رەسەيدىڭ بۇرىنعى وفيسەرى قازاقستاننىڭ توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىن قالايشا قاداعالايدى؟

/uploads/thumbnail/20190309103111418_small.jpg
قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورى قايرات قوجامجاروۆ مىرزانىڭ نازارىنا!

بەلگىلى جۋرناليست، قالامى قارامدى قالەمگەر اسحات اسان شيمايلاپ، كوپ جازا بەر­مەيدى: وقتا-تەكتە اتقان «وعى» وندىقتى تەسىپ وتەدى. وتە وزەكتى.
«توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى – ومىرگە ءقاۋىپتى مەكەمە!» دەپ ات قويعان اسەكەڭنىڭ كەزەكتى سايگەزى دە سۇيەكتى سىرقىراتار ساۋاتتى دا سالماقتى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ونىڭ توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى كو­ميتەتىنىڭ ەسەبىنشە، «تەك بيىلعى قاڭتار ايىندا عانا ەلدە ورتتەن 116 ادام قازا تاۋىپ، 129 ادام جاراقات العان. ءورت سالدارىنان كوز جۇمعانداردىڭ سانى بىلتىر، وتكەن جىلعا قاراعاندا، 19 پايىزعا وسكەن».
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋريي ءيليننىڭ پىكىرىنشە، كىنالى – قاراپايىم حالىقتىڭ ءوزى. پەشتى دۇرىس ورناتپايدى، وتتى ورىندى جاقپايدى. «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەشە» ەمەس، جىل سايىن قايتالانىپ، ەلدىڭ قۇلاعى دا ۇيرەنىپ قالعانداي. سوندا، توتەنشە جاعدايمەن كۇرەسەتىن ورگان نە ءبىتىرىپ وتىر؟.. جۇرتتىڭ نەگىزى كومىر جاعىپ وتىرعان كەزدە، ودان كەلەر قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋ وسىلاردىڭ مىندەتى ەمەس پە ەدى؟ وتىننىڭ ساپاسى، پايدالانۋعا بولاتىن پەشتىڭ ستاندارتتارى جايلى قۇجاتتار، ەرەجەلەر نەگە قابىلدانباعان؟ باسقا دا قاۋىپسىزدىك شارالارى نەگە جۇرگىزىلمەگەن؟ ءوزى ايتقان، ىس ءتيۋدىڭ الدىن الاتىن، گاز اناليزاتورلارى نەگە جاپپاي ورناتىلماعان؟..

