ەۋرازيالىق ينتەگراسيا ينستيتۋتى (ەيي) «اشىق ساياسات» ساراپتامالىق كلۋبىنىڭ «جاڭا كونستيتۋسيالىق مودەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ينستيتۋسيونالدىق ءرولى» تاقىرىبىندا كەزەكتى وتىرىسىن وتكىزدى. پىكىرتالاس جاڭا كونستيتۋسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن، سونداي-اق پروپورسيونالدى جۇيەنى ەنگىزۋ جانە ءبىر پالاتالى پارلامەنت تۇرىندە قۇرىلتاي قۇرۋ جاعدايىنداعى ساياسي بىرلەستىكتەر قىزمەتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالدى. ءىس-شاراعا Amanat جانە جسدپ پارتيالارىنىڭ وكىلدەرى، ءماسليحات دەپۋتاتتارى، سونداي-اق قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ، قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ، قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ، ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ، الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى قاتىستى.

ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋسيانىڭ ۋاقتىلى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. ەلوردالىق ءماسليحات دەپۋتاتى تالعات دۇيسەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇگىن قوزعالىس پەن قارقىندى وزگەرىستەر جاعدايىندا تەز بەيىمدەلەتىن مەملەكەتتەر عانا داميدى.

«قازاقستان ولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا تىرىسىپ جاتىر – جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە ءبىز ءبىرىنشى بولىپ ارنايى مينيسترلىكتى قۇردىق جانە جاپپاي سيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. جاڭا كونستيتۋسيانىڭ قابىلدانۋى دا وسىنداي شەشىمدەردىڭ ءبىرى. نەگىزگى زاڭ جوباسىندا كوپتەگەن ساپالى نورمالار پىسىقتالىپ، تولىقتىرىلعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇل كونستيتۋسيالىق كوميسسيا باسقاراتىن ءتۇرلى تالدامالىق ينستيتۋتتاردىڭ، سالالىق ۇيىمداردىڭ جانە كاسىبي قوعامداستىقتىڭ باسقا دا سۋبەكتىلەرىنىڭ بىرلەسكەن قاجىرلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى».

ەيي عىلىمي-تەوريالىق تالداۋ جانە ءادىسنامالىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ارمان ەشمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا، جوباعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇسىنعان نەگىزگى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن يدەولوگەمالار ەنگەن. ولار مەملەكەتتىلىك پەن ستراتەگيالىق دامۋدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ساياسي باعىتتىڭ ساباقتاستىعىن بىلدىرەدى.

«قازاقستان ءارى قارايعى دامۋ جولىن ايقىندايتىن تاريحي وقيعا قارساڭىندا تۇر، بۇل اسىرەسە الەمدىك تۇراقسىزدىق كەزەڭىندە وزەكتى ماسەلە. ءقازىر بۇل ايقىن بولا ءتۇستى. پرەزيدەنت تۇراقتىلىق پەن ۇدەمەلى جاڭعىرتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەپىلدىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ، اۋقىمدى رەفورمانى  وتكەن جىلى باستادى. بۇل كەپىلدىكتەر  حالىقتى ەگەمەندىكتىڭ، «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ، «ادىلەتتى قازاقستان»يدەياسىنىڭ، ەڭبەكسۇيگىشتىك، مادەنيەت، ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاسيا قۇندىلىقتارىنىڭ يەسى رەتىندە كونستيتۋسيالىق بەلگىلەۋدە كورىنىس تابادى»، – دەدى ول.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، پروپورسيونالدى جۇيەنى ەنگىزۋ پارتيالىق دامۋعا وڭ اسەر ەتەدى جانە قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمنىڭ وڭتايلى ۇلگىسى بولادى.

جسدپ پارتياسى ەلوردالىق فيليالىنىڭ ءتوراعاسى تالعات وماروۆ اتاپ وتكەندەي، ماجوريتارلىق جۇيە تيىمدىلىكتىڭ تومەندىگىن كورسەتتى.

«ءوزىن-وزى ۇسىنۋشىلار 2023 جىلدان بەرى قانشا زاڭنامالىق باستاما جاسادى؟ ءىس جۇزىندە بىردە-بىر باستاما بولمادى. ءبىر ادام زاڭ جوباسىن دايىنداپ، ونى تاراتا المايدى نەمەسە كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلەنى جالعىز ءوزى شەشە المايدى. سەبەبى شتاب، كەڭسە، ادامي رەسۋرستار قاجەت، ءار ماسەلەگە مۇقيات ساراپتاما جاسالۋى ءتيىس. مۇنداي جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ونداعان ميلليون تەڭگە قاجەت بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى رەسۋرستارى بار پارتيانىڭ وزىنە ءبىر ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن 1،5-2 جىل قاجەت بولادى»، –دەدى پارتيا مۇشەسى.

ساراپتامالىق كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار رەفەرەندۋمنان كەيىن ءارى قارايعى پارتيالىق ترانسفورماسيا ماسەلەلەرى ءبىرىنشى ورىنعا شىعاتىنىنا نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا، ساياسي پارتيالار جاڭارتىلاتىن كونستيتۋسيالىق ارحيتەكتۋراعا قالاي بەيىمدەلەدى. تالداۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ءۇشىن پارتياىشىلىك ىرىكتەۋدىڭ دەموكراتيالىق تەتىكتەرىن ەنگىزۋدى قوسا العاندا، جاڭا، ستاندارتتى ەمەس ۇيىمداستىرۋشىلىق شەشىمدەر قاجەت بولادى. بۇل ازاماتتاردىڭ قارقىندى سيفرلانۋى مەن ساياسي مادەنيەتىنىڭ ءوسۋى اياسىندا تۇبەگەيلى ماڭىزعا يە. ساياسي بىرلەستىكتەردىڭ جاڭارتىلعان شارتتارداعى قىزمەتى قولدانىستاعى پارتيالىق جۇيەنىڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرۋدە نەعۇرلىم جوعارى جاۋاپكەرشىلىككە دايىن ەكەندىگىن كورسەتەدى.

بولاشاق سايلاۋ سيكلىندە ساياسي پارتيالار سايلاۋشىلار قۇرىلىمىنداعى وزگەرىستەرمەن دە، ساياسي كوممۋنيكاسيانىڭ تاسىلدەرى مەن نىساندارىن قايتا قاراۋدىڭ ماڭىزدىلىعىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى جاڭا قيىندىقتارعا تاپ بولادى.

تالعات دۇيسەكوۆتىڭ پىكىرىنشە، ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە رەسمي دەكلاراتيۆتى تاسىلدەن باس تارتقان ءجون.

«رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك شتابتاردىڭ قۇرىلۋىمەن قاتار، ءداستۇرلى تۇردە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ، ازاماتتارمەن تۇراقتى ديالوگ جاسالۋى ءتيىس. ءىس جۇزىندە، ديالوگ فورماتىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا بەلگىلى ءبىر شەشىمدەردىڭ ءمانىن جەتكىزۋ قاجەت. ءوزىمنىڭ دەپۋتاتتىق قىزمەتىمنىڭ شەڭبەرىندە مەن ءارقاشان وسى قاعيدانى ۇستانۋعا تىرىسامىن»، – دەدى ول.

قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى لۋيزا ۋزاروۆا پارتيالاردىڭ كۇشەيۋى مەن سايلاۋشىلاردى جۇيەلى قولداۋ باسەكەلەستىكتىڭ ناقتى جانە دامىعان ەرەجەلەرىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«ءبىز كانديداتتاردى ىرىكتەۋدىڭ تۇسىنىكتى جانە قولجەتىمدى ولشەمشارتتارى قامتاماسىز ەتىلگەن كەزدە پارتيالىق جۇيەنىڭ تابىستى دامۋىن كورەمىز. ولار ساياسي بىرلەستىكتەردىڭ اشىقتىعى جاعدايىندا عانا تابيعي تۇردە قالىپتاسۋى مۇمكىن. سوندىقتان بارلىق پارتيالاردىڭ قوعامدىق الاڭعا شىعىپ، سايلاۋشىلارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتاتىن ۋاقىتى كەلدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ول.

پارتياىشىلىك باسەكەلەستىكتى دامىتۋ اياسىندا ەيي ءپانارالىق جانە كومپاراتيۆتى زەرتتەۋلەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى سەرىك ءجۇسىپوۆ پليۋراليزم قاعيداتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، الەمدىك تاجىريبەدە ءتۇرلى پوزيسيالاردى اشىق تالقىلاۋعا، مىقتى كانديداتتاردى ىرىكتەۋگە جانە كادرلاردى ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋعا جاعداي جاساعان پارتيالار تابىسقا جەتەدى.

«جاپونيانىڭ ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ بىر-بىرىنە قارسى تۇراتىن ەكى  بولىگى بار – وڭ جانە سول. ءبىر-بىرىن جوققا شىعاراتىن ەكى كۇش ءبىر پارتيا قۇرامىندا. الايدا ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر كۇشتىڭ باعدارلاماسى وزەكتى بولىپ، پارتيانىڭ سول ءبولىمى بيلىككە كەلەدى. ناتيجەسىندە، پارتياىشىلىك ءپليۋراليزمنىڭ ارقاسىندا بۇل پارتيا كوپتەگەن جىلدار بويى وتە قاتال باسەكەلەستىك جۇيەدە جەڭىسكە جەتتى. سوندىقتان قازاقستاندا ءوز ىشىندە وسىنداي باسەكەلەستىكتى ۇيىمداستىرا الاتىن پارتيالارعا دا نازار اۋدارىلادى. مىسالى، ولاردىڭ ءوز پىكىرىن قىستىرمالاماي، ءتۇرلى كوزقاراستاعى كاسىپكەرلەردى نەمەسە اۋىل تۇرعىندارىن قالاي بىرىكتىرە الاتىنى سىنالادى»، – دەدى ساراپشى.

ساراپتامالىق كەزدەسۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋسيا جوباسى قازاقستان ءۇشىن پارتيالاردىڭ قوعامدىق وكىلدىكتىڭ ورنىقتى ينستيتۋتتارى رەتىندەگى ءرولى ارتىپ كەلە جاتقان نەعۇرلىم جەتىلگەن ساياسي دامۋ كەزەڭىن اشادى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. وتكەن پىكىرتالاس بارىسىندا ازىرلەنگەن پراكتيكالىق ۇسىنىمدار مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەدى.