سوناۋ بۇرىن قازاقتىڭ شارۋاسىن، قوعامدىق جۇيەسىن، ۇلتتىق سيپاتىن،ۇلت بولىپ قالىپتاسقان مادينيەتىن، ۇلت ىقپالىن بىلدىرەتىن اكىمدىگىن بوگدە اقىلماندار قانىق بىلگەن بە؟ بىلە الماعان. سەبەبى، ولار وزدەرىنە ءتان ءتىل – ءدىلى بار سىرت حالىق ازاماتتارى، ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ الەمىن انىق ءبىلۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە، قازاق ورتا ازيانى باتىسىنان اسىرا بيلەگەن باي دا قۇدىرەتتى جەركوك مەملەكەت بولعان؛ پۇتا – بۇرىنە دەيىن ىرىقتى، اينالاسىنداعىلار تۇسىنان–اق تارتىنىپ وتكەن. وسى زورنارىق  قازاق بالاسىنا ايماق  (ولكە) اتتاسا رۋىن، بەكتىك اتتاسا تايپاسىن، ۇلىس اتتاسا بەكتىگىن، ەل اتتاسا ۇلىسىن ايتاتىن ەرلىك مىنەز سىيلاعان. تۇگەل ۇلت بەدەلىن ءوز اۋلەتىنىڭ ابىرويمەن ءبىلدىرىپ تارتىنباي ماقتاناتىن،جالپى قازاقسىز – اق ءبىر ءوزى تاتىپ سويلەتىن تابيعات قالىپتاستىرعان. سوندىقتان، «قازاق» دەگەن اتاۋ ەشكىمنىڭ قۇلاعىنا وزگە تۇرماق قازاقتىڭ وزىنەن دە تيمەي، كەزىندەگى الىمدەر ءارقانداي قازاقي قاۋىمدىق ءومىردى توتە اتاۋىمەن ەسكتەلىككە تۇسىرگەن. ءارى،بۇرىنعى ەستەلىكتەر بۇگىنگە جەتكەنشە نە قىسىم زاماننىڭ سامالى ءتيىپ،ءتىلى مەن ۇلگىسى وزىندىك وزگەرىپ قويعانى دا بولمىس. ءبىراق، بۇل جايىتتەردى سەزسە دە ەلەمەگەن كەيىنگى تاريحشىلار ورتا – باتىس ازيا  تاريحىن ونان ارى كۇنگىرتتەپ جىبەرگەن. «اراپ – پارسى شىعىس ەۋروپادان باتىس سۆەرياعا دەيىنگى ۇلان قايىر ءومىردى كۇمانيا نەمەسە دەشتى قىپشاق دەگەن» دەپ تۇرىپ، اتاۋلاردى قازاققا جولاتپاي زەرتتەگەن. امالياتتا، مۇنداعى اتاۋلاردىڭ بارى قازاقشا. سۆەريا (سۆەر ءۇيا) - ەلسىز تۋسىعان ءدۇت مەكەن. كۇمانيا «كۇمان ءۇيا»  يەلىككە ەندى وتكەن،ءالى تولىقتاي بەكەمدەلىپ بولماعان شىعىس ەۋروپادان باتىس سۆەرياعا دەيىنگى قاراتىپ العان جاڭا قونىس. دەشتى قىپشاق (دەستى عۇن + ساق) - تىزە قوسقان جاحانگەر قازاقتىڭ ەكى ۇلىسى...      

تاريح – ۇلتشا دامۋ امال نيەت ارەكەت كۇشىمەن دامىعان. مەملەكەت – ۇلتشا قۇدىرەتتەنۋ امال نيەت ارەكەت كۇشىمەن پايدا بولعان. بۇل سەپكۇي كوز قاراسپەن ۇڭىلسەك، ءاسىلى، ورتا-باتىس ازيا حالقى تاريح ناماسىن ارادا جوعالتىپ العانداي. ويتكەنى،تاريحي دەرەك پەن ەستەلىكتەر عاجايىپ تانىتقان حالىقتىڭ تاريحناما جاساماۋى مۇمكىن ەمەس. سوعان كوڭىلى جەتكەندىكتەندە،وركەنيەتشىل الىمدەر جالپى ورتا – باتىس ازيا «تۇرىكپىز» دەپ، بەرەكە تۋىستىق مۇراتقا شاقىرادى. ۇلتتىق جاحاندانۋ قاس زوراۋانعا بەرىك قامال دايىنداپ،جاۋعا قارسى الىپنۇق  كۇش تانىتادى. ال،جوعالعاندىعى سەبەپتى كەي بىرەۋلەر ۇلتىنىڭ «ابىرويلى» تەگىن ءبولىنىپ ىزدەيدى. ەڭ الدىمەن كوركەيگەن حالىقپىز دەگەندەي دارا كورىنگىسى كەلەدى. ولار ادام بالاسىنىڭ يە – سۇيەنىشسىز تۇك ماڭدىمايتىنىن ۇمىتقان. قاشاندا تاۋەلسىز كۇيگە نەگىز – الدىنعىلار قانعا سىڭىرگەن قاھار رۋح پەن جانعا سىڭىرگەن شۇعىلا ءبىلىم. ەگەر، سونشا ۇشان شەكمەكەن ءبىر ءتىلدى، ءبىر تۇلعا قۇدىرەتتەنگەن ەل بولماعان بولسا،كەيىن ىدىراپ توزعان ۇلىستار قان جولىن قۋۋدى بىلمەس ەدى؛ تۇتاس حالىقتىڭ وتكەنى عىلىمسىز ىڭعاي كوشپەندى ءومىر بولسا،بولەك – شالعاي جاساعان جەرلەرىندە بۇگىن ءبىر-بىر مەملەكەت بولا الماس ەدى. ارينە،سونداي ءومىر تارتىپتەرىن تاريحشىلار ءادىل مويىنداماعاندىقتان،ەش بىرەۋىنىڭ وي ورىسىنە رۋ – تايپادان ۇلكەنى سىيمادى. ماقتانىشتارى مىڭ جىلدىڭ ار – جاق بەر جاعىنداعى مىڭ تۇتىندىك قاعان (جارلىقتان قالعان ازعىن) داردان اسپادى. ەڭ سوراقىسى، ءباز مازدەر قازاق دالاسىنداعى تۇراقسىز ءشىلدىڭ ۇيىرىندەي رۋ – تايپالاردى اتا – بابامىز دەپ، ولاردى ۇلى جاhاننىڭ يەسى اتاپ داۋرىقتى. ءبىراق، دەسە دە ءبارىنىڭ دە ەڭبەگى نەگىزسسز ايتىلماعان، بۇرىن ورتا – باتىس ازيا دا بولەك–بولەك حان بولعاندىعى شىندىق بولاتىن. گاپ، عالىمداردىڭ ورتاق تىلەكپەن زەرتتەۋ بەلسەندىلىگى ازدىعىنان، سول حانداردىڭ قوعامدىق بىرلىگى قامداسپادى. بارلىق ۇلىستاردى جاق–جاق قىرقىستىرماي ىمىراعا كەلتىرىپ، ادامزات وركەنيەتىنىڭ شىرقاۋ شىڭى – قۇل، جەتىم، جەسىر، قايىرشى بولمايتىن اقتىرلىك قوعامىن جاراتقان اسا پاراساتتى اكىميات ايگىلەنبەدى. ءسويتىپ، جۇرت بولماسا حان، حان بولماسا بىرلىك، ءتاج بولماسا تۇتاستىق بولمايتىن تاريح زاڭى اقيقاتتالمادى. سوندىقتان، بۇل ماقالا مىنا مادينيەت قۇندىلىقتارىن ەرەكشەلىك جۇيەسىمەن جەتە تانىۋعا ۇشىقتايدى. تاريحي اڭىز بەن جازبا قاۋىمدىق نامىس جاراتقان مادينيەت، تاريحي داۋلەت پەن مەكەن ۇلتتىق رۋح جاراتقان مادينيەت،تاريحي ءداستۇر مەن ءومىر حالىقتىق بولمىسنيەت جاراتقان مادينيەت.

ەندەشە، ەرتەدە قازاق ۇزدىك حالىق بولىپ باتىس وڭ ازيالىقتار قىزعىن ارالاسقان. ىشكى ساۋدا مادەنيەتىنەن ءار بەرىپ، وزدەرىنە ادامي مادينيەتتەن  ءار اپ تۇرعان. ەكى جاقتى بىردەي ەبىمەن ارباپ، ءشار جولىن جۇيەلى قالىپتاستىرۋعا سەبى تيگەن. ءسويتىپ، ءار اپ – ارباپ ءجۇرىپ قازاقي ار جۇقتىرعان ولار، اقىرى، قازاقشا «اراپ (قازاق ول داۋىردە جالپى باتىسوڭدىقتاردى اراپ دەي سالاتىن)» اتانعان. اراپتىقتار ورتا-باتىس ازيانىڭ ءار قانداي قاۋىمىنان جاماندىق كورمەي شاماعات جۇرگەن سوڭ، قازاقتىڭ اۋلەت – اۋلەتتەرىن ءوز اتا اتىمەن سىيلاپ حاتقا تۇسىرگەن...

قازاق جەرىنىڭ راپايسىز كەڭدىگى، الىس شەكاراداعى ەلدىڭ تارقاقتىعى قىلقاي پىسىقتارىنا باس مارتەبە سىيلاپ تۇرعان «شەكارا تىنىشتاندىرۋشىلار» شەتتەگى رۋ تايپالاردى دارمەنسىز تاعى، باسىنۋعا تاتيتىن يەسىز (اكىمياسىز) توبىر دەپ ءمالىم دەپ ۇيرەنگەن. تەگىن شالقيتىن اۋقات جاراتقان. ونىڭ ۇستىنە، قازاقتىڭ قانداي دا ءسوزى ولاردىڭ قۇلاعىنا ۋدىل كىرمەي، دۇرىس تۇيسىك بەرمەي، مالىمەتتەر شالعايداعى سارايعا ءتۇزۋ جەتپەگەن. كەلتە ءتىلدى اقىلمان حاتقا ءتۇزۋ تۇسىرە الماعان. بالكىم، ءار رەتكى سوعىس مانىنە تۋرا كەلگەن ۇراندار (ۇلى ارۋاحتىڭ رۋحى نەمەسە بەتى جاسىرىلا قويماعان ۇعىلاننىڭ كەك جىگەرى) سول قاۋىم اتىنا كەتكەن دە شىعار... (جۇڭگو جازبالارىنا اسا قىراعىلىقپەن قاراعان ءجون!)

قالبان–قالبان ەتىپ ورتا ازياعا مازا بەرمەگەن ءبىر ۇلت جاساعان. ول – ۇشارىن جەل، قونارىن ساي بىلەتىن قاڭباق (كوشپەندى قالماق). شاھار – قالاعا انشا قىزىقپايتىن ءتۇز مىنەزدى، شىعىس سول تابىنىڭ اتامانى. دالا زاڭى اسا كۇشتى قالىپتاسىپ،جاۋ جۇرەكتىگىمەن قازاققا اتا جاۋ بولعان. (قازاق بالاسىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇيگە ۇدىلداپ شاپقاندى «ءۇي – ي ەسەر قالماق!» دەپ لاعىناتتايتىنى سودان) اقىرى، تاريحي وشتىكتەن قازاقتار بار كۇشىمەن ءبىر كەزدەرى ولارعا لاپ قويعان. وسى ورايدا، شىڭعىس حان (شىڭ قىسقان) قالماققا ەسەسى كەتكەن بارلىق ۇساق ۇلىس – ۇلتتاردى قازاق قامقورىنا الا ەرلىككە قايراپ،جالپى قوسىندى «مۇڭعىل!» (مۇڭ قىل! قالماقتى ماڭگى باس كوتەرە الماستاي ەت!) دەگەن ۇرانمەن قاھارلاندىرعان. ايىبى، بۇل تەمىرشىن (ناعىز قۇرىش) جەڭىستى عانا ماقسات ساناپ، جورىقتا جۋىنۋعا دا ۋاقىت بەرمي، كەدەرگى كارىسىن تاستاي-تاستاي سالعان. (مۇڭعىلدىڭ «قۇتىم كەتەدى» دەپ جۋىنبايتىنى، «بەيىشكە بارسىن» دەپ ءالى ازايعاندى جەمتىك قىلاتىنى انە سول شىڭعىس حان رۋحى. ءاسىلى، سوعىس امالنيەتى ەدى). ال، ونىڭ مۇنداي قاراكەتتەرى قازاق قىلىقتان اۋساي كورىنگەنىمەن ءداۋىر پاراساتى بولماق، ول ۇلى وركەنيەت جاراتقان. ياعني،جاراتى الەمدى بىرىكتىرگەن. ۇزدىك مۇراتى – دۇنيە حالقىنىڭ ءبىر ىڭعاي ءداستۇرلى،ءبىر تۇتاس مۇددەلى بولۋىن كوزدەگەن. امال قانشا، باسقان جەرىن گۇلدەندىرۋگە مۇرشاسى تيمەي ءوتىپ، بىرىكتىرگەن سوڭ ۇلگى جاساۋعا ۇلگەرمەي كەتىپ، قازاققا «ۇقسامايتىن» قان قۇمار پايعامبار (باي قام بار )اتانعان. ءار اقىلمان ءار ساققا جۇگىرتكەن...

