جارقانات دەگەندە، بىردەن ەسىمىزگە ۇشاتىن، قورقىنىشتى قۇس ەلەستەيدى، ءا؟! كىشكەنتاي بالاڭىزەن ورماندا كەلە جاتىپ، ءبىر جارقانات قۇلاق تۇبىنەن ۇشىپ وتە شىقسا، بالاڭىز قورىققاننان بىردەن سىزگە تىعىلارى انىق. ويتكەنى، ول جارقاناتتى زياندى قۇس دەپ تۇسىنەدى. الايدا، سول كەزدە جاندارىڭىزدان جاي عانا ءبىر كىشكەنتاي تورعاي زۋ ەتە قالسا، ونىڭ جارقاناتتاي ۇرەي تۋعىزباسى انىق.

جارقانات (لات. Microchiroptera) — قولقاناتتىلار وتريادىنىڭ ءبىر تارماعى. وليگوسەن داۋىرىنەن بەلگىلى. اركتيكا، انتاركتيدا جانە مۇحيت ارالدارىنان باسقا قۇرلىقتاردا كەڭ تاراعان. دۇنيە جۇزىندە 20 تۇقىمداسقا بىرىگەتىن 700-دەي ءتۇرى، ال قازاقستاندا 3 تۇقىمداسى: تاعاتۇمسىقتىلار، جالتىرتۇمسىقتىلار، يتتۇمسىقتىلار بار. يتتۇمسىقتىلار تۇرىنە جاتاتىن كەڭقۇلاقتى جارقانات — قازاقستاننىڭ “قىزىل كىتابىنا” ەنگىزىلگەن بار. تەرى جامىلعىسىندا قوڭىر جانە سۇر تۇستەرى باسىم. قۇلاق قالقانىنىڭ جيەگى دوڭگەلەك ەمەس. كوزدەرى ناشار كورەدى. تىرناقتارى بولمايدى. 18 — 20 ءتىسى بار، ازۋ تىستەرى بۇدىرلى. تۋىسىن، ءتۇرىن انىقتاۋدا ءتىس قۇرىلىسىنىڭ، ولاردىڭ ورنالاسۋىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار. جارقاناتتاردىڭ ەستۋ مۇشەسى جاقسى جەتىلگەن. كەڭىستىكتە ءوزى شىعاراتىن جوعارعى جيىلىكتەگى ۋلترادىبىستاردى (40 — 80 كگس)، سونداي-اق، ادام ەستىمەيتىن، تومەنگى جيىلىكتەگى ينفرادىبىستاردى (12 كگس) قايتا قابىلداۋ ارقىلى باعدارلانادى. جارقانات ۇيا سالمايدى، ۇڭگىرلەردى، اعاش قۋىستارىن، ءۇي، قۇرىلىس شاتىرلارىن، جارقاباقتارداعى قۇس ىندەرىن مەكەندەيدى. كۇندىز جەكە نە توپتانىپ، باستارىن تومەن سالبىراتىپ، اياقتارىمەن تاسقا، اعاشقا، جارعا جابىسىپ دەمالادى. كەشكى ىمىرتتا جانە تۇندە جەمتىگىن قالىقتاپ ۇشىپ ءجۇرىپ، تاسادان توسىن شابۋىل جاساپ، شاپ بەرىپ اۋلايدى. ءار ءتۇرلى ومىرتقاسىزدار، اسىرەسە، ءتۇن جاندىكتەرىمەن قورەكتەنەدى. قازان — قاراشا ايلارىندا قىسقى ۇيقىعا كەتەدى. بۇل كەزدە جارقاناتتاردىڭ دەنە تەمپەراتۋراسى قورشاعان ورتا تەمپەراتۋراسىنان 1 — 2°س-قا عانا جوعارى بولادى. ناۋرىز — ءساۋىر ايلارىندا ويانادى. ال قىس جىلى بولعان جىلدارى قىسقى ۇيقىعا كەتپەيدى. جارقانات تابيعي جاعدايدا 20 — 25 جىلداي تىرشىلىك ەتەدى. جىلىنا ءبىر رەت كوبەيىپ، جالقى كەيدە ەگىز تابادى. بالالارى اناسىنا جابىسىپ ءومىر ءسۇرىپ، ءبىر ايدان سوڭ ءوز بەتىنشە ۇشا باستايدى. جارقاناتتار ءار ءتۇرلى زياندى جاندىكتەرمەن قورەكتەنىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىقتارىنا پايدا دا كەلتىرەدى (دەرەككوز: ۋيكيپەديا).

جەر بەتىندە جارقاناتتاردىڭ شامامەن مىڭعا جۋىق ءتۇرى كەزدەسەدى. وسىلاردىڭ تەك ءۇش ءتۇرى عانا كەيىر جانۋارلاردىڭ قانىن سورادى. تاريحتا ادامعا شابۋىل جاساعان كەزدەرى بولعان ەمەس. 8-9 سم بويىمەن جارقاناتتىڭ ءبىر مالدى سۇلاتىپ تۇسىرەتىندەي كولەمدى مولشەردە قان سورۋى مۇمكىن ەمەس. جارقاناتتاردان سونشا قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. قايتا ولار مەيىرىمدى جاراتىلىس يەسى. راقىمى شەكسىز جاراتۋشى يەمىز وسى ءبىر تۇرپاتى ون سانتيمەترلىك جاراتىلىسقا تاماشا مەيىرىمدىلىك دارىتقان. ماسەلەن، ءبىر ۇرعاشى جارقانات بالاپانىن دۇنيەگە اكەلە سالا ءولىپ كەتسە، قاسىنداعى باسقا ۇرعاشى جارقاناتتار دەرەۋ ءبىر جەرگە جينالادى. ولار جاڭا تۋعان بالاپان جارقاناتقا بار قامقورلىعىن جاساپ، ءوز بالاپاندارىنان كەم قىلماي وسىرەدى ەكەن.

كەيدە ادام بالاسى دا وسى ءتىلسىز جاراتىلىس يەلەرىنەن ۇلگى السا دەپ ويلايمىن...  

ۇسىنعان: ماقپال سەمباي