"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

2003 جىل. دالا جاڭادان جايالىقتانا باستاعان كەزدە ۇلكەن اعام ۇيلەنەتىن بولدى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان با الدە العاشقى پەرزەنتتەرىنىڭ ءدام – تۇزىنىڭ تىم از بوپ، ەڭبەگى قاتپاي تۇرىپ قارا جەر قوينىنا ەنگەندىگىنەن با، ايتەۋ، اعام وتە ەركە ءوسىپتى. ون جەتى جاسقا تولار – تولماس شاعىندا اۋىلدىڭ بوز جىگىتتەرىنە ەلىكتەپ شاش قويىپ ساندەنە باستاپتى. تەمەكىنى دە ورەسكەلدىك دەپ بىلمەگەن اعام، قوس تاناۋىنان ءتۇتىن بۋداقداتقانى ءۇشىن، الگى «اعالارىنان» قالىسپاي، «كەرەمەتتىلىك» كورسەتە ءبىلىپتى. ءوز قاتارلارىنان وسىنداي «ارتىقشىلىعىمەن» ەرتەرەك ءبولىنىپ، ەرجەتىپ كەتكەندەي سەزىنىپ جۇرەدى ەكەن. الدە ءوز اۋەستىگى الدە ناعاشىمىزدان قونعان قاسيەت پە انىعىن Aللا عانا بىلەر، قارا دومبىرامەن ءان شىرقاعاندا تويدىڭ ەركەسىنە اينالىپتى. بۇنداي شاقتا قوشامەتشىل قاۋىم اتى اڭىزعا اينالعان وتكەن عاسىرلىق سال مەن سەرىگە دە تەڭەپ جىبەرسە كەرەك. ءبىرى شىن، ءبىرى جالعان ايتقان ەل سوزىنە لەپىرگەن اقكوڭىل اعام تاڭ اعارعانشا اندەتەتىن كورىنەدى. سوڭعى جۇلدىزدار سونە بايعىزبەن بىرگە ءانىن دوعارىپ، ورنىنان تۇرىپ، بۋىنى بوساماسا ۇيگە كەلىپ، دارمەنى قۇرىسا كورشىلەردىڭ ءۇيىنىڭ بىرىنە قيسايا كەتەتىن كورىنەدى. ەرتەسى اۋىلدىڭ گۋ – گۋ اڭگىمەسى اعام جايلى بولىپ جاتادى ەكەن – مىس... سول سەرىلىك پەن سالدىققا سالىنىپ، سىباي – سالتاڭ جۇرگەن اعامنىڭ دا «باسىنا نوقتا كيىلىپ»، تىزگىنىن تارتىپ، بۇرىنعىداي ۇيدەن قاي ۋاقتا كەتىپ، قاي ۋاقتا كەلەرىن، ۇشارىن جەل، قونارىن ساي بىلەر قاڭباقتاي دومالاي بەرەر، باسى بوس، بايى قۇداي «ەركىندىك» ءداۋىرىنىڭ اياقتالىپ، مويىنتۇرىق كيىلىپ اربا سۇيرەگەن اتتاي بولار كۇنى تۋدى دەگەن ءسوز. وزگەسىن قايدام، بۇل ۇلكەن جاڭالىققا مەن ەرەكشە قۋاندىم. ويتكەنى، ەندى ماعان بەتىمدى ءسۇرتىپ جۇرەر، شەت – شەتىنە ادەمى قىزىلدى – جاسىلدى ءتۇيىن تۇيىلگەن شىت ءتۇيىپ بەرەر جەڭگە تابىلدى عوي. ىشىمنەن «بالەم، قىلي كوز، مەنىڭ دە شىت ۇستايتىن كۇنىم بولاتىن بولدى» دەپ، ەرەگەسىم باياعىدا اياقتاپ كەتكەن كورشىنىڭ بالاسىن ءبىر سىباپ الدىم. ونىمەن دوس بولىپ جۇرسەم دە ءبىر ءىسى جۇرەگىمە بەرىشتەي بولىپ قاتىپ جۇرگەن بولاتىن. ماسەلە بىلاي ەدى. جازدىڭ كۇنى جايلاۋدا تاڭقۋراي پىسكەن كەز. كورشى ءۇيدىڭ قىلي كوز ۇلى جانە ءىنىم ۇشەۋىمىز تاڭقۋراي جەۋ ءۇشىن ديۋ تاسقا باردىق. سامساپ تۇرعان تاڭقۋراي. باستابىندا تويماستاي بولىپ وبىرلانعان ەكپىنىمىزدىڭ جەتەر جەرى بەلگىلى بولدى. ءاپ – ساتتە ءىشىمىزدى سيپاپ، كەكىرىپ شىعا كەلدىك. ءبىر ۋاقتا قىلي كوز كەسىلگەن اعاشتىڭ تومارىنا شىتىن جايىپ قويىپ، تاڭقۋراي تەرە باستادى. مەندە سويتە قويايىن دەسەم، قالتامدا ەشتەڭە جوق، ابىرجىپ قالدىم. اناۋ بولسا، ءشوپتىڭ ءبىر تال ءتۇيىرىن دە ەرگىزبەستەن، قۇنىتتىلىقپەن تازالاپ،تاڭقۋراي تەرۋدە. – بۇل تاڭقۋرايدى قايتپەكسىڭ؟ بىلاي شىققاندا جەپ ءبىزدىڭ كوزىمىزدى قىزارتپاقسىڭ با؟- دەدىم. – جوق. اناما اپارىپ بەرەم. دارىگەر تاڭقۋراي جەسە اۋىرمايدى دەپتى. – وندا مەندە تەرەيىنشى. ۇيگە بارعان سوڭ ەكەۋمىزدىڭ انامىز بىرگە جەسىن. – بولمايدى. وندا از بولىپ قالادى. ءوزىم عانا تەرەمىن. سەن ءوز شىتىڭا تەر، مەنىكىنە جارنالاسپاي،- دەدى الا كوزدەنە. – مەندە شىت جوق. الدە نەگە ءمىندى ادامشا كۇمىلجىپ تومەن قارادىم. – ەەە. بۇل شىتتى ماعان جەڭگەم ءتۇيىپ بەرگەن. ال سەندە شىت تۇرماق جەڭگەدە جوق. – مەندە دە جەڭگە بولادى. اعام ۇلكەيدى،- دەدىم داۋىسىمدى كوتەرە. – وي، سەنىڭ اراقكەش اعاڭا كىم تيەدى. – مەنىڭ اعام ءانشى. قاراپ تۇر، مەنىڭ جەڭگەم سەنىڭ پۇشىق مۇرىن جەڭگەڭنەن سۇلۋ بولادى ءارى ماعان ادەمى شىت توقىپ بەرەدى،- دەدىم تىستەنە. – ءانشى دەيمىسىڭ؟ ءتۇن جارىمىنا دەيىن ءان ايتىپ، ءتۇن جارىمىنان كەيىن نە ايتقانىن بىلمەيتىن اعاڭنىڭ قاي جەرى ءانشى. الام دەپ جۇرگەن قىزىن مەنىڭ اعامنىڭ دوسى الىپ قاشىپ كەتتى عوي. باعانادان بەرى قانشا شىداپ تۇرسامدا، ءدال مىنا سوزىنە شىداي المادىم. ءارى ول ەكەۋمىزدىڭ داۋىسىمىز قاتتى شىعا باستاعان كەزدە ىنىمدە قاسىما كەلگەن بولاتىن. «سەن مەنىڭ اعامدى اراقكەش دەدىڭبە؟» دەپ ونىمەن الىسا كەتتىم. «كەلسەڭ كەل دەگەندەي»، قارسىلاسۋعا دايىن تۇرعان ولدا قايمىقپاي قارسى كەلدى. نامىسقا شىداماعانىم بولماسا شامام شاعىلىق ەدى. ال اناۋ بولسا جاسى مەنىمەن قارايلاس بولعانىمەن، دەنەسى جۋانداۋ ءارى كۇشتى ەدى. قولى دا ۇزىنداۋ يت نەمە جۇدىرىقپەن قويىپ – قويىپ جىبەردى. قاپەلەمدە نە ىستەرىمدى بىلمەي، ءسال يمەنىپ قالدىم دا، جۇدىرىق سىلتەۋگە كۇيىم كەلمەدى. باستابىندا نە بولعانىن اڭعارماي قالعان ءىنىم، قىلي كوزدىڭ مەنى تىقسىرىپ بارا جاتقانىن ءبىلىپ، كومەككە كەلدى. ەكەۋلەپ ءجۇرىپ جىعىپ الىپ، وي، تەپتىك – اۋ... ول جىلادى. مەن جەڭىسىمە ءماز بولدىم. شەكەمنىڭ اۋىرعانى دا جانىما باتىپ تۇر. ءبىراق جەڭىستە بودان بەرۋ ارقىلى قولعا كەلەدى عوي. ادەمى شىتتاعى ءتاتتى تاڭقۋراي ءبىزدىڭ شاعىن كولەمدەگى شايقاسىمىز باستالا سالعان كەزدە – اق