توقەتەرى، بۇرىنعى قانداي اقىلمان بولسا دا ەڭبەگى وتە زور، ورتا باتىس ازيا تاريحىنىڭ سۇلباسىن ءبىلدىرىپ كەتكەن. وكىنەرلىگى ەڭ كەرەكتى ۇلى ەسىم – «قازاقتى» ءبارى دە بىلە الماعان. نە قازاق اكيمياتىنىڭ ارعۇن ەستەلىكتەرى قالماعان، نە حالىقتىڭ تاريحىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگى بولماعان، ءوۇتى–ءمۇتى توعىز عاسىر توپەشتەلگەن قالدىق مۇرا قازاقتى ەشكىم ەلەمەگەن. سول جايىتتەردەن جاقىن عاسىردان بەرگى تاريحشىلار شاماسى جەتپەي جاڭىلىپ جاتتى. ورتا باتىس ازيا – اتتان تۇسپەيتىن جابايىلار بەرىدە عانا رۋ-تايپا بولعان تۇركى تىلدىلەر دەپ قانا ءتۇيدى. ازعان قازاقتار ءتول اكيمياتتى جوق قىلعانىمەن قويماي، تەك قۋعان قازاقتارعا نەشە عاسىر بويى قالام – قاعاز كورسەتپەگەنىن بىردە – ءبىر جان ويلامادى. قۇرى، تەك قۋعان قازاقتار ەسىن جيىپ بولماي، باياعى جالعىز تاتىپ سويلەيتىن مىنەزىمەن ءبولىنىپ سويلەدى. وزگە تاريحشىلار دا قاراپ تۇرمادى، ءبىر قىسىم كۇلىپ تۇرىپ ءبولىسىپ جىبەردى. اياعى، قازاق مۇلدە بولماعان بولىپ، ابىلاي حان الەمدى ءبىر جولدا مويىنداتقاندىقتان امالسىز سول تۇسقا جاساپ قويدى. ال، ابىلاي حان تاريحشىلارى اقىر زامان كورگەن قازاقتىڭ كوپ ءسوزى اداسىپ، وزگەرىپ، ۇمىتىلىپ قويعانىن تۇسىندىرە المادى. ورتا باتىس ازيا حالقى ءتۇرلى بيگە قاراپ، جانباعىس پەن تىلدەرىن ءتۇرلى بەيىمدەپ، سيىر بۇيرەك بولعانىن ءتىپتى دە ايتا المادى. سونىمەن، جارتى الەمدى اقتىرلىكتەندىرگەن قازاق، بەكەردەن بەكەر، وزگەنىڭ قولىمەن وزىق مادەنيەتى – ۇلىتتىق نەگىزى جوق ءجاي كوشپەندى رۋ تايپالار بولىپ تانىستىرىلىپ جاتتى!...

قازاقشا قوجا ءمانى – وكتەم،ءناسىر (ءتاسىر) ءمانى – ىقپال. دەمەك، قوجاناسىر ءمانى – وكتەم ىقپال، قازاقي ءتامسىل ءتالىم ناسيحات. ءبىراق، تاريحشىلار ول تۇرماق، اتا-باباسىنا نان بولعان سوقانى دا قازاققا بۇيىرمايدى. شەكمەكەن سىرتىنداعىلار الا كەلىپ،باسىنىپ تۇرىپ ىستەتكەن سىڭاي بىلدىرەدى. ءبىر ويدان وبالدا جوق قازاققا، رۋ – تايپا – بەكتىك – ۇلىستارىن وكىرىپ ايتامىن دەپ اتىن جوعالتقان. تەگىنە تارتار، نازدى نوقاي، ازەر پاي – پاي جانى،قارا قالپاقتى باس قۇت، ءسوزى اق،... دەپ، جاناي اتاۋدى ادەت قىلعان. بۇكىل ازيانى جايناتىپ ماقتاندىرعان بالاسىن – ءتاج بيىك،كورشى مادەنيەتىنە ماحابباتىن تاۋساتىن بالاسىن – ءتۇرى كۇمان، الەمنىڭ وي – قىر مادەنيەتى جاساعان بالاسىن – ويعىر، ءبىر بارماعىن بۇلىپ دارالانىپ تۇراتىن بالاسىن – ءوزى بەك، تەكسىزگە (ۇيعىرعا) ۇتىلىپ جۇرسە دە جانە سوعان قىزىعاتىن بالاسىن – قىر قىزى،....دەپ تاڭبالاپ تاستاعان. اۋەلى، وزىنە جاۋ تۋرا كەلمەگەن سوڭ اسقان وركەنيەت شىداتپاي، وزدەرى مۇيىزدەسىپ، قازاق شەجىرەسىن وتىرارمەن بىرگە جوعالتقان. بۇعان نە دەرسىڭ؟ ءبىراق، ول زاماننان كەتكەن اعاتتىق! پاراساتقا وتە ەرتە جەتكەن حالىق  وتىراردىڭ تۋ مەن رۋحىنان ايىرىلماعان. قيىندىقتا مۇجىلىپ جۇرسە دە كىرلەتپەي ابىلاي حانعا جەتكىزگەن. ارينە، ابىلايحان قازاقتىڭ قۇدىرەتىنە الەمنىڭ كوزىن جەتكىزىپ جۋرەگىمەن سۇيگىزگەن!