...استاناداعى بەس ءسابيدىڭ قازا­سى­نان كەيىن كەشەگى ۇكىمەتباسى ب.ساعىن­تايەۆ «پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋريي يلينگە سوگىس جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس جىبەرىپ، كوميتەت ءتوراعاسى ۆلاديمير بەككەرگە ءوزى قاتاڭ سوگىس جاريالاپتى. ەكەۋىن دە قىزمەتتەن قۋسا، ارتىق بولماس ەدى. ءبىراق، «قولى قىسقا» بولار»، انا ەكەۋدىڭ «پاناسى» پارمەندىرەك شىققانعا ۇقسايدى.
«ايتپەسە، قىزمەت تاريحىندا ەكى رەت سوتقا تارتىلعان ادام بۇ­لايشا بيىك «ۇشپاس» ەدى عوي. ءيليندى ايتام. 2009 جىلى جول ەرەجەسىن بۇزىپ، باسقا كولىكتى سوققانى ءۇشىن جانە 2012 جىلى زاڭعا «تومپاق» بۇيرىقتار شى­عارىپ، ەكى رەت جازاعا تارتىلعان. ەكى رەتتە دە ازىن-اۋلاق ايىپ­پۇل تولەپ قۇتىلعان. الدىڭعىسىن «ماشينەنى كىم ايدامايدى، ەرەجەنى كىم بۇزبايدىعا» سايساق تا بولادى. كىم بىلگەن، مۇمكىن، ازداپ «ۇرتاپ» تا قويعان شىعار. بولماسا، بىلدەي ءبىر چينوۆنيك ول ءىستى سوتقا جەتكىزبەس تە ەدى عوي. ال، ەكىنشى ءىس قىزىعىراق. 2012 جىلى الماتى قالاسى بويىنشا جەدەل دايىندىق، ازا­ماتتىق قورعانىس، تابيعي اپاتتاردى ەسكەرتۋ جانە سالدارىن جويۋ جونىندەگى باسقارماعا جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان يلين مىرزانىڭ مەكەمەسىندە تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ادىلەت دەپارتامەنتى زاڭنىڭ بىرنەشە رەت بۇزىلعانىن انىقتاعان. وسى ءىس بويىنشا شاقىرىلعان سوت وتىرىسىنا يۋريي ۆيكتوروۆيچ كەلمەي قويادى. لاۋازىمى سونشا بيىك بولماسا دا، «زاڭنان جوعارى تۇرمىن» دەگەن ەمەۋىرىنى بولار. ايتسە دە، ناتيجەسىندە، يلين مىرزا جاۋاپقا تارتىلىپ، بار جوعى 16 مىڭ تەڭگەدەن ءسال اساتىن سوماداعى ايىپپۇل تولەپ، امان-ەسەن كەتەدى. بۇل سوت ونىڭ قىزمەت ساتىسى ءۇشىن «بارەر» ەمەس، «ترامپلين» بولعان سياقتى. كوپ ۇزاماي، الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە، پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە، ودان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە ءبىر-اق «سەكىرەدى». ونىڭ ەرەجە بۇزۋىن «ەركەلىككە» بالادى ما، جوق «ەركەكتىككە» بالادى ما، بيىك لاۋازىمعا شاقىرعاندا، قىزمەتىنىڭ بۇل «قىزىقتارى» ەسكەرىلمەي قالعا­نى انىق. ءبىر جاعىنان الساق، قاي شەندى زاڭ بۇزباي جاتىر؟ باستىسى، «توقپاعىڭ» مىقتى شىقسىن، قانشا «كيىز» بولساڭ دا، كىرمەيتىن جەرگە دە كىرگىزىپ جىبەرەدى. ايتپەسە، رەسەي اسكەرىنىڭ بۇرىنعى وفيسەرى، 1996 جىلعا دەيىن تاۋەلسىز ۋكراينانىڭ ءبىر وبلىسىنداعى ازاماتتىق قورعا­نىس سالاسىندا جۇرگەن بەيما­ءلىم چينوۆنيكتى، اياق استىنان، ال­ماتىعا الىپ كەلىپ، جىل ساناپ ساتىلاپ وسىرە مە (ول تۋرالى بيوگرافياسىنان تانىسۋعا بولادى)؟ بالكىم، كەرەمەت مامان رەتىندە تاڭداعان شىعار. ءبىراق، ناتيجەسى قايسى؟ ءبىزدىڭ ەلدى، جەردى، ءتىلدى بىلمەيتىن ادام نە تىندىردى؟..»

