنىس حانعا بۇكىل جەتىسۋ تايپالارىنىڭ قوسىلۋىنا كەدەرگى جاسايدى. ءابۋ سايد مىرزا وزىنە قاشىپ كەلگەن ءجۇنىس حانعا ەكىنشى رەت قولداۋ كورسەتەدى. بۇل جولى وعان انديجان ايماعىنىڭ جەتىكەنت دەگەن جەرىن باسقارۋعا بەرەدى [7، 114 ب.]. دۋلاتيدىڭ كورسەتۋى بويىنشا ءجۇنىس حان ءابۋ سايد مىرزاعا ەكىنشى رەت قايتىپ كەلگەندە موعول امىرلەرى ونىڭ ماڭىنا قايتا توپتاسا باستايدى. ول جەتىكەنتتە تۇراقتاپ قالادى. «ءبىراق ەسەنبۇعا حانعا تيەسەلى يەلىكتەرگە كىرۋگە باتىلى بارمايدى» [7، 117 ب.]. «تاريحي-راشيدي» اۆتورىنىڭ وسى مالىمەتى جەتىسۋدىڭ باتىس جاعىندا قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ ەلەۋلى ساياسي كۇشكە اينالعانىن كورسەتەدى. ءسويتىپ، قازاق حاندىعى سول جىلدارى موعولستاننىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندەگى وقيعالارعا تىكەلەي ارالاسپاسا دا، ساياسي كۇش رەتىندە ونداعى بيلىك ءۇشىن كۇرەسۋشى توپتار اراسىندا تانىلادى، قازاق حاندىعىن ولار مويىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل – ءبىزدىڭ ويىمىزشا، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى بارىسىنىڭ ەكىنشى ساتىسىنداعى ەڭ باستى جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى كەزىندەگى ءۇشىنشى ساتىعا 1461/62-1469/70 جىلدار ارالىعى جاتادى. 1461/62 جىلى موعول حانى ەسەنبۇعانىڭ قايتىس بولۋىمەن جانە ونىڭ مۇراگەرى دوسمۇحاممەدتىڭ حان تاعىنا كەلۋىمەن موعولستاننىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندە كۇردەلى وزگەرىستەر جۇرەدى دە، ول وزگەرىستەر قازاق حاندىعىنا دا ىقپال ەتەدى. ەندى وسى ماسەلەنى تەرەڭىرەك قاراستىرالىق. «ەسەنبۇعا حان اجالى جەتىپ دۇنيەدەن وزعان سوڭ، ورنىنا ۇلى دوس مۇحاممەد حان پاتشا تاعىنا وتىرادى. ونىڭ جاسى ون جەتىدە بولاتىن. ول پاراساتتى ادامدار قاتارىنا جاتپايتىن، كوپتەگەن ىستەرى اقىلعا قونبايتىن ەدى، ونىڭ ۇستىنە ءبىر ءسات بولسا دا ماستىقتان ەسىن جيناعان ەمەس. [ميسرا]: جۇرەتۇعىن جەرى لاس، وتىراتىن تاعى لاس، اقىلدى جان اۋلاق ءجۇر، جىندى بۇگىن تاعى ماس!»،- دەپ مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ونىڭ جەكە باسىنا وسىنداي سيپاتتاما سوزدەردى قوسىپ جازادى [7، 115-116 بب.]. مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى نەگىزگى پرينسيپتەردىڭ ەلەنبەۋى، جاس حاننىڭ ىشكى ساياساتىندا بەلگىلى ءبىر ماقساتتىڭ، جۇيەلىلىكتىڭ بولماۋى موعولستاننىڭ شىعىس تۇركىستان جاق بولىگىندەگى امىرلەر اراسىندا جىكتەر مەن الاۋىزدىقتاردى تۋعىزادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، «تاريح-ي راشيدي» اۆتورىنىڭ ارعى اتاسى ءامىر سايد ءالى 862(1457-1458) جىلى قايتىس بولعاننان كەيىن، ارتىندا قالعان ەكى ۇلدىڭ ۇلكەنى – سانسىز مىرزا موعولداردىڭ ساياساتى بويىنشا اكەسىنىڭ ورنىنا ءامىر بولادى دا، جاركەنتتى وزىنە وردا ەتەدى. ال كىشى ۇلى – مۇحاممەد حايدار مىرزاعا جومارتتىقپەن قاشقار مەن يانگي حيساردى بەرەدى [7، 115 ب.]