قازاق جازۋدى ەرتە تاپقىرلاعان،داىرگە جاراي دامىتا دا بىلگەن. مىسالى، سوعدا (وردەن تومەن سورعالايتىن سوقتا) جازۋى سوڭىندا مۇڭعىل تىلىنە سايكەستىرىلگەن. ال، ءتىلى – ءوڭى، ءتىلىنىڭ ءمانى قۇنى بولاتىن. باعى تايىپ جازۋى اداستى دا ءتىلىنىڭ سىرى ۇلەسكە تاراپ،سىنى وزىنە قالعان. ويلاشى، جان مەن ءتىلدىڭ سىنى – ادەپ، ءۇمىت پەن تىلەكتىڭ وركەنى - نيەت، ار مەن ۇجداننىڭ جولى – ايات دەپ ەرتەدە بىلگەن قازاقتان باسقا ۇلت بارما؟! قازاق عانا ادەپتەن اجار، نيەتتەن مۇرات، اياتتان نەگىز جاراتىپ، اقتىرلىك قوعامىن ورتا باتىس ازياعا تۇتاس جالپىلاستىرىپ ۇلگەرگەن. ادامي نەگىزبەن قوجا بيلىك  - اكىم ايات (اكىميات) جۇرگىزىپ، حالىققا سايا جانە سىي نەگىزى بار ساياسي ايات (ساياسات) قولدانعان. كۇشتى نىقتى سان ات (ىقتىساد) پەن قامقور قۇرلىمى – ماملە ارەكەت (مەملەكەت) ۇستاعان. جارتى الەمدى ءماندى نيەتىمەن (مادەنيەتىمەن) ءۇيىرىپ، وركەن نيەتىمەن (وركەنيەتىمەن) تۇگەل ءتانتى رازى ەتكەن. ادەپنيەت، قيساپنيەت، كوركەمنيەت، دەننيەت، تۋعىننيەت، بولمىسنيەت، وزعىننيەت، ...سياقتى بىلىمدەردى تىم بۇرىن جانداندىرعان. ءسويتىپ، ءالۋاندۇر مادەنيەتىمەن قازاق ءتىلىن بارلىق قوڭىر جۇزگە ءسىڭىرىپ جىبەرگەن وسى زامانعى اعىلشىن ءتىلى ۇقساس. مادەنيەت شوقىلارىنان ايتار بولساق، قازاق سول كەزدىڭ وزىندە-اق قىلتاماققا كىسى بەرمەگەن؛ قۇداي قايدا دەگەنگە كوڭىلدە دەپ جاۋاپ بەرگەن؛ مايمىلدى ءوز الدىنا بولەك ماقۇلىق تانىپ، ادامزاتتى اۋەلگى ادامكيىكتەن دامىعان دەگەن... امال نە، تاريحشىلار ارى دا «قازاق» دىبىستالماعان سوڭ قۇلىپتاس،تاعى باسقا دەرەكتەگى جازۋ تاڭبالارىن شاتاعا اينالدىردى. قازاقتىڭ ءتىل مادەنيەتىنە وي جۇگىرتپەي، قۇداسىن «قۇداي» كورەتىنىن، «قۇرباندىق» بەرىپ جەڭىستىك الاتىنىن، قوناقتاعان قۇس  ءتارىزدى ءداندى «قوناق» دەيتىنىن ۇقپادى. تەك، قالى ابدەن كەتىپ بولعان بولسادا تەڭدەسسىز ەرلىك كورسەتكەن مۇنداعى از قازاق ىقپالىنا باجىرايا قالدى. وتىراردىڭ تۋى مەن رۋحىنا قىزاراقتاپ عاجاپتاندى. ۇلى جەڭىستىڭ نەگىزىن مويىنداۋدى ار كورىپ، ءارى قىزعانىشتان ەبى قاشىپ، قازاق اتاۋىن دوداعا سالدى!