توگىلىپ، اياعىمىزعا باسىلىپ ەزىلىپ كەتتى. بۇل رەنىشىمىز ەكى – ءۇش كۇنگە جالعاسىپ ءجۇردى دە قايتادان دوستاسىپ، ەندى سوعىسپاۋعا ۋادە بەردىك. مەن وعان سىي رەتىندە اكەم اتىپ اكەلگەن تاۋ تەكەنىڭ الشى تۇسكىش ساقاسىن بەردىم، ول ماعان ءبىر شىت بەردى. ءبىراق، الگى ادەمى شىتىن ەمەس، باسقا كونەلەۋ، ءتۇيىنى سوگىلگەن شىت ەكەن. كوڭىلىمە توق بولماسادا دوس كوڭىلىنىڭ سىيى رەتىندە قابىلدادىم... سول رەنىشىمىز قايدان ەسىمە تۇسكەنىن بىلمەيمىن. ەندى ادەمى شىت سامالمەن ۇشىپ كەلىپ قولىما قونا كەتكەندەي كۇي كەشتىم. ءبىر كۇنى اكەم ەكى اقساقال كىسىنى قاسىنا ەرتتى دە قۇدالىق سويلەسۋگە كەتتى. قۇدالىق سويلەسسە ءبىتتى، ۇيىمىزگە جەڭگەم كەلەتىندەي بولىپ سەزىنگەن اقىماق باسىم، شىرماۋىقتاي شىرمالىپ جاتقان ۋاقيعالار مەن «تەڭىن تاپسا تەگىن بەر» دەپ ماتەلدەپ قويىپ، «كادەسىز قىز بولمايدى دەپ» الدىعا قوساق، ارتقا تىركەۋ الار تۇسى بارىن قايدان بىلەيىن. قۋىرداقتىڭ كوكەسى تۇيە سويعاندا بولادى دەگەندەي، قۇدالىقتىڭ «قىزىعى» قوڭىر جورعا اتتىڭ تۇسىندا بولدى. قوڭىر جورعا ات اكەمنىڭ سابيدەي سىلاپ – سيپاپ، سۋدىڭ تۇنىعىنان سۋعارىپ، ءشوپتىڭ جاسىلىن جەگىزىپ ءمىنىپ جۇرگەن اتى ەدى. بۇيرا جالدى، تۇياعى تاسقا سالسادا كەتىلمەس، قۋلىق بيەنىڭ قۇلىنى بولاتىن. «ازۋلى بيە كورمەدىم، ازۋسىز ات مىنبەدىم» دەگەندەي، سەگىز جاسقا كەلسەدە قوڭىر ات ازۋ جارماعان ەدى. بالا كۇندە ازۋ ءتىستىڭ نە ەكەنىن قايدان بىلەيىن، اكەم ءبىر كۇنى قوڭىر اتتا ازۋ ءتىس جوق دەپ وتىرعانىن ەستىپ قاپ، ءشوپ جەپ تۇرعاندا اۋىزىن اڭدىعان كەزىمدە بولعان. اكەم دە تالعامدى ادام ەدى. اتتى وتە جاقسى باعىپ مىنەتىن. اناۋ – مىناۋ اتقا ەر سالا قويماس جىنى تاعى بار. باسقا ات مىنسە اۋىپ ءتۇسىپ قالاما، كىم ءبىلسىن، قوڭىر جورعا اتتان وزگە اتقا مىنبەيتىن شاعى بولاتىن ول. بوتەن ءبىر اۋىلعا كەتەرىن بىلدىمە الدە جاسى تولىسقان شاعىما بىلمەيمىن، سول جازدا قوڭىر ات جارداي بوپ سەمىرگەن. ەل كۇزەككە كەلگەندە ۇستاپ، ەكى كۇن جال – قۇيىرىعىنىڭ وشاعانىن تازالاپ، ەكى اي جەتەلەپ ءجۇرىپ جاراتىپ، جاڭادان ءمىنىپ جۇرگەن. قۇداعا بارعان سايىن قۋانىپ كەلىپ جۇرەتىن اكەم ءبىر جولى تۇنەرىپ كەلدى. بۇنداي شاقتا قاسىنان الىس جۇرۋگە تىرىساتىنبىز. ات اعاشقا قوڭىر اتتى بايلاپ قويدى دا سىرتىنان نەداۋىر ۋاقىت قاراپ تۇردى. – ۇيگە كىرسەڭشى، استىڭداعى اتىڭ اۋىسىپ كەتتى دەپ تۇرمىسىڭ، سونشا تەسىلدىڭ عوي؟ – دەگەن انامنىڭ ءسوزىن قۇلاعىنادا ىلگەن جوق. جەل سوقپاسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدايما. اكەمنىڭ تۇنەرۋىنە تۇرتكى بولعان قۇدامىزدىڭ قىلىعى ەكەن. قالىڭ مالدىڭ ءتۇر – تۇرىنە كەلىسىپ بولعان سوڭ، قۇدامىز شىرەنە وتىرىپ، شىرت تۇكىرىپ، ءتىسىن شۇقي «قۇدالىقتىڭ باستى جورالعىسى ەتىپ، قوڭىر جورعا اتتى مىنگىزەسىڭ» دەپتى. وزگە قيتۇرقىسىنىڭ بارىنە كونگەن اكەم قۇدامىزدىڭ اۋىزىنان قوڭىر جورعا ات شىققاندا، ءتۇتىنى بۋداقتاپ جاتىپ – جاتىپ، مەزگىلى بولعان شاقتاعى بومباداي جارىلىپتى. «اقشاڭدى اقشاداي، مالىڭدى مالداي بەردىم، استىڭا ات، ۇستىڭە تون جاپتىم، ەندى كەلىپ مەنىڭ استىمداعى اتىما كوز سالار تۇك كورمەگەننىڭ قىلىعىن قىلما. «قۇداسىنان مىنگەن ات دەيتىندەي»، دوسىڭا كۇلكى، دۇشپانىڭا تابا قىلماس ات بەرەم، كونسەڭ وسى، كونبەسەڭ قىزىڭ قولىڭدا، مەن قوڭىر جورعا اتتى بەرمەيىمىن» دەپتى دە ءبيىسسىميلاسىن ايتىپ ورنىنان تۇرىپ كەتىپتى. سول كۇننەن باستاپ اكەم قۇدا جاققا بارۋىن توقتاتتى. ءبىر اپتادان سوڭ اتقا كەنجە اكەم قوندى. ءبىراق، «اكە تۇرىپ ۇل سويلەگەننەن بەز» دەگەن ءسوزدىڭ جالى جىعىلا باستاعان با الدە ءوزىنىڭ دە قوڭىر اتقا سونشا اڭسارى اۋعانبا، ايتەۋ ۇلىنىڭ سوزىنەن شىعا الماعان بىلمەدىم، ءتىلى مايدالاۋ كەنجە اكەمە ءدىلى قاتتىلاۋ قۇدامىز ىرىق بەرىپ، كونە قويماپتى. «مەن كوزىمنىڭ قاراسى، باۋىر ەت بالامدى بەرگەلى وتىرسام، ءبىر اتىن بەرمەيتىن نە بوپتى» دەپ اتتاندىرىپتى. قىيسايعان جاعىنان قوزعالماي، قىرسىعىپ قىز اكەسى جاتتى. جانتايعان جاعىنان تۇزەلمەي مەنىڭ اكەم ءجۇردى. ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولادى دەپ اعام مەن جەڭگەم مۇڭايدى. ال ات اعاشتا اق قياق پەن ارپاعا تويىنعان قوڭىر ات كەكىلىن ساۋمال سامالعا تاراتىپ، تەزەكتەپ تۇردى. مەنىڭ كوز الدىمنان قىزىل شىت جەلبىرەپ اسپانداپ بارا جاتقانداي بولدى. ارادا ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. قوسىلماس قوس رەلىستەي بولعان قوس قۇدانىڭ قىلىعىنان جاس عاشىقتاردىڭ اسپانىنا قويۋ تۇمان شوگە باستاعان شاقتا، ءبىزدىڭ ۇيگە اۋىل اقساقالدارى جينالدى. بۇل توسىن جاعداي ءبارىمىزدى تاڭ قالدىردى. اسىرەسە، تورقالى توي مەن توپىراقتى ولىمنەن باسقا ۋاقتا، ۇيىنەن قارعا ادىم ۇزاپ شىقپاس سۇلتان اقساقالدىڭ ايدىڭ – كۇننىڭ امانىندا كەلىۋى، قىز قاشقاننان دا ارمان تاڭعالار جاعداي ەدى. سويتسەك بۇل، پارا بەرەر باستىق ەمەس، بارا بەرگەنىنەن تۇك ونبەگەن كەنجە اكەمنىڭ ويلاپ تاپقان امالى بولىپ شىقتى. ونداعى ويى اكەمە اقىل ايىتتىرىپ، قوڭىر اتتى قۇداعا بەرگىزۋ ەكەن. ءتور الدىنا جايعاسقان اقساقالدار توسپاسى