فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى ساياسي تاقىرىپتارداعى تارتىس، زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا ۇلاسىپ، ارتى سوتتاسۋمەن اياقتالعان. قازاقستاندىقتاردى ەكى ويلى، ءدۇدامال جاعدايعا جەتكىزگەن الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى تاتيانا شيەۆسوۆا-ۆالوۆانىڭ ارەكەتتەرى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني كەلبەتىندەگى قوردالانعان وزەكتى تۇيتكىلدەرى مەن  مادەني-يدەولوگيالىق، ساياسي يدەيالاردىڭ نارىعىنداعى ولقىلىقتارىنىڭ تەرەڭ تامىر جىبەرىپ، كەڭ قانات جايعاندىعىن كورسەتەدى. قازاق جەرىندە تۋىپ-وسكەن، وسى ەلدە بوي جەتىپ، وتباسىلى بولىپ، ۇرپاق تاربيلەلەپ وتىرعان ازاماتتىڭ وسىنداي راديكالدى، دەسترۋكتيۆتى، ەكسترەميزمگە، ناسىلشىلدىككە، ادامداردى جەك كورۋ مەن زورلىققا تولى ويلارى ءبىر كۇننەن نە كەنەتتەن تۋىنداعان ماسەلە دەپ ەسەپتەمەيمىن.

«الدىمەن ەكونوميكا، سودان كەيىن بارىپ ساياسات» قاعيداسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ۋاقىتتان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. قوش دەلىك. ەلىمىزدىڭ «بارىس سەكىرىسى» مەن «ەكونوميكالىق تاڭعاجايىپتارى» تۋرالى ءالى ەستي جاتارمىز. مەنى مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق ۇستىندارى مەن  كەلبەتى قاتتى الاڭداتادى. وكىنىشكە وراي ءبىزدىڭ ەلدە دەكولونيزاسيا، وتارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى تولىق جۇرگىزىلمەدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى، ورال، قاراعاندى ت.ب. قالالارىندا وتارشىلدىق، كەڭەستىك وناماستيكا ىزدەرى مۇرتى بۇزىلماي ول تۇر. اسىرەسە، ءورىستىلدى ازاماتتار كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ شىرماۋىنان تولىق ءالى اجىراي المادى. ونىڭ ءسۇت بەتىنە قالقىپ شىققان قايماعى تاتيانا شيەۆسوۆا-ۆالوۆا جانە ونىڭ قولداۋشىلارى. تشۆ-نىڭ (بۇدان ءارى - تاتيانا شيەۆسوۆا-ۆالوۆا) ساياسي تانىمى مەن تاريحي ساناسى، ۇستانىمى مەن كوزقاراسى اسىرە شوۆينيستىك تانىمعا نەگىزدەلگەن، كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ جالعان ناسيحاتىنىڭ جەمىسىن «تاريحي ادىلدىك»، «تاريحي وبەكتيۆتىلىك» دەپ قاراستىراتىن «كەڭەستىك يدەولوگياسى» ۇستانىمدارى جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان «كەڭەستىك ستەورەتيپتەر» مەن «جالعان توتاليتارلىق شىندىقتى» ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز زاڭدى تۇرعىدان تەرىستەپ، ادىلدىكتى ورناتۋدىڭ قۇقىقتىق شارالارىن جاسادى ما؟   تشۆ-نىڭ كوزقاراسىنداعى «تاعى»، «جۋىنبايتىن»، «ءبيتى ءورىپ جۇرگەن»، «كيىزدەن ءبيتىن تەرىپ جەپ وتىراتىن» ەشنارسەگە جارامسىز، قور حالىق – قازاق پا؟ ونسىز دا پاتشالىق رەسەي مەن قىزىلدار قىرعىنى، ستاليندىك تەرروردان ورنى تولماس ازاپ شەككەن قازاق ەلى وسىنداي ادىلەتسىز، اۋىر جازعىرۋلارعا لايىقتى ما ەدى؟