مەنىڭشە، دوداشىلار دودانىڭ ءمانىن «مادەنيەتىن» بىلمەسە كەرەك، كوكپار مەن كوكپەردى شاتاستىرىپ توركىنى – كوكبورى دەپ بالا بولدى. ءىس جۇزىندە كوك پەرىشتەلەر مەكەنى، ءبورى قاسقىردىڭ ءتۇسى. كوكبورى قازاق كەلىندەرىنىڭ قاسەن، قاستەر، قاستەي، ... دەگەن قايىن ۇلكەندەرىن «جاي ءبورى»دەپ تەرگەي الماي، «كوكبورى» دەپ قۇرمەتتەگەننەن تىلگە كىرگەن اتاۋ. كوكپار پار-پار جىگىتتەن شىعارىپ، جىگىتتەردى ايلا–يكەمگە، اتتاردى جاراۋ – مەستىككە ماشىقتىراتىن قازاقشا وزعىن الامانى. كوكپەرى كوكپار الامانىن دۋمانداتىپ اياقتايتىن توي، كارى – جاس دەمەي دەرەۋ كوكپەرىسىن ۇستاتىپ، كوكپەردى (لاقتى، نامىستى) وزگە اۋىلعا جىبەرمەۋگە جانىن سالدىراتىن ولەرمەن دودا. كوكپار دا كوكپەر دە كوكپەرىگە تابىنعاننان تۋعان سانا. سوندىقتان، جانىبەككە كورىنگەن كوكبورى ۇعىمى دا قاتە. ول ءوزىنىڭ كۇشى، كوكجال كوكبورىسى، يەسى. قاھار تانىتقاندى «كوكپەرىسى ۇستادى»، الاماندا ارتىق كوزگە تۇسەتىن جاندى «كوكپەرىسى بار»، «كوكپەرىم ۇستاماي تۇرعاندا جوعال!» - دەيدى قازاق. شوڭ ۋلىق، شوڭ باتىر، شوڭ اۋليە، ... تۇقىمىن «كوكتىڭ تۇقىمى» (زىتى كوكتەن جارلاعان) دەپ قادىرلەيدى. ال، قاس – قىرعىشش قازاققا قانشالىقتى ءقادىرلى ەدى، وشتىكتەن ءولتىرىپ تەرىسىن جامىلادى. ۇياتى جوقتىقتان پايداكوس جۇلىمىر بولعاندى كەكتەنىپ تۇرىپ «قاسقىر!» دەيدى اۋەلى. سوندا دوداشىلار اتقا ءمىنىپ كورمەگەن،انشەيىن دوداعا قىزىنىپ كىرىپ كەتكەندەر ءتارىزدى، قازاقتى كورىپ ءجۇرىپ تانىمادى. ونانشا كۇن بويى جىيلمايتىن ءداستارحانعا ۇڭىلسەشى. ويتكەنى، قازاق داستارحانى ەشبىر جاننىڭ مەنشىگىنە جاتپايتىن بولىنبەگەن ەنشى، بارلىق تۇتىنۋ ارناسىنان اسىپ جاتقان بايلىقتان پايدا بولعان، كەزىندەگى گۇلدەنگەن اقتىرلىك زاماننىڭ كۋاسى. ءبىراق، دوداشىلار «داس» ۇيعىر ءتىلى، قازاقشا «شىلاپشىن، داڭعىرا»، «تارقان» قىپشاق ءتىلى قازاقتا جوق ءتىل، - دەپ تۇراقتاندىرىپ بولعان. وسىلايشا ۇلى وركەنيەتتىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ، تاريحقا قيانات جاسايدى. قۇر كۋەدەمەن ءبولىنىپ، بورىگە (قاسقىرعا) قاراي جۇگىرەدى. ءامىلياتتا، داستارحان اۋەلگى قالپىن ساقتاپ جەتكەن تاريحي دالەل. بۇل دۇسپاننىڭ دا كەكقاسىم – پەيىلىمەن ۇمىتتىراتىن ابىلاي حان مۇراگەرلەرى وزگەرمەگەن سەبەپتى، ەڭ بولماعاندا «اس دارحان» بولىپتا وزگەرمەگەن. دەمەك، داستارحان ۇيعىردىڭ تەزى، قىپشاقتىڭ تۇقىيانى قازاقتىڭ بايىرعى اتاۋى.

قازاق شەجەرەسىن (شەشىم ەرەجەسىن) بايتەرەككە (الىپ اعاشقا) بالاپ وركەندەتكەن. جاپىراقتار ۇساق پۇتاقتاردى كوركەمدەيدى، ۇساق پۇتاقتار جۋان پۇتاقتاردى نەگىز ەتىپ كورسەتەدى،جالپى الىپ تۇلعانى جەر استىنداعى تامىر قورعايدى،تامىر كوپ سالانىڭ بىرلىگىمەن قۇنىن ساقتايدى. ونىڭ مادەنيەتى (ءمانى) بارلىق اتا تۇگەل تارمىرلاس بولساق (ءبىر تۇتاس ۇلت بولساق)، تىرلىگىمىز كوكتەم شۋاقتى  باحار بولادى دەگەنى. ەلۋ جىلدا ەل جاڭارىپ، شەجىرەنى  زاڭدى تۇردە رەتتەيدى. كىرىككەن جۋان پۇتاق وتە قوشەمەتتەلىپ تامىرعا ەنگىزىلەدى، قازاقتىڭ بايتاق مارقاسى اتانادى. مارقاعا ءوز قونىسىن جايلاتىپ كەڭ-باي قازاق باياعىدا ەرۋلىك اپارعان. البەتتە،مۇنداي قارەكەت ءىرى ەلدىڭ قۋاتى،بيلىك ۇستايدىڭ نەگىزى. بۇل پاراساتتى مۇراتقا جەتكىزگەن تەلەگەي ءبىلىم مەن تەلەگەي بايلىق قالىپتاستىرعان ادىلەتتى اق نيەت، قازى ءارى اق حالىقتىڭ ۇكىمى. ەندەشە، بەيبىت تىرلىك باياشاتتى بەيپىل ءومىر سىيلايتىنىن دۇنيە تارقىندا قازاق  عانا دالەلدەي العان. جاۋىن بىرلىگىمەن جاسقاپ، دۇسپانىن اقتىعىمەن دوستاستىرىپ، پەيىلىمەن قاتارىن مۇڭايتقان. بىلسەڭ قازاقتىڭ زاڭ ەرەجەلەرى كەمەڭگەر قازىنىڭ دارىنى،قاراپايىم حالىقتىڭ ەرىككۇيى. زاماننان جاڭىلماي قاشان دا اق تارازى ۇستانعان ءبيادىل ورتا باتىس ازياعا اكىميات بولعانى اقيقات. قازى،اق اتاۋىن دوداعا سالاتىن ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق، نەشە مىڭ جىلدىڭ الدىندا سۇيىنگەننەن تاريح داڭىق قىلعان بولاتىن. ال تۇرىك اتاۋى جالپى ادامزاتتى ۇستارامەن – اق ەكىگە ايىرعان (بۇرىك – تۇرىك دەپ)  قازاقىلىق مۇحاممەدكە ءال بولعاندا شىققان. (شار – تورتكىل دۇنيە،ي – ي،حات – ۇلى ءتارتىپ. دەمەك، ءشاريعات – تورتكىل دۇنيەنى بەرەكەگە يەتىن ۇكىم. كەيدە مۇحاممەتتىدە قازاق دەپ قالام). ەندى قازاقتىڭ تولىق مويىندالعان تۇسىن مىنادان ۇق: قازاق ورتەڭمەن ( ءورت ءدوڭ نەمەسە كۇزەت تۇرار. ءقازىر ۇيعىر حالقى تۇرار دەيدى) ىشكى بىرلىگىن «ماقتانا» بەرگەن سوڭ، جۇڭگو «ۇيالىپ» ىشكى بەرەكەسىزدىگىن قاندى قورعانمەن قالقالاعان.