اعىتىلعان سۋداي اقتارىلدى – اۋ ءبىر. بۇرىن انشا ءمان بەرمەي جۇرگەنمىن بە بىلمەيىم، اۋىلىمىزدا ابىزدار كوپ ەكەن عوي... – ارىسا تۋلاق، اقساسا شويناق بولار، جالى باردا انداعايداي بولعانمەن كۇيى كەتكەندە كۇيكەنتايدىڭ كۇنىن كەشەر «سىرتى تۇك، ءىشى بوق» ءبىر مالىڭدى قيمايتىنداي كورگەنسىزدىڭ قىلىعىن كورسەتپە،- دەدى ساقالى كەۋدەسىنە تۇسكەن سۇلتان اقساقال نىعىزدانا. – «اتادان پۇل قالعانشا، ۇل قالسىن» دەگەن اتام قازاق. ەبىن تاپسا كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ بىرەۋى جەتەلەپ كەتە بەرەر ءتورت اياقتى ءۇشىن، اللادان سۇراپ العان بالاڭنىڭ باعىن بايلاما. اناۋ سارى قارىن بيەلەرىڭنىڭ ارتى بىتەلىپ قالماسا تاعى ءبىر قىل قۇيىرىق تۋار،- دەدى يەگىندە بەس تال ساقالى بار، شەگىر كوزدى تومارداي سارى شال جيرەن مۇرتىن شيراتا وتىرىپ. – توقسانعا كەلىپ توپقا جاياۋ بارعالى تۇرعان جوقسىڭ. كوسىلتىپ بايگە، ەسىلتىپ جورعا مىنسەڭدە، ولگەندە وزىڭە بۇيىرارى الاقانداي اق داكى. كورىنە مال جەتەلەپ كىرگەن جاندى پايعامبار جاسىنا كەلگەنشە ءالى كورمەدىم. «بوتام دەگىزبە، اتام دەگىز» دەگەن. جيعانىڭ مەن تەرگەنىڭ وسى بالالارىڭنىڭ ىرىزدىعى ءۇشىن ەمەس پە. ءوز نەسىبەلەرىن وزدەرىنەن اياما،- دەدى الا كوزدىلەۋ ات جاقتى قارا شال. – قۇدا مىڭ جىلدىق. ولگەنىڭشە سيلاسىپ وتەر قۇداڭمەن بوق قارىن ءۇشىن بەت جىرتىسپا. وتاۋىڭنان ىشكەن شاي مەن نەمەرەڭنىڭ ماڭدايىنان يسكەۋدەن ءتاتتى نارسە جوق شىعار –اۋ مىنا ومىردە. «جاقىندى جات، تاتۋدى اراز قىلار» قاي قىزىعى بار مىنا تۇلكى قۇيىرىق قۋ جالعاننىڭ. جاستاردىڭ وبالىنا قالما. ءالى – اق تاقىمىڭا ءبىر جورعا تۇسەر،- دەپ جۇمساقتاي سويلەدى اۋىزىندا ءبىر ءتىسى جوق قىزىل يەك شال. اتارىنا وعى جوق امالسىز وتىرعان اكەم «وسىلاردى جيعان سەنسىڭ» دەگەندەي كەنجە اكەمە الايا قارادى. ءوزىنىڭ كىنالى ەكەنىن ابدەن بىلەتىن كەنجە اكەم قيپاقتاپ كەتتى. ماقالداپ تا،ماتەلدەپ تە، اقىلعىلىپ تا، اشۋعىلىپ تا ايتقان بوپسالارىنا اكەم ءجىبي قويمادى. شىت توقىپ بەرەر جەڭگەمدى قانشالىقتى جاقسى كورىپ تۇرسام، قوڭىر جورعا اتتى سۇراعان اكەسىن سونشالىقتى جەك كورىپ تۇرمىن. قوڭىر جورعا اتتىڭ باسقا بىرەۋدىڭ استىندا تايپالىپ كەتىپ بارا جاتقانىن كوز الدىما ەلەستەتسەم، شىتسىز قالسامدا جەڭگەلى بولعىم كەلمەيدى. ىشىمنەن اكەمدى قولداپ وتىرمىن. ءبىراق، ەكى كۇننەن كەيىن جاعداي باسقاشا بولىپ شەشىلدى. ۇيگە اكەمنىڭ اناسى كەلدى. ادەتتە اتتان ارەڭ ءتۇسىپ، يمەك تاياققا سۇيەنىپ، ەڭكەيىپ جۇرەتىن شۇيكەدەي