تشۆ مەن سول سياقتىلاردىڭ جەلپىنۋى، رەسەي بيلىگىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى مەن كورشى ەلدە ورىن الا باستاعان «سولاقاي، زۇلىم، ەكىجۇزدى» ساياساتتىڭ جەمىسى. قازىرگى رەسەيدە بيلىك اسىرە ۇلتشىلدارمەن، كوممۋنيستەرمەن، راديكالدارمەن، دىنشىلدەرمەن اۋىز جالاسقان. يمپەريانى قالپىنا كەلتىرۋ، الەمدە ءوز ىقپالىن كۇشەيتۋ، كەڭەس وكىمەتى ساياساتىن دارىپتەۋ، ءستاليندى دارىپتەۋ، اقتاۋ، ءتىپتى ۆولگوگراد قالاسىنا ستالينگراد دەگەن بۇرىنعى ەسىمىن قايتارۋعا بيلىكتىڭ وڭ قاباق تانىتۋى، بۇرىنعى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا رەسەي بيلىگىنىڭ ىقپالىن ارتتىرۋ، ساقتاپ  قالۋ، «ورىس الەمى» وركەنيەتى، قازاقستاندى وسى «ورىس الەمى» وركەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە تانۋ سىندى دەسترۋكتيۆتى يدەيالار مەن تۇجىرىمدامالار رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنا اينالىپ وتىر. ال قازاقستان بيلىگى قانشا جەردەن يىلگىش، كونبىس، ازۋسىز، قۇلدىق يدەولوگيانى دارىپتەپ باققانىمەن، ودان دا ناتيجە شىعارا المادى. تاريحي ادىلەتسىزدىككە تولەرانتتى بولۋ كەرەك پە؟ تاريحي ادىلەتسىزدىككە تولەرانتتى بولۋ مۇمكىن بە؟ «جاۋىردى جابا توقۋ»، نە كورشى ەلدىڭ قاتۋ قاباعىنا ىلىكپەيىك دەپ ىشكى ساياساتىمىزدى دا  كورشى ەلدىڭ يدەولوگياسىنا ورايلاستىرىپ جۇرگىزۋىمىز ءوز جەمىسىن بەردى مە؟ قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە تولىققاندى ىسكە اسىرىلا الماي وتىر، باسقارۋشى-قارجىلىق ەليتا ءورىستىلدى، حالىقارالىق باسقوسۋلار تولىق دەرلىك ورىس تىلىندە وتكىزىلەدى، پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقاسىندا «ادام قالىبىنا كەلدىڭدەر، ەل بولدىڭدار» دەگەن مۇرتى بۇزىلماعان وكتەمشىلدىك ءالى كۇنگە دەيىن ۇستەمدىك ەتىپ كەلەدى. بيلىكتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىمەن قاتار، قازاقستاندا حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتيا ناسيحاتتالىپ، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن ءار پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسادى، ۇلتشىل-دەموكراتتارعا ورىن جوق ماجىلىستەن ورىن الادى. سوڭعى كەزدەرى الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان وركەنيەتتى ەلدەرى قازاقستان بيلىگىنىڭ رەسەيشىل ۇستانىمىنا كوز جەتكىزگەندەي. ارينە، دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ۇستاناتىن، دارىپتەيتىن، حالىقارالىق قۇقىقتار مەن كەلىسىمدەرگە قول سۇقپايتىن رەسەي فەدەراسياسىمەن قارىم-قاتىناستا بولۋعا ەشكىم قارسىلىق بىلدىرمەيدى. قازىرگى رەسەيمەن وداقتاس بولىپ، «ورتاق اقپاراتتىق كەڭەستىك قۇرۋ» وتارشىلدىق ەكسپانسيانىڭ جاندانۋىنا الىپ كەلەدى.

1932-1933 جىلدارى ستاليندىك بيلىكتىڭ قازاقستان جەرىندە جاساعان، قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزىنىڭ ساياسي باعاسىن العان جوق. وسى اشارشىلىق پەن اشارشىلىق قۇرباندارى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى زاڭ قابىلداۋى كەرەك. ۋكراينا راداسى گولودومور تۋرالى ايىپتاۋشى زاڭ قابىلداپ، گەنوسيد دەپ تانىدى. ۋكراينانىڭ وسى قابىلداعان زاڭىنىڭ نەگىزىندە ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى №1723 قارارىندا توتاليتارلىق ستاليندىك رەجيمدى ايىپتاپ، گەنوسيد رەتىندە باعالادى، تانىدى. وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ اسا تولەرانتتى وكىمەتىمىزدەن بۇنداي باتىرلىق شىعا قويمادى. سونىڭ كەسىرىنەن «تاعى، مالمەن بىرگە مال بولىپ، كيىز ۇيدە ءبيتىن تەرىپ جەپ جۇرگەن حالىق» اتاندىق. 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتى ستاليندىك بيلىكتىڭ قولدان جاساعانى تاريحي تۇرعىدا دالەلدەندى. 1931 جىلى كسرو ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەردەگى استىقتىڭ ەڭ كوپ مولشەرى جينالعان مەملەكەتتە، استىق سۋ تەگىندە ەكسپورتتالىپ، ەسەسىنە ۋكراينا، قازاقستان، بەلورۋس، رەسەيدىڭ سولتۇستىك كاۆكاز، ەدىل بويى، ورتالىق-قارا توپىراقتى اۋداندارىندا اشتىق جاسالدى. قانىشەر بيلىك اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان وڭىرلەرگە كومەك قولىن سوزۋعا دا اسىقپادى. ناتيجەسىندە تاس-تالقانى شىققان ادام تاعدىرلارى، تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن ولىكتەر، شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن حالىق، توز-توز بولىپ باس ساۋدالاپ قاشۋ، شەت اسۋ. 1929-1931 جىلدارى كەڭەس بيلىگىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان زۇلىم ساياساتىنا قارسى قازاقستاندا 80 مىڭ ادام قاتىسقان 372 كوتەرىلىس بولعان. بۇل كوتەرىلىستەر كەڭەس اسكەرلەرى تاراپىنان اياۋسىز جازالانعان. ودان 1937-1938 جىلدارداعى رەپرەسسيا.