سول داۋىردە قازاق تىرلىك ءومىردىڭ ەڭ ۇلى ءمانىن – ءۇي (ءبارىن جي)، ءۇي باسقاندى ورتاق ۇلكەن ءۇي، ەنشى بەرىلگەندى بۇلتاق وتاۋ ءۇي اتاعان. ءۇي ۇستاعاندى – سەميا (سەنىم ۇيا)، اقىلمان قارتتى – قاريا (قارا ۇيا)، اقىلمان انانى – ءداريا (دارا ۇيا)، ساپ ساتاردى – سارت (كەيىن بەدەك بولدى)، اس ونەرلىنى - اسپاز، ەگىنشىنى – ديحان (ءدۇي حان)، تىگىنشىنى – ىسىمەر (كىسىدەر)، اسىل زەرلەۋشىنى – زەرگەر، ونەرگە قول – شاكىرىت ۇستاسا – ۇستا (الاي-بۇلاي ۇستا)، ساحىنا ادامىن – ءارتىس (ءار ءتۇس)، جىن قۋاردى – باقسى (باقشى، ەس بولشى)، بولجامىستى – اۋليە (اۋەل يلە)، تالىمگەردى – ۇستاز (ۇستا تاراز)، داۋگەردى – شەشەن (شەش سەن)، ۇلى ءىس باسىن – كوسەم (كۇن سەن)، اتويشىلدى – باتىر (جوق قىل)، دارىگەردى – ەمسەك (ەم-سەپ)، ءدىنني قايراتكەردى – ءقازىر ەت (تاباندا ي) ،وقىعاندى - ساۋاتتى، تۋما قابىلەتتىنى  - زيالى (زيىن ءالى،ەنەرگياسى تالانت)، توكپە اقىندى – جىراۋ ( جىرى اۋ)، جازبا اقىندى – ءشايىر  (كىرشىكسىز ءيىر)، شەجىرەشىلدى – بۇيداگەر (بۇيدا مەڭگەر)، سىزباشىنى – سايا ايات (سايات)، جازۋشىنى – ۇلاعات (ۇلان حات)، (مۋزىكا) كۇي جىر نيەتتىنى – كۇيكۇن، اعارتۋشىنى – ءمۇعالىم (نۇق – مۇع ءالىم)، ۇتىمكۇش نيەتتىنى – شەبەر (تاقىلداتىپ شەگەلەر،كونە ايلانى شەگەرەر)، كىسى شىعا الماس قۇلامانى ( عۇلامانى) ءالىم (ءالى ءىلىم)، عىلىم قۋعاندى – عالىم (قالى – عالى عىلىم)، - دەپ ارداقتاعان. ءتىپتى ءتۇرلى كۇلكىگە قالىپ جۇرەتىن توماعى ( توم اعا) جاندى قىزىققا كوتەرمەلەپ، اپەندە (ءار پەندە) دەپ ءوز الدىنا ءبىر توبە كورگەن. (قوجاناسىر ءبىر پەندە ەمەس، ءار پەندە). دەمەك، قازاق ءارقانداي ازاماتىن قۇرمەتتەۋدى داستۇرگە ايلاندىرعان. بار حالقى بىر-بىرىنە ونەگە بولۋعا قۇلشىنىپ، اقتىرىلىك رۋح مۇددەسىن شىڭداپ وتكەن. توپ – جىككە بولىنبەگەن. بارلىق اقىل بيلىگىن قارياعا (ءدارياعا) ۇستاتىپ، كەمەلدى ەرىك كۇي زاڭىن قالىپتاستىرعان. سودان دا بولار ۇلكەن – كىشى، ەر-ايەل، ۇل-قىز، تۇگەل ءوز سيپاتتارمەن كيىنۋ، سويلەۋ، تاماقتانۋ، ىس-ارەكەت جاساۋ مادەنيەتتەرىن ريزالىقپەن اتقارعان. ءسويتىپ، بار ءۇي ءمورال ءتارتىپتى بولعان سوڭ تۇتاس ۇلتتىڭ بىرلىك ساناسى كىسىلىككە جۇگىنىپ، تىرلىك مادەنيەتتەرى ۇلىلىقپەن وزدىرىلعان. كيىم،تاماق، پانا، ءتىل، اسەر، كۇيجىر، وزعىن، ... سىياقتى بار ءبىلىم مۇلدە كەدەرگىسىز دامىعان.

سول ءداۋىردى قازاق قىسىم تىلەنگەن قاۋىمدى - تاشكىل (ءتاسقىل، اياما)، ىق سۇرانعان قاۋىمدى-يزا (يزە)، ىڭعاي كاسىپ-شارۋا قۋعان قاۋىمدى – ءمالى (ءمانى – ءالى)، سان-سالالى كاسىپ-شارۋا قۋعان قاۋىمدى – كەنت (كەن ءتىنىت،ءبارى بار كەڭىر ارالا) ،-دەپ اتاعان. تاشكىل مەن يزا قىستاققا (قىس-مىقتى ۇستا، تاق-تۇراق، مەكەن) قاراپ، قوجا مەن تورە بيلەگەن. ءمالى مەن كەنت اۋدانعا قاراپ، اكىم مەن قازى بيلەگەن. قىستاقتار ولكەگە (ءول كە) قاراپ، ۇلىق (ۇلى ۇق) پەن باسقاق (تەكتە) بيلەگەن. اۋداندار ايماققا قاراپ، ءۋالي (ۇلى ءال ي)مەن تۇتىق (شورت ءتىلدى) بيلەگەن. ايماق – ولكەلەر  بەكتىككە،بەكتىكتەر ۇلىسقا، ۇلىستار حاندىققا قاراعان.