. سانسىز مىرزانىڭ شەشەسى شوراس تايپاسىنان، ال مۇحاممەد حايدار مىرزانىڭ اناسى – ءجۇنىس حاننىڭ اپكەسى ۇرۋن سۇلتان حانىم دا، ايەلى – ەسەنبۇعا حاننىڭ قىزى داۋلەت نيگار حانىم بولدى [7، 115 ب.]. ءامىر سايد ءالىنىڭ تۇسىندا شىعىس تۇركىستانداعى موعول تايپالارى اراسىندا الاۋىزدىق جوق بولاتىن، ال بار بولسا بايقالمايتىن. ءامىر سايد ءالى كوپ ۇزاماي ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعاننان كەيىن، دوس مۇحاممەدتىڭ بيلىگى باستالىسىمەن تايپا باسشىلارى اراسىندا جىك پايدا بولىپ، ول كەڭەيە تۇسەدى. دۋلاتيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا، مۇحاممەد حايدار مىرزا كۇيەۋ بالاسى بولعاندىقتان، ەسەنبۇعا حانمەن جاقسى بايلانىس ورناتتى، ال ول بولسا دۇنيە سالعاننان كەيىن دوس مۇحاممەد حانمەن جاقسى بولدى، ال سانسىز مىرزا ءجۇنىس حاندى قولداۋعا ءماجبۇر بولدى [7، 115 ب.]. سول سەبەپتى اعايىندى ەكى مىرزانىڭ اراسىندا ارازدىق پايدا بولدى. 863 (1464-1465) جىلى سانسىز مىرزا اڭدا ءجۇرىپ اتتان قۇلاپ، جاراقات الادى دا، كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. وسى كەزدە ەشبىر سەبەپسىزدەن دوس مۇحاممەد حان اسكەرىمەن جاركەنتكە اتتانىپ، سانسىز مىرزانىڭ ايەلى مەن ۇلكەن ۇلى ءابۋ باكىردى وزىمەن بىرگە الا كەتەدى. قاشقارعا دا اتتانىپ، قالانى توناۋعا ۇشىراتادى دا، ءوز استاناسى اقسۋعا قايتىپ ورالادى. حاننىڭ بۇل ىسىنە مۇحامەد حايدار مىرزا قاتتى رەنجىپ، ول ەندى ءجۇنىس حان جاعىنا شىعادى [7، 115-117 بب.]. وسىلايشا، موعولستاننىڭ ىستىقكول جانىنداعى ءجۇنىس حاننىڭ كۇشى مولايا تۇسەدى. ال دوس مۇحاممەد حاننىڭ جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ءوزىنىڭ قولاستىنداعى قالالارعا اسكەرىمەن بارىپ، ولاردى توناۋعا ۇشىراتۋىن ءتۇسىنىپ ءبىلۋ وتە قيىن. حاننىڭ مۇنداي ساياساتى ونىڭ ابىروي-اتاعى مەن بەدەلىن تومەندەتىپ، جاقتاستارىن ازايتادى.، قارسىلاستارىن كوبەيتەدى. وسى تۇستاعى قازاق حاندىعى مەن دوسمۇحاممەد حان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قانداي بولعانى بەلگىسىز، ول جونىندە «تاريح-ي راشيديدە» ەشقانداي مالىمەتتەر ايتىلمايدى. سوعان قاراماستان، ەكى اراداعى قاتىناستاردى مولشەرلەپ، شامالاپ ايتۋعا بولادى. ەسەنبۇعا حان تۇسىنداعى ءداستۇرلى قاتىناستاردىڭ كوبىن بۇزىپ، ەشبىر پرينسيپتەرگە نەگىزدەلمەگەن ساياسات جۇرگىزگەن دوس مۇحاممەد حان موعولستاننىڭ جەتىسۋ جاعىنداعى قازاق حاندىعىمەن دە جاقسى بولماعان سەكىلدى. ونىڭ شىعىس تۇركىستان جاقتاعى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ بارىسى وسىنداي ويعا جەتىكزەدى. قازاق حاندىعى ءۇشىن دوس مۇحاممەد حاننىڭ بۇل ساياساتىنىڭ ءتيىمدى جاعى بولدى دەۋگە بولادى. ەگەردە ەسەنبۇعا حان تۇسىندا موعولستاننىڭ جەتىسۋ ايماعىنداعى باتىس بولىكتى يەمدەنىپ، وعان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تاۋەلدى بولعان بولسا، قازاق حاندىعى جاڭا موعول حانىنىڭ ساياساتى ناتيجەسىندە دەربەستەنە باستايدى. ءبىراقتا ونى تولىق جەكە حاندىق دەۋگە ءالى ەرتە بولاتىن. موعولستاننىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندەگى قاتىناستاردا قازاق بيلەۋشىلەرى قارسىلاسۋشى جاقتاردىڭ ەشقايسىسىن قولداماي، دەربەستىك ساياسات ۇستايدى. ءجۇنىس حاننىڭ جاقتاستارى كوبەيىپ، كۇشى ودان سايىن ارتا تۇسەدى. سوعان قاراماستان، ءجۇنىس حان بيلىك ءۇشىن اشىق كۇرەسكە شىقپاي، شىعىس تۇركىستانداعى ساياسي دامۋلار بارىسنى باقىلاپ، ونىڭ اقىرىن كۇتەدى. جەتىسۋداعى قازاق حاندىعى ءۇشىن وسى جىلدار ءبىر جاعىنان ساياسي كۇش رەتىندە كۇشەيۋ، كورشىلەرگە تانىلۋ جىلدارى بولسا، ەكىنشى جاعىنان العاندا، العاشقى تاريحي سىندارعا توتەپ بەرۋ جىلدارى بولىپ سانالادى. ءابىلقايىر حانعا نارازى بولعان جەكەلەنگەن رۋ-تايپالاردىڭ قازاق حاندىعىنا كەلىپ قوسىلۋى وسى جىلدارى دا جالعاسا بەرەدى. ك.ا. پيششۋلينا وسىعان قاتىستى مىناداي ويدى بىلدىرەدى: «... جانىبەكپەن جانە كەرەيمەن كوپتەگەن جوشلىق سۇلتاندار، سونداي-اق رۋ-تايپا باسشىلارىنىڭ وكىلدەرى موعولستانعا كەلدى. كوشىپ كەتۋ ودان كەيىن 15 جىلداي ۋاقىتقا سوزىلدى، اسىرەسە ول پروسەسس 1468 جىلى ءابىلقايىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن كۇشەيە ءتۇستى» [13، 252 ب.]. وسىلايشا، «كوشپەلى وزبەكتەر» حاننىڭ كوز الدىندا كەشە عانا ودان ءبولىنىپ كەتكەن قارسىلاستارى كەرەي مەن جانىبەك ءابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ كەتۋشىلەر ەسەبىنەن ءارى كوبەيە، ءارى كۇشەيە تۇسەدى. باسقاشا ايتقاندا، ءابىلقايىر حاننىڭ ۇزاق جىلدار بويى سوعىستار ارقىلى كۇشپەن قالىپتاستىرعان مەملەكەتىنىڭ ىرگەسى ونىڭ كوز الدىندا سوگىلە باستايدى. ول مەملەكەتتىڭ كۇيرەۋ پروسەسىن توقتاتۋدىڭ بىردەن-بىر دۇرىس جولى دەپ موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى قازاق حاندىعىن جويۋدى قاجەت دەپ تاۋىپ، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلى ءوزىنىڭ سوڭعى جورىعىن جۇرگىزەدى. ءابىلقايىر حاننىڭ بۇل جورىعىنىڭ «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلىنىڭ تاريحىندا، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تاريحىندا الاتىن ورنى ماڭىزى بولعاندىقتان، ول ماسەلە ارنايى قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. جورىقتىڭ بارىسىنا كىرىسپەس بۇرىن، الدىمەن جورىق قارساڭىنداعى شىعىس دەشتى قىپشاق، موعولستان جانە تەمىر اۋلەتى مەملەكەتتەرىنىڭ ساياسي دامۋىنداعى ماڭىزدى وقيعالارعا تالداۋ جاساپ، ولاردىڭ جورىققا جالپى قاتىسىن انىقتالىق. اسىرەسە، 1469 جىلعى موعولستانداعى ىشكى ساياسي جاعدايدىڭ بارىسى – جورىقتىڭ سەبەپتەرى مەن ماقساتىن انىقتاۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. جالپى العاندا، ءابىلقايىر حاننىڭ موعولستانعا جورىق جاساۋىنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. وزىنە باعىنباعان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردى جانە ولاردىڭ سوڭىنا ەرگەن رۋ-تايپالاردى جەتىسۋعا قونىستانۋعا رۇحسات بەرگەن موعول حانى ءابىلقايىردىڭ جاۋى، ءارى قارسىلاسى بولعانى بەلگىلى. كەرەي مەن جانىبەك موعولستانعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن، بىردەن ولارعا قارسى ءابىلقايىر حان بىرنەشە سەبەپتەرگە بايلانىستى جورىق جاساي المايدى. ءبىرىنشى سەبەپكە – 1457 جىلعى قالماقتاردان جەڭىلۋىنە جانە ورداەجەندىك تايپالاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ءبولىنىپ كەتۋىنە بايلانىستى كۇشىنىڭ السىرەۋى جاتسا، كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندارعا جورىق جاساۋ – موعولستانعا قارسى سوعىس اشۋدى بىلدىرگەندىكتەن، كۇشى السىرەگەن ءابىلقايىر حان ونى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل - ءابىلقايىر حاننىڭ كەرەي مەن جانىبەكككە قارسى بىردەن جورىق جاساماعاندىعىنىنىڭ ەكىنشى سەبەبىنە جاتادى. ال 10 جىلدان استام ۋاقىت بويى ءابىلقايىر حانعا نارازى بولعان رۋ-تايپالاردىڭ قازاق حاندىعىنا قوسىلۋ پروسەسىنىڭ ءجۇرۋى «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلى حانىن جورىق جاساۋعا يتەرمەلەيدى. ءالى دە بولسا كۇش الا قويماعان جەتىسۋداعى قازاق حاندىعىن تالقانداۋ ارقىلى ول نەگىزگى قارسىلاسىن جويۋدى جانە وزىنە باعىنىشتى تايپالاردىڭ ءبولىنۋ پروسەسىن توقتاتۋدى ماقسات ەتەدى. ءبىراقتا موعولستان حانىنىڭ قول استىنداعى ايماققا جورىق جاساۋعا جۇرەگى داۋالاماعان سەكىلدى. 1469 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا تەمىر اۋلەتى مەملەكەتى مەن موعولستاندا قالىپتاسقان ساياسي جاعداي ءابىلقايىر حانعا جورىق جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز بۇعان دەيىن تەمىرلىك اۋلەتتىڭ وكىلى ءابۋ سايد مىرزانىڭ 1451 جىلى جاز ايىندا ءابىلقايىر حاننىڭ تىكەلەي اسكەري كومەگى ارقاسىندا سامارحان تاعىنا يە بولعانىن ايتقانبىز. 1458 جىلدىڭ سوڭىندا ول گەرات قالاسىن الىپ، ماۋەرەنناحر مەن حوراساندى قايتا بىرىكتىرەدى. يرانعا تولىق ۇستەمدىك ورناتۋعا وعان يراننىڭ باتىسىنداعى قاراقويلى اۋلەتىنىڭ مەملەكەتى (1410-1467) كەدەرگى جاسايدى. 1459 جىلى ءابۋ سايد مىرزا قاراقويلىلار بيلەۋشىسى جاھان شاحپەن بەيبىت كەلىسىم جاسايدى. 1467 جىلى قاراقويلى مەملەكەتى قۇلاپ، ورنىنا باتىس يراندا اققويلى مەملەكەتى قۇرىلادى. بۇرىنعى قاراقويلى مەملەكەتىنىڭ استاناسى تەبريز قالاسى اققويلىلاردىڭ استاناسىنا اينالادى. اققويلى مەملەكەتىنىڭ كۇشەيۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءابۋ سايد مىرزا 100 مىڭدىق اسەرىمەن ۇزىن حاسانعا قارسى اتتانادى. 1469 جىلدىڭ قىسىن مۋگان قالاسىندا وتكىزگەن حوراساندىق اسكەر بۇكىل اتكولىكتەرىنەن ايىرىلادى، اسكەر اشتىققا ۇشىرايدى. ۇزىن حاسان اسكەرى ءابۋ سايد مىرزا اسكەرىن قورشاۋعا الىپ، اقىرى جەڭىلىسكە ۇشىراتادى. قولعا تۇسكەن ءابۋ سايد مىرزا ولتىرىلەدى [14، 353-354 بب.؛ 15، 236-237 بب.؛ 16، 230-231 بب.]. تەمىرلىك مىرزانىڭ ءولىمى حوراسان مەن ماۋەرەنناحرداعى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساياسي بىتىراڭقىلىققا اينالدىرادى. ەڭ الدىمەن ءابۋ سايد مىرزانىڭ باستى قارسىلاسى حۇسايىن بايقارا باس كوتەرەدى. ول 1460 جىلدان بەرى ءابىلقايىر حاننىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ، بىرنەشە رەت حورەزم ايماعىنا ءوز بيلىگىن ورناتقان بولاتىن. ءبىراقتا سامارحان بيلەۋشىسىنىڭ تىقسىرۋىمەن ول دەشتى قىپشاققا قاشۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى [3، 144-145 بب.]. ب.ا. احمەدوۆ ابدراززاق ساماركاندي مەن حوندەميردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ، ونىڭ ءابۋ سايد مىرزانىڭ قازا تابار قارساڭىندا ءابىلقايىر حان ورداسىندا بولعاندىعىن ايتادى [3، 145 ب.]. سوعان قاراعاندا ءابۋ سايد مىرزانىڭ 1469 جىلدىڭ قىس ايلارىنىڭ سوڭى – كوكتەمىنىڭ باسىندا ولتىرىلگەنى تۋرالى حابار دەشتى قىپشاققا سول جىلدىڭ كوكتەم ايىندا بەلگىلى بولعان. وتە تەز قيمىلداعان حۇساين بايقارا اۋەلى حورەزمدى، كەيىن گەراتتى الادى. وسى جىلدارداعى حوراسان مەن ماۋەرەنناحرداعى وقيعالاردى ا. ميۋللەر بىلاي دەپ بايانداپ تۇسىندىرەدى: «تەمىرلىك مىرزالارعا بىرلىك دەگەن ۇعىم وتە جات بولاتىن، ءابۋ سايد مىرزانىڭ ارتىندا قالعان ون ءبىر ۇلى جاعدايدى وتە قاتتى قيىنداتتى. ودان باسقا مىرزانىڭ ءولىمى حۇسايىن بايقارانىڭ حوراسانعا قارسى جورىققا اتتانۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ءارتۇرلى قاقتىعىستاردان كەيىن ونىمەن جانە ءابۋ سايد مىرزا ۇلدارى اراسىندا ءتىل تابىسىلادى. ءابۋ سايدتىڭ ۇلدارىنىڭ تورتەۋى – ۇلكەنى احمەد مىرزا سامارقان مەن بۇقارادا، ءۇشىنشى ۇلى – ماحمۋد مىرزا – باداحشاندا، ءتورتىنشى ۇلى – ومارشەيح مىرزا – فەرعانادا، ەڭ كىشى ۇلدارىنىڭ ءبىرى – ۇلىقبەك مىرزا – كابۋل مەن عازيا ايماقتارىندا ءوز بيلىكتەرىن ساقتاپ قالادى. ال قالعان ايماقتاردىڭ بارىندە حوراسان، سادجەستان، بالح، حورەزمدە حۇسايىن بايقارانىڭ بيلىگى ونايدى [7، 117 ب.]. ءسويتىپ، ءابىلقايىر حاننىڭ سوڭعى جورىعى قارساڭىندا تەمىر اۋلەتى مەملەكەتىندەگى ساياسي جاعداي كۇرت وزگەرىپ، يمپەريا بىرنەشە دەربەس يەلىكتەرگە ءبولىنىپ كەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءابىلقايىر حاننىڭ موعولستان جاققا جورىق جاساۋىنا جول اشقانداي اسەر ەتەدى. ءابىلقايىر حاننىڭ موعولستان جاققا قاراي جورىقتى باستاۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعاعا – 1469 جىلى موعول حانى دوس مۇحاممەدتىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋى جاتتى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ونىڭ قايتىس بولعان جىلىن بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «دوس مۇحامەد مىرزانىڭ وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ، التىنشى كۇنى كوز جۇمادى. ول جيىرما ءتورت جاستا ەدى. جەتى جىل پاتشالىق ەتتى 873(1468-1469) جىلى قايتىس بولدى» [325، 16 ب.]