ءيا، قازىرگى قازاق بيلىگىنىڭ بىلىعى مەن حالىقتى «قورعاۋ» قاۋقارى وسىن­داي! مەملەكەتتىك قىز­مەت­كە قازاق بالا­سىن الاتىن بولسا، جەتى اتا­سى­نىڭ تاريحىن اقتارىپ، 18 عاسىردا ورىسقا با­عىنباعان باتىر باباسىنىڭ «قىل­مىسىن» قالقان قىلىپ، قىزمەتكە المايدى، ال، جات ەلدىڭ، بوتەن جۇرتتىڭ اسكەري قىزمەتكەرىن (ول ءوز ەلىندە قانداي قىلمىستار جاساعانىن، مىندەتتى تۇردە، جاسىرىپ قالادى. بولماسا، ول جات ەلدىڭ جانسىزى شىعار؟..) وپ-وڭاي ءجاي قاتارداعى قىزمەت ەمەس، ەلدىڭ ەڭ نازىك تە جاۋاپتى، مىسالى، «ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى» لاۋازىمىنا قابىلداي سالادى؟..
 شەنەۋنىك
«ال، توتەنشە جاعدايلار كومي­تەتىنىڭ باس­شى­سى ۆلاديمير بەككەر بەكەرگە وتىر ما؟ نەمەسە، ءوزى تاققا قونعان سوڭعى ءۇش جىلدا نە ءبىتىردى؟ ونىڭ جۇمىسىنىڭ ماردىمسىز ەكەنىن بىلتىرعى كوكتەم (الدىڭعى جىلعى، ونىڭ ارعى جىلعى) كورسەتىپ بەرگەن بولاتىن. قاراپايىم قۇتقارۋشىلار­عا تاعار ءمىنىمىز، ايتار سىنىمىز جوق. ولار ءوز مىندەتتەرىن ورىنداپ، ەلمەن بىرگە سۋ دا كەشىپ، بات­پاققا دا باتىپ ءجۇردى. سۋىققا دا، ىستىققا دا قاراماستان، اپاتقا ۇشىراعان ەلگە ارقاسىن توستى، كومەك قولدارىن سوزدى. دىتتەپ قاراساق، ولاردىڭ دا جاعدايى جەتىسىپ تۇرعان جوق. كوبىنىڭ الەۋ­مەتتىك ماسەلەسى شەشىلمەگەن. الاتىن ايلىقتارى ءشاي-سۋىنان ارتپايدى. ءبىرشا­ماسى «ۆرەميانكا» پانالاپ جۇرگەنىنە كۇمانىم جوق. قاجەت تەحنيكامەن، باسقا دا قۇرال-جابدىقپەن تولىق قام­تىلماعان. ال، بۇل ءۇشىن بيۋدجەتتەن كادىمگىدەي قارجى ءبولىنىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا بولار، اپاتتان قۇتقارۋشى مەكەمەدە كادرلار تاپشىلىعى بار، ال ول تۇيتكىلدى شەشەتىن تالپىنىس جوق. سوندا كىلتىيپاننىڭ كىلتى باسشىلىق قىزمەت سەنىپ تاپسىرىلعان كىسىلەردە بولىپ شىقپاي ما؟ ارينە. سەناتور داريعا نازاربايەۆا ايتپاقشى، «جىلدا ەريتىن قاردىڭ سۋى ىل­عي الاپات اپاتقا اينالىپ شىعا كەلەدى». سەناتور، جۋىردا عانا، سەنات كوميتەتىنىڭ ءوزى وتكىزگەن وتىرىسىندا توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا ءتيىستى شەندىلەردىڭ ءبىرقاتار ءجۇي­ەلىك قاتەلىكتەر جىبەرىپ وتىر­عانىنا توقتالدى: «قۇزىرلى مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى از جانە كادرلار جەتىسپەيدى، گيد­رومەتەورولوگيالىق قىزمەت كەم قارجىلاندىرىلادى، گيدروتەح­نيكالىق قۇرىلىستار قاتە جوسپارلانادى، سۋ جايىلۋى مۇمكىن ايماقتارعا ءۇي سالۋعا رۇقسات بەرىلەدى. گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىمداردى پايدالانۋ بارىسىندا، قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى، بويىنشا ءتۇرلى مەكەمەلەر اراسىندا­عى قۇقىقتىق كەلىسپەۋشىلىك ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي وتىر». سەناتور ءتىزىپ وتكەن كەمشىلىكتەرگە كوز سالساڭىز، كوپە-كورنەۋ نارسەگە مەكەمە باسشىلارىنىڭ وزدەرى ادەيى جول بەرىپ وتىر ما دەپ قالاسىز. دەمەك، نە تىكەلەي مىندەتتەرىن ورىنداعىلارى جوق، يا قولدارىنان كەلمەيدى، نە بولماسا، بۇل جاعداي ولارعا ءتيىمدى. نازاربايەۆا وتكىزگەن سەنات كوميتەتى وتكەن جىلى دا وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانعا ءبىرشاما ەسكەرتۋ جاساعانىن، ءبىراق ولار ونى ورىنداماعانىن دا ايتىپ ءوتتى. ياعني، اپاتقا قاساقانا جول بەرگەن بولىپ شىقپاي ما؟ ءبىر قىزىعى، بۇل ءۇشىن ەشكىم جاۋاپ بەرىپ تە جاتقان جوق. مىسالى، جاۋاپ بەرۋى ءتيىس، بەس ءبۇلدىرشىن قىرشىن كەتكەن سوڭ عانا، پرەمەر مينيستردەن قاتاڭ سوگىس العان ۆلاديمير بەككەر مىرزانىڭ ۇستىنەن بۇعان دەيىن دە ق ر قك-نىڭ 15ء-شى تاراۋىنا (مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى سىبايلاس جەمقورلىق ءجا­نە وزگە دە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق) جاتاتىن، 361ء-شى بابى (كاسىپكەرلىك قىزمەت­كە زاڭ­سىز قاتىسۋ) بويىنشا ءىس قوز­­عالىپ، ول ءىس استانا قالاسى­نىڭ پروكۋراتۋراسىنا، ودان ءارى مەملەكەتتىك قىزىمەت جانە جەم­قورلىققا قارسى كۇرەس اگەنت­تىگىنە تاپسىرىلعان ەكەن. ءبىراق، بەككەردىڭ «مۇرتىن بالتا دا شاپپاعانىن» كورىپ وتىرمىز. ال مەنىڭ بايعۇس كاللامدى «قۇت­قا­رۋشى بەككەر قانداي كاسىپكەر­لىككە زاڭسىز ارالاسۋى مۇمكىن» دەگەن ءدۇدامال وي مازالايدى. «قۇس فابريكاسى بار» دەگەن وسەكتى ەستىپ قالىپ ەم. بالكىم...»