سول داۋىردە ىڭعايلىعىن ساقتايتىن قازاقتاردىڭ اۋىلى ءۇش ءجۇز تۇتىننەن كەم بولماعان. ونى ارقانداي ىسكە شۇعىل جۇمىلدىرا الاتىن قاتال ادام باسقارعان. مارتەبەسى (ءمور توبەسى)-زاڭگى (زاڭ ماڭگى). ەلمەن ەتەنە ءجۇرىپ، كۇندە – كۇندە بىرلىككە شاقىرۋدان جالىقپايتىن تاعى ءبىر ادام بولعان. مارتەبەسى – كۇندە (ءاسىلى اقىل). ءبىر قانشا زاڭگى اۋىلىنىڭ جوعارعى تەگىن ەر-ايەل دەمەي مىقتى شىققاننىڭ اتىمەن، كوبىنەسە ەل ءسۇيىنىپ تۇيگەن اتىمەن اتاعان. ونى كورەگەن باي باسقارعان. جاۋ تيسە رۋ-رۋلاپ جاساق اتتاندىرۋعا دايىن. مارتەبەسى – بولىس (قاراپ تۇرما. ءاسىلى، اقىل ساقشى). اقىلاقشىنىڭ حابار تىلەگىن جەتكىزىپ شاپقىلاپ جۇرەتىن كاتىپ بولعان. مارتەبەسى – شابارمان (دالاقباي. ەرتەدە يالما – ۇيالما دەلىنگەن). اقىلاقشىنىڭ سەنىمدى اقىل قول قاناتى، وقىمىستى ءارى العا باسار اۋانشىل تاقۋا بولعان. مارتەبەسى – ماڭپاڭ (ءجۇر مىرزا). ءبىر قانشا رۋلاردىڭ ارعى تەكتى اتاسىن (اناسىن) رۋحي مەدەت ەتىپ، تايپانى (تايپا، تايسا، جالتار. كوشىپ –قون) سول كىسىنىڭ اتىمەن (تۇيگەن) سىيىنا اتاعان. ونى ءتۇتىن سانى مەن مىرزاسى كوپ بەدەلدى رۋدان شىققان بىلىكتى ادام باسقارعان. مارتەبەسى – سۇلتان ( بەدەل كيىمدى، سالتانات ءجۇرىستى سۇلۋ ءتان). تايپادا: وردا، اسكەر، بي، قازىرەت، جىراۋ، ... بولعان. اماندىققا ماشايىق (ءماش شايىق)جاۋاپتى بولعان. ءبىر قانشا تايپالارمەن الگى ايماق – ولكەلەردى جۇيەلى قامداستىرىپ، ەلگە بەرىك قامال بولاتىن اكىمياتتى – بەكتىك (بەرىكتىك) دەگەن. ونى زيىندى،كوپ وقىعان ادام بيلەۋى شارت. مارتەبەسى – بەك  (وتە بەكەم). بەكتىكتە: قالا (اسكەري قورىق)، قورعانىس اسكەر، قالىڭ قول، جامبىل، قوجالىق، ءباج، ... بولعان. مۇندا اسكەردى باسپاق (اماندا)،قولدى ساقابا (ساقا بابا) باسقارعان. ءبىر قانشا بەكتىككە ۇكىم بيلىك جۇرگىزىپ،مەملەكەت تۇتاستىعى سىندى ۇلى ءىستى اتقاراتىن ۇكىمەتتى – ۇلىس (ۇلى ءىس) دەگەن. ۇلىستى ۇلى جۇرت يەسى – حان بيلەگەن. ۇلىستا: شاھار، ءارميا (ارىن ۇيا)، حان سارايى، ءامىر سارايى، شات سارايى، شور سارايى، تۋدىڭ سارايى، اپا سارايى، تەگىن سارايى، بويلا سارايى، باعا سارايى، ... بولعان. ءارميانى مارشال (مارقا شال) باسقارعان. بارلىق حانداردىڭ بىرىككەن داۋلەتىن (ءداۋ اۋلەتىن،رەسپۋبليكاسىن ) - حاندىق دەگەن. حاندىق جوسىن بويىنشا جالعاسىپ ءتاج (ءتاج – ۇلت كوركى، پاتشا – باتىسشا مەملەكەت يەسى) بيلەگەن. حاندىقتا ءتاج ورداسى، بۇيرىق ورداسى، تامعاشى ورداسى، ياپعو ورداسى، ءارميا ورداسى، ءادىليا ورداسى، اقىليا ورداسى، قازىنا ورداسى، سالىق ورداسى، ساۋدا ورداسى، ... بولعان. جانە دە ءبىر جايىت، الەم «ساقشىسى» بولعان حالقىن – ساق، قانعا-قان جانعا-جان دەۋمەن قۇن قۋالاعان حالقىن – عۇن (قۇن)، حاندىقتان بەت بۇرىپ اداسقان حالقىن – جارلىقتان قالعان (قاعان) دەگەن.

قازاق ۇلىستارى كوبەيىپ، ىرگەسى شەكسىزگە اينالىپ، ازيانىڭ ورتا باتىسىن ءبىر–اق مەڭگەرگەن. وركەنيەتى جەرىنىڭ جاراتىلىسمەن ەلىنىڭ بىرىككەن ەرەكشەلىگىنە جاراي وزىنە قاراتىپ ءۇش بەت (ءۇش پارتيا) جاساعان. اعارىس – ءبىلىم قۇمار ءجۇز، بەكارىس – بازار قۇمار ءجۇز،جانارىس-مايدان قۇمار ءجۇز دەلىنگەن. وسى ءۇش ءجۇز بەرەكە بىرلىكتە مادەنيەتتەرىن بارىنشا دامىتىپ بايىتقان. اسەرەسە، جىبەك جولىن جۇيەلى مادەينەتتەستىرگەن. سالىق نارقى سۇلۋ قىز بولماسا جىبەك كىرمەيتىن، سالىق نارقى دۇرىس تىلەك بولماسا جىبەك بارمايتىن. سونداي – سونداي ىقپالدان باتىس پەن شىعىستىڭ ءتىلى، سالتى، قۇرلىسى، ... ۋاقىت وتە پارىقتالا باستاعان. سوعان بولا ىرگەلەس ۇلتتارمەن ۇزدىكسىز قاقتىعىسىپ، باتىرلاردىڭ قابىر ءۇيىندىسى كوبەيە بەرگەن  شىعىس حالقىن ءۇيسىن (ەرلىككە ۇيسە ءۇيسىن) دەپ اتاعان. ىرگەلەس ۇلتتاردى شاپاعات قاتىناسپەن ۇيىرگەن باتىس حالقىن – نايمان (ايمان،وبراز) دەپ اتاعان. بىرتە –بىرتە قازاقتىڭ بار ۇلىسىن وسى ەكى ءىرى ەلگە قاراتىپ، ماڭگى وتىرار دەگەندەي وتىرار شاھارىن سالعان. بار ەلىم ارقاۋىن – اسىن تانا عىپ تاعار دەگەندەي ونى استانا ەتكەن.

