ءقازىر ءبىزدىڭ دۇكەندەرىمىزدە رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى سامساپ تۇر. قازاقتىڭ قايماعى رەسەيدىڭ ايرانىنا وكپەلەپ ءجۇر. سەبەبى رەسەيدىڭ اشىپ كەتكەن قويۋ ايرانى دۇكەندەرىمىزدە قايماق دەپ ساتىلادى. قازاقتىڭ كىلەگەيى مەن رەسەيدىڭ قايماعىن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. مايلىلىعى از، ساپاسى تومەن ونىمدەر قاپتاپ كەتتى. وزگەلەر وسىنداي ساپاسىز ونىمدەرىن بىزگە وتكىزۋ ارقىلى  مول تابىس تابادى.  ال ءبىز ەكسپورتقا اگروونىم تۇرلەرىنەن ۇن، ەت، سويۋعا جارامدى مال باسىن عانا شىعارامىز. قاتىق، قۇرت، قازى، قارتا، قىمىز، ايران، شۇبات دەگەن ونىمدەردى مولىنان ەكسپورتقا شىعارا الماي ءجۇرمىز. «بۇعان سەبەپ – مەملەكەتتىك اگروساياساتتىڭ دۇرىس قالىپتاسپاۋى» دەيدى ماماندار.

بۇل رەتتە مال شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ماكەن تويشىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، بىزگە شاعىن كلاستەرلەر قۇرۋ كومەككە كەلەر ەدى.

«شاعىن كلاستەرلەر قۇرىلىپ، جان-جاقتى ءونىم وندىرۋگە بەت بۇرىلسا، بۇل اسا قيىندىق تۋعىزباس ەدى. مىسالى، جىلقى ونىمدەرىن وندىرەتىن مەملەكەتتىك شاعىن كلاستەرلەر قۇرىلسا، ول جەردە جىلقىنىڭ ەتى مەن قىمىزىنان باستاپ، قازى-قارتا، جال-جاياسىنا دەيىن سوڭىنا دەيىن وڭدەلىپ، سودان كەيىن ول ونىمدەر ەكسپورتقا جول تارتسا جاقسى ەمەس پە؟! سول ءتارىزدى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى كلاستەرى قۇرىلۋى كەرەك. ول ارادا قايماق، قۇرت، ىرىمشىك وندىرىلسە... ارينە مەنىڭ بۇل ۇسىنىسىما «اۋىلدىڭ حالقىندا مال باسى از. ولار قالاي ءونىم وندىرەدى؟» دەيتىندەر تابىلادى.  ءبىراق بۇل ارادا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار بار، ءىرى ەت ەكسپورتىمەن  اينالىساتىن وتاندىق ءوندىرىس ورىندارى بار. بۇلارعا مەملەكەت ارنايى قولداۋ ءبىلدىرۋى كەرەك. سۋبسيديامەن قامتىپ، دوتاسيا بەرۋدەن بولەك، اگروونىم وندىرۋشىلەرگە قارجىنى ءوسىمپۇلسىز «كانيكۋلعا» بەرىپ،  ءبولىپ-بولىپ قايتاراسىڭ دەسە، بۇل ىستەن ناتيجە شىعارۋعا بولار ەدى»، - دەدى ماكەن تويشىبەكوۆ.

مامان العا تارتىپ وتىرعانداي، مۇنداي باستامالار ىرگەمىزدەگى قىرعىز ەلىندە، وزبەكستاندا ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. «قىرعىزستان قازىردە ءسۇت وندىرۋشىلەرىن قولداپ، ەت جانە ءسۇت ونىمدەرى سوڭعى ونىمگە دەيىن وڭدەلىپ ەكسپورتقا شىعا باستادى» دەيدى مامان.

ەكونوميست-عالىم اتامۇرات شامەنوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن اگروساياساتىمىزدا ەكسپورتتىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ، ودان پايدا كورۋ ماقساتىندا   ءبىرقاتار شارالاردى اتقاردىق. اگرووندىرىستى قولداۋ ءۇشىن بىرنەشە باعدارلاما قابىلدادىق، جوبالاردى جاسادىق، «اۋىلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرامىز» دەپ «اۋىل جىلىن» جاريالادىق. اۋىل شارۋالارىنا سۋبسيديا، دوتاسيا ءبولۋ  جاعىن حالىقارالىق تالاپقا ساي ەتتىك. نە كەرەك، ۇكىمەت اگروونىمدەرىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋدىڭ بارلىق شارالاردى قاراستىرىپ-اق جاتىر. ءبىراق  «ءبىزدىڭ وسى باعىتتا ۇستانعان اگروساياساتىمىزدا كەمشىن تۇستار جەتىپ-ارتىلادى.  ءبىز ەڭ نەگىزگىسى اۋىل تۇرعىندارى تۇسىنەتىن اگرو-ساياساتتى ۇستانىپ وتىرعان جوقپىز» دەيدى مامان.  

«بىزدە ءار مينيستر كەلگەن سايىن ءبىر رەفورما ۇسىنىپ اۋىلدىڭ حالقىن ءدۇبارا ەتتى. مىسالى، اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ كەزىندە «اگرو-بيزنەس-2020» باعدارلاماسى قولعا الىندى. ءقازىر ول باعدارلامانىڭ ءوزى قايدا، ناتيجەسى قايدا؟! بۇدان سوڭ جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى كوتەرىلدى. مال شارۋاشىلىعىن ونىڭ ىشىندە مال سۋارۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن 4 مىڭعا جۋىق قۇدىق قازۋ قولعا الىندى. ناتيجەسىندە قۇدىقتار قۇردىمعا كەتتى. جۇرت قۇدىق قازعىزىپ، اقىرى مەملەكەتتەن ونىڭ قايتارىمدى اقشاسىن الا الماي زار بولدى. بۇدان سوڭ مينيستر اسقار مىرزاحمەتوۆ كەلگەندە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ساياساتىن ۇستاندى. جاقسى ۇستانىم بولاتىن. رەسپۋبليكا بويىنشا 467 كووپەراتيۆتەر قۇرىلىپ، ولار 220 ءسۇت قابىلداۋ  جانە  103 مال سويۋ پۋنكتەرىنىڭ، وعان قوسا 12 مىڭ وتباسىلىق مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ باسىن قوسپاقشى بولعان. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 135 مىڭ جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شارۋا قوجالىقتارى جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولعان. ءبىراق بۇل دا اياقسىز قالدى. ال ءقازىر ءومىرزاق شوكەيەۆ مىرزا  بەس جىل ىشىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن وڭدەلگەن ونىمدەر ەكسپورتىن 2،5 ەسە ۇلعايتۋ كەرەك دەگەن ساياساتتى ۇستانىپ وتىر. ارينە، ساياسات جاقسى. ناتيجەسى وڭ بولسا تىپتەن دۇرىس. ءبىراق وسىنداي رەفورمالاردىڭ اۋىسا بەرەتىندىگى اۋىلدىڭ حالقىن ءارى-سارى ەتتى. شىنداپ كەلگەندە اۋىلداعى جۇرتشىلىق ءبىزدىڭ اگروساياساتتى ۇقپاي ءجۇر»، - دەدى ەكونوميست-عالىم اتامۇرات شامەنوۆ.

ەكونوميست-عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، بىزگە الدىمەن وسى ماسەلەنى رەتتەپ الۋ كەرەك. الدىمەن اۋىل حالقىنا ۇعىنىقتى ساياساتتى ۇستانىپ الىپ، ول رەفورما ناتيجەسىن بەرگەندە عانا كەلەسى جاڭاشىلدىققا اۋىسقان ءجون. «ولاي ەتپەسەك، ءبىز اۋىلعا ارنالعان رەفورمالار لەگىنەن شاتاسىپ كەتتىك» دەيدى عالىم.

 مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، بولاشاقتا بىزگە اگروونىمدەردى ەكسپورتتاۋدا، ۇن مەن ەتتىڭ ەكسپورتىنا سۇيەنە بەرۋ پايدانى ەسەلەمەيدى. بۇل رەتتە ماماندار «بولاشاقتا ءوزىمىزدىڭ ىشكى نارىقتى قامتۋ ءۇشىن دە، ۇن قاجەت بولادى. نان جانە نان ونىمدەرىمەن حالىقتى قامتۋ ءۇشىن ەكسپورتقا شەكتەۋ قويۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان بىزگە ۇندى وڭدەمەي سىرتقا شىعارا بەرگەننەن، ودان ءونىم ءوندىرىپ كەپتىرىلگەن كەسپەلەر، ماكارون ونىمدەرىن، سالما، جايمالاردى سىرتقا شىعارىپ ۇيرەنگەن ابزال» دەيدى.

سول ءتارىزدى ەت ەكسپورتىنا قاتىستى دا سالا ماماندارى شيكى ەتتى ەكسپورتتاي بەرگەننەن دايىن ءونىمدى ءوندىرىپ شىعارعاننىڭ پايداسى بارىن العا تارتىپ وتىر.

بۇل رەتتە  ەكونوميست-عالىم جاڭاباي الدابەرگەنوۆ «ءبىز سىرتقا ەت وتكىزەمىز. ال وزىمىزدە ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسى قىمبات. ۇن ەكسپورتتايمىز، وزىمىزدە ۇننان شىعارىلاتىن ونىمدەر قىمبات. ءبىز شەتەلدەن ەت جانە ەت ونىمدەرىن تاسىمالدايمىز. رەسەي، بەلارۋس، پولشا، مەكسيكا، كانادا ەلدەرىنەن قازاقستانعا ەنەتىن ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسى بىزدە اسا قىمبات. ءبىز وتاندىق ونىمدەرىمىزبەن ىشكى نارىقتىڭ 80 پايىزىن قامتىعاندا  قازىرگىدەي «وتاندىق ءونىم يمپورتتىڭ تاتاسىندا قالدى» دەپ وتىرمايتىن ەدىك. وكىنىشكە قاراي، ءقازىر ءبىزدى يمپورت باسىپ الدى. وسىدان بارىپ قىمباتشىلىق تا جەلكەلەپ تۇر. اگروساياساتتى جەتىلدىرۋدى اۋىلدان باستاۋ كەرەك. كەڭسەدە وتىرىپ الىپ اگروساياسات ۇسىنىپ، رەفورما جاسايمىن دەۋ قيسىنسىز. مينيستر مالدىڭ جايىن تۇسىنبەسە، مال شارۋاشىلىعى قالاي داميدى؟ ودان ءونىم قالاي الىنادى؟ سوندىقتان جىلى كەڭسەدەن شىعىپ، اۋىلعا قاراي بارىپ، ءبارىن كوزبەن كورمەي رەفورما جاساۋ قيسىنسىز. ەگەر اگروساياساتتا جەتىستىككە جەتەمىز دەسەك، شيكىزاتتان ءونىم ءوندىرۋ فورمۋلاسى دامۋى كەرەك. ەڭ سوڭعى ءونىم ءوندىرىپ، قازاقى برەند قالىپتاسقاندا عانا پايدا ەسەلەنىپ، ءتۇسىم كوبەيەتىن بولادى. سوندا عانا ءبىز رەسەي مەن بەلارۋستىڭ قاقپانىنان وتاندىق ءونىمدى قۇتقاراتىن بولامىز. ال ولاي ەتپسەك، تاياۋ ءۇش جىلدا ىشكى نارىقتى رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ءونىمى جاۋلاپ الادى. سوندىقتان قازىردەن باستاپ ساۋاتتى قادامدار جاساۋ كەرەك»،- دەدى جاڭاباي الدابەرگەنوۆ.

قارلىعاش زارىققان قىزى