بۇدان ءارى جازارمان باۋىرىم اسەكەنىڭ ءوزى دە ءوز سوزىنەن شوشىپ كەتىپ: «قوي قۇرىسىن، دەرەگىم جوق، وتىرىك بولار...» دەي سالىپتى. ارتىنشا، اسەكەڭ قانداستارىنا ەسكەرتۋ جاسايدى: «ارقادا قىس ۇزاق، سوندىقتان، ءورت ءقاۋپى ءالى دە سەيىلگەن جوق. ورتەنىپ كەتەتىن دە، ءورت شىققانى ءۇشىن جاۋاپتى بولاتىن دا وزدەرىڭىز ەكەنىن ۇمىتپاڭىزدار. ال، ارقانىڭ قارى سوگىلىپ، جىلعاعا جىلعا قوسىلىپ، سۋ جايىلاتىن كەز دە الىس ەمەس. سۋعا كەتسەڭىزدەر، «تال قارمايسىزدار». ويتكەنى، يلين مەن بەككەردىڭ «كۇيسەۋى» بولەك، سەنۋگە بولمايدى. بۇل مىرزالار «قىلىشىن سۋ كەتكەن سوڭ عانا سەرمەيدى»، ياعني، شىعىندى ەسەپتەپ، اقشا بولۋمەن عانا اينالىسقاندى ءجون سانايدى. اپاتتان امان بولىڭىزدار!»

مەنىڭشە، ۇكىمەتباسى اۋىسقانى­مەن، شيەلەنىستى ماسەلەلەر وزدىگىنەن شەشىلە قالمايدى. مەملە­كەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ ادالدىعى مەن كاسىبي­لىگى جوق جەردە، كەلەڭسىزدىك كوبەيە بەرەدى. سوندىقتان، الدىمەن، قازاق­ستاننىڭ باس پروكۋ­رورى قايرات قوجامجاروۆ مىرزا ق ر ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋريي يلين مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ توتەن­شە جاعدايلار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير بەككەردىڭ ءومىر­باياندارى مەن قىزمەت ساتىلارىن اسا ىجداھاتتىلىقپەن ءجىتى تەكسەرىپ، ناتيجەسىن حالىققا جاريالاۋى كەرەك.
بۇل ىستە قايرات قوجامجاروۆ سەكىلدى باتىل تۇلعا عانا ناتيجە شىعارا الادى. تۇجىرىم – وسى!

قاجىمۇقان عابدوللا

قاتىستى ماقالالار