ءومىر توقتىعى بەرەكەلى مولشىلىقتان،بەرەكەلى مولشىلىق ىرگەنىڭ كەڭدىگىنەن، ىرىگەنىڭ كەڭدىگى اقىل پاراساتتان كەلەدى. كوڭىل ارەڭ شارلايتىن دالانى تاۋ، وزەن، ءشول ءبولىپ جاتسا، بولىنگەن جەردە مىقتى-مىقتى بەكتىك-ۇلىستار بولەك تۇرسا، اعاتسىز بيلەگەن اكىمياتتىڭ  شىڭ باسىنا شىعىپ توقتاعانى ناق. ياعني باتىستا راحات جىر، شىعىستا ەرلىك زار سەبەپتى، وتە اسقان وركەنيەت شىڭعىسحاندى قاھارىنا مىنگىزگەن...

تەر مەن كىر شىڭعىسحاندى قيناعاندا، اتا كەگىن ۇمىتپايتىن جۇڭگو ۋاعىندا  التىن تابىتپەن ايعايلاعان.مۇنىڭ ءجونى بار سياقتى. ەلىن قۋانتىپ وياتۋ ءۇشىن الدىن الا قازا جاريالاعانى بوسلا كەرەك. قالماق ەڭبەك تابا الماعانداي التىن تابىتتى قازاق اربامەن تىم ۇزاققا سۇيرەگەن. مۇنىڭدا ءجونى بار سياقتى. ويتكەنى، بۇل كەزدە اتقا قونعان (شاپقان) جالپى حالىقتىڭ ءتىل –ءدىلى قايناسىپ، «مۇڭعىل» ۇرانى الەمدى جاستىپ بىتكەن. ءداۋىر «ۇلى جويقىن جاھانگەر مۇڭعىل حالقى!» دەگەن ات بەرىپ بولعان. سوندىقتان، الەمدىك تۇلعانى اتا جاۋعا مويىنداۋدى ءولىم ساناپ، قالماقتار السىرەگەن جاندى «جوسىنمەن»جونگە سالعان. قاشاندا ۇجىمعا يە جۇرەتىن اۋلەت قايتىپ ۇلگەنگەنشە،قارالى ولارمەن حالىق رازى بولارلىقتاي امال ارەكەت جاساعان.  

1-گۇلدەنگەن ۇلتتىڭ ۇرپاعى بولماسا قىلتيعاننىڭ باسىن،تىعىلعاننىڭ ءتىلىن كەسىپ قاعىنعان وتە زور كۇشتەن دارمەنى قالماعان تۇقىمدىق مۇراگەرلەر كەگىن قالاي قايتارعان!؟ «تولەم كۇت، تورىڭدەگى يت» تەردى اسىل توپىرىعىنان قالاي قۋىپ شىققان!؟

2-بولىمسىز مۇراگەرلەر مىڭ جىلعا تاياۋ بوتەن ءتىلدى، قارسى دىندەگىلەرگە باعىنىپ كەلسەدە،  ءتىلىن بىتىراتىپ – ۇمىتىپ ازايتىپ السادا، بۇگىنگى عىلىم ەكپىنىنە ءتىل مادەنيەتى قالايشا سايكەسىپ جاتىر!؟

3-كەزىندە قازاق مەملەكەت، ۇكىمەت، ارميا، ورتالىق  شاھار، قورعانىس قالا، ازاريات ءشار، ءادىليا، ءتۇرلى بايلىق – قازىنا، ءتۇرلى كاسىپ-شارۋا قۇرىپ جاراتپاعان بولسا، وندا ولاردىڭ اتى، ءمانى، قۇنى توزىپ جۇرگەن تاۋ-تاستاعى ازعانتاي مۇراگەرلەردىڭ ساۋاتسىز تىلىندە نەسى بار!؟ تاعى بوپ كەتكەن ەلدە «قازى، اق» نايماننىڭ تىپتىدە نەسى بار!؟ گاپ، قازاق ءسوزسىز پاراساتىمەن قازى اتانعان،اقتىعىمەن ەل ۇيىرگەن، مۇرالىمەن ەزۋ–ەزىلۋدى ۇمىتتىرعان اسا ۇلگىلى جەركوك شۇعىلا مەملەكەت بولعان!

قورتىپ ايتقاندا، اققازى اتاندىرعان وركەنيەتتى ارداقتاماعان ۇرپاقتارى بولماعان، ءسۇيىنىپ قابىلداماعان كورشىلەرى دە بولماعان. ءبىراق، بۇلقان-تالقان زاماندار حالىقتىڭ بۇلقان-تالقانىن شىعارىپ،قازاق ۇلگىسىن ۇمىتتىرىپ قويدى. ءاسىلى، ۇمىتتىرعان جوق، مۇراگەرلەردى كۇرسىندىرىپ، وزگە قوڭىر جۇزدىلەردى نامىستاندىرىپ تاستادى. ويتكەنى، ولار بولەك-بولەك زامان وتكىزسە دە، بولەك-بولەك مادەنيەت جاراتا المادى. سول سەبەپتى وتكەن دۇنيەگە ۇلگى، بۇگىنگى دۇنيەگە ءزارۋ ءبيادىلدى دودالاپ جوعالتۋ ارمانىن ءبارى دە مۇرات سانايدى. الايدا، التىن قاشان دا التىن!!!

ءادىل ساماتبەك