قارا كەمپىر، نەگە ەكەنىن بىلمەيىم، مەنىڭ كوزىمە ءبىر الىپ ادامداي بولىپ كورىندى. قولىندا تاياعى بار دەمەسەڭ وعان مۇلدە سۇيەنەر ەمەس. قايقاڭداپ باسقاندا قارا جەردى ويىپ جىبەرەردەي. ەڭكەيىپ قالعان بەلى دە تۇزەلىپ كەتكەن بە، الدە اتەيگە سولاي قاتۋ كورىنگىسى كەلدى مە بىلمەيمىن، ءسال تىكىرەيىپ الىپتى. الدىنان قاۋقالاقتاپ شىققان اكەمە ىزبارلانا ءبىر قارادى دا ءتىل قاتپادى. ءيىلىپ سالەم سالعان اناما عانا «جاسىڭ ۇزاق بولسىن»دەپ ەرىنىن عانا جىبىرلاتقانداي بولدى. جانقالتاسىنان ءتاتتى ۇزىلمەيتىن اجەمنىڭ بۇيرەگىنە قاراسام، قالىڭداۋ شاپانىنىڭ ءقومپيىپ تۇرعان ءتۇرى جوق. ءتاتتى جوعىن بىردەن ءبىلدىم دە الدىنان جۇگىرمەدىم. – سەلكىلدەپ وتىرار سەكسەنگە كەلگەندە تاياقتى كەرەك ەتپەيىن دەگەسىز بە الدە «ساماۋىرىن قايناعانعا بولا سامارحاندى سۋ الدى دەگەن وزگەنىڭ تىلىنە ەرىپ، بۋرا جىنىڭىزعا ءمىنىپ جەتتىڭىز بە؟ دەنساۋلىعىڭىز قالاي؟ - دەگەن اكەمنىڭ مىسقىل ارالاس ازىلىنە ءتۇسىن بەرە قويماعان اجەم: – وزگەنىڭ تىلىنە ەرىپ، توبە توڭكەرەر تەنتەك دەيسىڭ بە مەنى؟ تورىمنەن كورىم جاقىن قالعان كەزدە الدىڭا مەنى اكەلەر ءوزىڭدى مەنىڭ قۇرساعىمنان تۋماي، قۇدىقتان شىقتىم دەيسىڭ بە؟ ادەتتە ەشكىمگە وڭايشىلىققا ىرىق بەرە قويمايتىن اكەمنىڭ اسقارالى بەينەسى بۇلىتقا شوككەن تاۋداي الاسارا باستادى. اجەمە ءبىر اۋىزدا ءتىل قاتپادى. قوڭىر ات ماسەلەسىنەن توقتاپ تۇرعان قۇدالىقتىڭ جالپى جاعدايىن بىلە تۇرسادا اجەم اكەمنەن: توي قاشان بولعالى جاتىر؟ قاي كۇنى كەلىن ءتۇسىپ وڭ بوساعام قىزارادى؟ اكەم تاعى ۇندەمەدى. وراعىتىپ وتىرعانىنان تۇك ونبەسىن بىلگەن اجەم ەندى ىسكە تۋرا كىرىستى. – بۇگىن سەنىڭ ۇيىڭە انا بوپ كىردىم. ەندى ەسىگىڭنەن ءيا انا بوپ شىعام، ءيا ارام بوپ شىعام. تۇسىمە مولاسىنا ءشوپ شىعىپ كەتكەن اكەڭ كىرىپتى. ساعان ۇرسىپ جاتىر ەكەن. «ءولى رازى بولماي ءتىرى بايىماس» دەگەن. ساقاۋدان ساۋ قالعانمەن، جىلان مەن جۇتتان قالماس اتىڭدى بەردە، كەلىنىمدى ءتۇسىرىپ بەر. مەنىڭدە شوبەرە سۇيگىم كەلەدى... اكەم ۇندەمەي سىرتقا شىقتى. بار قولىنان كەلگەنى تەمەكىنى ءۇستى – ۇستىنە شەگۋ عانا بولدى. قىستىڭ قىسقا كۇنى ۇياسىنا جاقىنداعان شاقتا اكەم ات قورادان قوڭىر اتتى جەتەلەپ شىقتى. كۇندە سۋعاراردا شىلبىرىن موينىنا ءتۇرىپ جىبەرەتىن. سۋعا قاراي جورعالاپ بارا جاتقان قوڭىر اتقا قاراپ، ءجۇزى جايناپ سۇيسىنگەندىكتەن ەزۋىن تارتىپ تۇراتىن–دى. بۇگىن ويتپەدى. جەتەلەپ بارىپ سۋعارىپ كەلدى. ات دورباسىنداعى جەمدى دە توگىپ تاستاپ، ساناپ وتىرىپ جەتى قوس ۋىس ارپا سالدى. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم جارتى كۇن بويى اۋىزىنان تەمەكى تاستامادى. ىشىنەن اندا – ساندا الدەنەنى كۇبىرلەپ قويادى. ەرتەسى جيىرما جىل بويى اتقا سالىنبادى دەپ جۇرەتىن اكەسىنىڭ كۇمىس ەرىن الدىردى جيۋلى تۇرعان جەرىنەن. ادەتتە بۇنداي قىلىقتارىنا رەنىش بىلدىرەتىن انام ۇندەمەستەن ايتقاندارىن ىستەۋدە. مەن بىردە – ءبىر رەت كورمەگەن، جالپاق قايىستان تۇيىلگەن جۇگەن – نوقتادا شىقتى ۇيدەن. پالەن جىلدان بەرى قايدا تىعىپ ساقتاپ كەلگەنىن كىم ءبىلسىن، تاعى نەلەرىن الىپ شىعار ەكەن دەپ ويلاپ تۇرعانىمدا، جاپ – جاڭا توقىم مەن ىشكىلىگىن الدىردى. ءتاپ ءبىر الىس جاققا جۇرەردەي بولىپ سايلاندى. قايدا بارارىن ايتپاستان اتقا ءمىندى دە كەتتى. قۇداعا باراما دەسەم ول جاققا ەمەس، كەرىسىنشە جول الدى. ادەتتە كورشى اۋىلعا كەتسەدە «ايتە سالىڭدار، بۇيتە سالىڭدار، اناعان جاقسى قاراڭدار، اناعان سۋ بەرە سالىڭدار» دەيتىن اكەم بۇل جولى ەشتەڭەنى تابىستامادى. وسىنشالىقتى بەيشارا كۇيگە تۇسكەن اكەمنىڭ سوڭىنان قاراپ تۇرىپ،ءشوپ قورىققا بارىپ بوتاداي بوزدادىم. ىشىمنەن وسىنىڭ ءبارىن اجەم مەن جەڭگەمنىڭ اكەسىنەن كورىپ تىستەنگەنىمدە جۇدىرىعىمنىڭ قالاي تۇيىلگەنىن وزىمدە بىلمەي قالدىم. «ءۇي، ساعان نە بولدى؟ ۇرماي – سوقپاي سونشا جىلاپ» دەپ قاسىما انام كەلگەندە، قۇتقارۋشى يەمدى كورگەندەي باۋىرىنا باسىمدى تىعىپ ءتىپتى سولقىلدادىم. انام تەرەڭ ءبىر كۇرسىندى دە، الداپ ۇيگە ەرتىپ كىردى. وسى كۇننەن باستاپ اكەم سويلەۋدى مۇلدە دوعاردى. بار ەرمەگى قوڭىر ات. كوكتەمدە بەرەتىن باۋلى اق قياقتى تالداپ قوڭىر اتتىڭ الدىنا سالادى. ءتورت – بەس كۇن وتكەن سوڭ قوڭىر ات باس جورالعى رەتىندە قۇدالىققا بەرىلەتىن بولدى. ەرتەڭ قۇدالىققا جىرتىس اپارامىز، توي بولادى دەگەن كۇنى اكەم قوڭىر اتتىڭ الدىنا ەكى باۋ قياق سالدى. تاڭەرتەڭىندە ەرتە تۇرىپ قوراعا بارسام، باسقا ۋاقتا الدىنان اق قياقتىڭ قاشاعىن شىعاراتىن قوڭىر ات، سول كۇنى كولدەنەڭ قۋراي قالدىرماي، وقىرىن جىلان جالاعانداي قىلىپتى. بالكىم ەندى اۋىزىنا اق قياق تيمەسىن ەستى جانۋار دا سەزگەن سياقتى... * * * وتكەن جازدا اۋىلعا باردىم. وزگەرىس وتە كوپ... مەن كەتكەن جىلعى كىشكەنە قارا دومالاق بالالار ەسەيىپ قالعان. جاڭادان بوي دۇزەي باستاعان، بالا قايىڭ سەكىلدى اپپاق قىزدار كوز تارتار كورىكتى بويجەتكەندەر بولعان. قۇربى – قۇرداستىڭ كوبى شاڭىراق كوتەرىپ الىپتى. اۋىل اقساقالدارىنىڭ دا قاتارى سيرەپ قاپتى. تەك قۇلاعان قاراعايدىڭ تومارىنداي بولعان اۋىل سىرتىنداعى تومپەشىكتەر عانا ولاردىڭ جالعىز بەلگىسى ىسپەتتى. تۋعان جەرگە اۋناپ – قۋناپ ساعىنىش ماۋقىم باسىلعانداي بولدى. ءبىر كۇنى ءىنىم ەكەۋىمىز كەلە جاتقامىز. الدىمىزدان ءبىر جولاۋشى جولىقتى. تانىدىم. ۇلكەن جەڭگەمنىڭ ءىنىسى ەكەن. ەسەرلەۋ مە الدە اسىعىس پا بىلمەدىم، جوندەپتە سالەمدەسپەدى. استىندا ارتقى ءبىر اياعىنان كەم بولعان، ىڭىرشاعى شىققان سالتاق قوڭىر ات. – استىنداعى اتىن تانىدىڭ با؟ – دەدى ءىنىم. – جوق، تانىمادىم. ءبىراق باياعىداعى قۇداعا بەرگەن اكەمنىڭ قوڭىر جورعا اتىنان اۋمايدى ەكەن،- دەدىم. – دۇرىس ايتاسىڭ. اكەڭنىڭ قوڭىر جورعا اتىنا ۇقسايدى ەمەس، سونىڭ ءدال ءوزى. جانۋاردىڭ باعى اشىلماي كەتتى. ەكى جىل بولدى ارتقى اياعىنان كەم بولعالى. كىم ءبىلسىن، «جاقسى ات اياعىنان ازادى» دەگەن وسى شىعار. قامشى ءتيىپتى. اكەم قۇساپ ايالاپ مىنبەدى. اتتىڭ قادىرىن بىلمەس بىرەۋلەر ەكەن. «جىبەكتى ءجۇن، جىگىتتى قۇل» قىلاتىندار كوپ قوي باعاسىنا جەتبەي... اكەمنىڭ بەرمەيمىن دەگەنى دە قوڭىر اتتىڭ كەيىنگى كۇنىنىڭ وسىلاي بولارىن بىلگەن سياقتى... اۋىلداعىلاردا ايتادى قايران قوڭىر ات قور بوپ كەتتى دەپ. ايتقانمەن اتتىڭ اياعى قالپىنا كەلمەس. اياعىنان كەم بولعان ۋاعىنا دەيىن ۇيگە قاشىپ كەلگەنىن قويمادى. قاي جەردەن مەنى كورسە كىسىنەپ كەتەدى دەپ اكەم كوپ ايتىپ ءجۇردى. – اكەم وسى كۇندە قانداي ات ءمىنىپ ءجۇر،- دەپ سۇرادىم. – وزىڭدە بىلەسىڭ عوي، كەنجە اكەمنىڭ جالداس تور دونەنىن. سول قازىر اكەمنىڭ ماڭدايىنا باسارى. جاقسى ات بولدى. اۋىل اقساقالدارىن دا، اجەمدى دە اكەمە سالعان سول كىسى عوي. قوڭىر اتتان كەيىن اكەمە ات جاقپادى. ءتىپتى ۇيدەن شىقپاس بولدى. وسىنىڭ بارىنە ءوزىن كىنالى ساناعان كەنجە اكەم، سول تور ات بەستى بولعان جىلى كوكتەمدە بىزگە اكەپ قوستى. اكەم دە قىزىقتى وعان. جالداس، سۇلۋ، جايالى، ءجۇرىستى ءارى جاپالاق جالىپ ەتسەدە جالت ەتپەس مىنەزدى ەدى. وسى بەينەسىنە قاتتى قىزىقتى اكەم. اكەمە ۇناعانىن بىلگەن كەنجە اكەم كۇزدە «تور بەستىنى ءسىز ءمىنىڭىز» دەپ بەرىپ كەتتى...ارتىما قارادىم. الگى ادام ۇزاپ كەتىپتى. بۇل مەنىڭ اكەمنىڭ قوڭىر جورعا اتىن سوڭعى رەت كورۋىم ەدى... وسى كۇندەرى كەيدە، ارتقى اياعىن سۇيرەتە باسىپ بارا جاتقان، جەڭگەمنىڭ ءىنىسى ءمىنىپ جۇرگەن قوڭىر ات ەمەس، ساۋىرى شۇجىقتاي، اق قياق پەن ارپاعا تويىنعان، توق جاراۋ، سۇمبەدەي سۇلۋ، اكەمنىڭ قوڭىر جورعا اتى ەلەستەيدى كوز الدىما. قايران جانۋار- اي، قوش بول اكەمنىڭ قوڭىر جورعا اتى... ءقۋانالى الماسبەك ۇلى