. قازىرگى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا حيجرانىڭ 873 جىلى – 1468 جىلدىڭ 22 شىلدەسى مەن 1469 جىلدىڭ 11 شىلدەسى ارالىعىنا سايكەس كەلەدى [17، 16 ب.]. دەرەكتەگى «مىرزانىڭ وكپەسىنە سۋىق ءتيدى» دەگەن دەرەككە قاراعاندا، دوس مۇحاممەد حان 1469 جىلدىڭ قىس ايىنىڭ سوڭىندا نەمەسە كوكتەمنىڭ باسىندا قايتىس بولعان سەكىلدى. ءبىراقتا بۇل تۋرالى حابار ءابىلقايىر حانعا كەش جەتكەن دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى ءابىلقايىر حان جورىققا شىعۋ تۋرالى شەشىمدى جايلاۋدا جۇرگەندە قابىلدايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ەگەردە موعول حانىنىڭ قايتىس بولعاندىعى جونىندەگى اقپاردى ول سىر بويىنداعى قىستاۋدا ەستىگەن بولسا، وندا شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ سولتۇستىك جاعىنا جايلاۋعا كوشپەگەن بولار ەدى. دوس مۇحاممەد حاننىڭ قايتىس بولۋى موعولستاننىڭ شىعىس تۇركىستان جاعىنداعى ىشكى ساياسي ءومىردى ءبىرشاما شيەلەنىستىردى. «تاريح-ي راشيديدە» ول تۋرالى: «بۇدان سوڭ ەل بىر-بىرىمەن تارتىسىپ، بەرەكەلەرى كەتتى»،- دەلىنەدى [7، 117 ب.]. ونداعى امىرلەردىڭ ءبىر توبى ءجۇنىس حاندى قولداسا، ەكىنشى ءبىر توبى دوس مۇحاممەد حاننىڭ ۇلى كەبەك سۇلتان وعلاندى الىپ، تۋرفان جاققا كەتەدى [7، 117 ب.]. وسىنداعى، موعولستانداعى ساياسي جاعدايدان حاباردار بولعان ءابىلقاير حان ءوزىنىڭ نەگىزگى ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن ءبىلىپ، بىردەن جورىققا دايىندالادى. ءسويتىپ، 1469 جىلدىڭ باسىنان بەرگى ماۋەرەنناحر مەن موعولستانداعى ساياسي جاعدايلار ءابىلقايىر حانعا 1457 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتىنىڭ قۋاتى مەن ءوزىنىڭ بەدەلىن قالپىنا كەلتىرۋىنە قولايلى جاعدايلار قالىپتاستىرادى. ماۋەرەنناحردا ءۇش دەربەس يەلىك پايدا بولىپ، بىر-بىرىمەن الاۋىز بولىپ جاتقاندا ولار ءابىلقايىر حاننىڭ قايتا كۇشەيۋىنە توسقاۋىل قويا الماس ەدى. موعولستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى امىرلەر اراسىنداعى بىرلىكتىڭ بولماۋى، ءجۇنىس حاننىڭ ءالى دە بولسا اقسۋداعى بيلىككە وتىرا قويماۋى دا ءابىلقايىر حانننىڭ جەتىسۋداعى قازاق حاندىعىن تالقانداپ، ول ايماقتى ءوز مەملەكەتىنە قوسىپ الۋىنا ەشقانداي كەدەرگى جاساي الماعان بولار ەدى. جالپى قورىتىپ ايتقاندا، ءابىلقايىر حاننىڭ 1469 جىلعى موعولستان جاققا جورىعى قارساڭىنداعى بۇكىل ايماقتاعى ساياسي جاعدايلار ول ءۇشىن وتە قولايلى بولدى. مۇنداي ءساتتى ءوز پايداسىنا شەشۋ ءۇشىن «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلىنىڭ بيلەۋشىسى بىردەن جورىققا اتتانۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. «كوشپەلى وزبەكتەر» ەلى بيلەۋشىسىنىڭ 1469 جىلعى موعولستانعا جاسالعان جورىعى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارى وتە از. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بىرنەشە ماقالالارىمىزدا وعان ارنايى توقتالىپ، ونداعى كەيبىر ماسەلەلەردى تۇسىندىرۋگە تىرىستىق [18، 17-20 بب.؛ 19، 624 ب.]. بۇل جورىقتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى كەزەڭىندە، ونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ساتىسىندا الاتىن ماڭىزى وتە ەرەكشە بولعاندىقتان، وعان تەرەڭىرەك توقتالۋىدى ءجون ساناپ وتىرمىز. حY-حYءى عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى شىعىس جازبا دەرەكتەرى ىشىندە شيبانيلىق شىعارمالاردا كوپ كورىنىس تاپقانى بەلگىلى. بۇل توپتاعى شىعارمالاردىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگىنە - اۋلەت بيلەۋشىلەرى مەن سۇلتاندارىنىڭ ءومىرىن، سوعىستارى مەن جەڭىستەرىن ماداقتاۋ، ماراپاتتتاۋ، ال جاعىمسىز جاقتارى جونىندە جاق اشپاۋ جاتادى. سول سەبەپتى دە ءابىلقايىر حاننىڭ بۇل سوڭعى جورىعى ءوز ماقساتىنا جەتپەگەندىكتەن، وسى جورىق بارىسىندا حاننىڭ ءوزى اۋىرىپ قايتىس بولعاندىقتان، شيبانيلىق تۋىندىلاردىڭ ەشقايسىسى بۇل جونىندە ەشقانداي مالىمەتتەر بەرمەيدى. كەرىسىنشە، اشتاراحانيلىق توپقا جاتاتىن «باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار» شىعارماسىندا وسى جورىق وقيعالارى ءبىرشاما ءتاۋىر باياندالادى. ءتىپتى بۇل تاريحي شىعارمالارداعى وسى جورىققا قاتىستى دەرەكتەردى بىردەن-بىر جالعىز دەۋگە بولادى. ولاي بولسا، وسى شىعارمالارداعى دەرەك مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ، ءابىلقايىر حاننىڭ 1469-1470 جىلعى سوڭعى جورىعىن تالداپ قاراستىرالىق. ماحمۋد بەن ءۋالي جورىقتىڭ ناقتى قاي جىلى جانە قاي ايدا باستالعانىن ايتپاسا دا، ونى جورىق بارىسىنداعى كەيبىر وقيعالارمەن سالىستىرۋلار ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. حانىڭ قايتىس بولعان جىلى مەن ايى – 874 جىلعى قىستىڭ العاشقى ايى بولسا كەرەك. ول قازىرگى جىل ساناۋ بويىنشا – 1469 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا ساي كەلەدى [9، 359-360 بب.]. وسىنى ەسكەرە كەلە ءابىلقايىر حان جورىقتى 1469 جىلدىڭ كۇزىنىڭ باسىندا باستاعان دەپ سانايمىز. ماحمۋد بەن ءۋالي ءابىلقاير حاننىڭ جورىققا دايىندىعى تۋرالى بىلاي دەپ باياندايدى: «... كەنەتتەن ول (ءابىلقايىر حان- ب.ك) موعول سۇلتاندارىنىڭ بيلىگىندەگى موعولستاننىڭ قالعان جەرلەرىن باعىندىرۋدى ويلاستىرىپ، اسكەر جيناۋعا جارلىق بەرەدى. حان جورىعىنا سايكەس بارلىق ەل مەن ۇلىستارداعى باسشىلار ايتىلعان ۋاقىتتا وزدەرىنىڭ وندىقتارىمەن، جۇزدىكتەرىمەن جانە مىڭدىقتارىمەن ەدىل بويىنداعى حان ورداسىنا كەلۋى ءتيىس بولدى» [9، 358-359 بب.]. ماحمۋد بەن ءۋالي ءابىلقايىردىڭ جورىققا اتتانعان، اسكەرىنىڭ جينالعان جەرى دەپ ەدىل وزەنىنىڭ بويىن ءوز دەرەگىندە ءبىرشاما اتاپ وتەدى [9، 359 ب.]. ودان ارى جورىقتىڭ جۇرگەن باعىتىنا ۇڭىلسەك، ءابىلقايىر حان ەدىل وزەنى بويىنان اتتانىپ، الا-تاك ماڭىنان وتەدى دە، قىزىل نادىر جايلاۋىنىڭ جولىمەن جۇرە وتىرىپ، بىرنەشە اسۋلارد