ۇجىمداستىرۋ، باي-كۋلاكتى قۋدالاۋ، كامپەسكە، اشارشىلىق، جازالاۋ، رەپرەسسيانىڭ ناتيجەسىندە ءوز جەرىندە ازشىلىققا ۇشىراعان قازاق ەلى رەسەي پاتشالىعى كەزىندە جۇزەگە اسىرىلعان سۋلى جانە شۇرايلى جەرلەردەن كۇشپەن كوشىرىلۋ ساياساتى كەڭەس وكىمەتىندە جالعاسىن جاۋىپ، قازاق ۇلتى وكىلدەرى شول-شولەيت، ەگىندىككە جارامسىز جەرلەرگە ىعىستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى دە قازاق حالقى وسى وتارشىلىقتىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن تارتىپ، ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن ءالى كۇنگە دەيىن شەشە الماۋدا. سولاي بولا تۇرسا دا، ەشكىمگە وكتەمدىلىك كورسەتپەدىك، ەشكىمنىڭ جاعاسىنان المادىق. قوڭىر قازاق تىرباڭداپ ءوزىنىڭ قوڭىر كۇيىن كەشىپ ءجۇردى. ەندى مىنە، ساياسات جەلى وزگەرىپ، رەسەيدەن ءشوۆينيزمنىڭ ىستىق جەلى ەسىپ ەدى، بىزدە بۇعىپ جاتقان سۇڭعىلا ارامشوپتەر قاۋلاپ ءوسىپ شىعا باستادى.

مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن قازاق ەلى رەسەي بيلىگى، ساياسي پارتيالارى، ولاردىڭ ساياسي-كوسەمدەرىنىڭ رەاكسيالىق يدەيالارىنان ساقتانا ءبىلۋ ءۇشىن ۇلتتىق تاريحقا ەشكىمگە جالتاقتاماي، ادىلەتتى ۇستانىممەن قاراۋ كەرەكتىگىنە ءزارۋ. ول ءۇشىن ستاليندىك توتاليتارلىق رەجيمدى جانە ونىڭ قازاق ەلىنە ىستەگەن زۇلماتتارىن ايىپتاپ، ونى گەنوسيد دەپ تانىپ اشارشىلىق تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى كەرەك. قازاقستاندا كوممۋنيستىك پارتيالاردىڭ قىزمەتى توقتاتىلىپ، زاڭسىز دەپ تانىلۋىنا قارار قابىلدانۋى قاجەت. كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەستىك بيلىكتىڭ جالپىادامزاتقا قارسى قىلمىستارىن اشكەرەلەيتىن ەڭبەكتەردى حالىقتىڭ جادىنا ۇعىندىرۋدا ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، قازاقستان تاريحىنىڭ وسى كەزەڭىن وقىتۋدا اسا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى ءتيىس. 1929-1931 جىلدارى ورىن العان 372 كوتەرىلىس تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ، كوتەرىلىستەردىڭ شىعۋ سەبەبى مەن ماقساتى ب ا ق ارقىلى تانىتىلسا نۇر ۇستىنە نۇر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەسىنىڭ  نەگىزى – قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەر باتىرلار مەن ازاتتىقتى ساقتاپ قالامىن دەپ تىرىسقان ازاماتتاردىڭ وتارشىل بيلىككە قارسى باس كوتەرگەن ەرلىكتەرى بولۋى ءتيىس.

تاتيانا شيەۆسوۆا-ۆالوۆا كوزقاراستارى ەلىمىزدىڭ تاريحي-ساياسي، يدەولوگيالىق نارىعىندا سولقىلداق، ەزدىك ۇستانىمدار ورىن الىپ تۇرعان ۋاقىتتا ارىلمايتىن قۇبىلىس. ودان «تاتيانا شيەۆسوۆا-ۆالوۆا سيندرومى» قالىپتاسىپ، ەلدىگىمىزدى، ۇلتتىعىمىزدى مويىندامايتىن، قۇرمەتتەمەيتىن ازاماتتار قاتارى كوبەيەتىنىن بىلدىرەدى.

تاريح ادىلەتسىزدىك پەن جاۋىزدىقتى سۇيمەيدى جانە ءارقاشان ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىن تالاپ ەتەدى.

نويابر كەنجەعارايەۆ – ف.ع.ك.، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.

سۋرەت: demiart.ru