«بىلتىر قازاقستاندا زاڭناماعا كوپتەگەن وزگەرىسەر ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە ب ا ق تۋرالى زاڭعا كەيبىر ايتىلعان پىكىرلەردى ناسيحات دەپ باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورما قابىلداندى. ياعني جۋرناليستەر ماتەريال دايىنداۋ كەزىندە ونىسى ناسيحات دەپ سانالماي ما دەپ الاڭدايتىن بولدى»، — دەيدى «قۇقىقتىق مەدياورتالىق» قق زاڭگەرى گۇلميرا ءبىرجانوۆا CABAR.asia ساراپتامالىق پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا، دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.

– قازىرگى ساتتە قازاقستاندىق جۋرناليستەر قانداي دا ءبىر سەزىمتال تاقىرىپتا ماتەريال دايىنداۋ بارىسىندا نەنى ەستەرىندە ۇستاعانى دۇرىس؟

– جۋرناليستەرگە، بەلسەندىلەرگە قارسى سوت پروسەستەرى مەن سوت ۇكىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەكسترەميزممەن جانە تەرروريزمگە قاتىستى باپپەن بايلانىستى. وكىنىشتىسى سول، ولاردىڭ دەنى ايىپتاۋ ۇكىمدەرى.

سول سەبەپتى، جۋرناليستەردىڭ ساۋاتىن جەتىلدىرەتىن ۇيىم بولعاندىقتان، ءبىز تىڭداۋشىلارىمىزعا ۇنەمى ايعاقتار قورىن جيناۋعا باسا كوڭىل اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتامىز. ياعني، ەگەر ءسىز تەرروريزم، ءدىن جانە ەكسترەميزم ماسەلەسى بويىنشا ماتەريال دايىنداپ جاتقان بولساڭىز، ءار ءسوزىڭىزدى ايعاقتايتىن دالەل بولۋى شارت:

• جازاتىن تاقىرىبىڭىز بويىنشا وتەتىن بارلىق سوت پروسەستەرىنە قاتىسۋ كەرەك
• سوت ايىپتى دەپ تانىعان ادامداردى ماتەريالدىڭ كەيىپكەرى قىلماۋ كەرەك
• وسى سالاداعى ەكسپەرتتەرمەن مىندەتتى تۇردە كەڭەسۋ قاجەت، ويتكەنى جۋرناليستەردىڭ كوبى تەرمينولوگيادا شاتاسادى، قازاقستاندا قىزمەتىنە تيىم سالىنعان قانداي دا ءبىر ءدىني اعىمداردىڭ اتاۋلارىن جازعاندا قاتە جىبەرەدى.

تاعى ءبىر ەسكەرەتىن نارسە بار. ءبىزدىڭ ۇنەمى ايتاتىنىمىز: وسى سياقتى تاقىرىپتاردا جازعان كەزدە بەيتاراپ پوزيسيا ۇستانۋ كەرەك، ويتپەگەن جاعدايدا سىزگە قانداي دا ءبىر ءدىني اعىمدى ناسيحاتتادى دەپ ايىپ تاعىلۋى مۇمكىن.

وكىنىشكە قاراي، وتكەن جىلى قازاقستاندا زاڭناماعا كوپتەگەن وزگەرىسەر ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە ب ا ق تۋرالى زاڭعا كەيبىر ايتىلعان پىكىرلەردى ناسيحات دەپ باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورما قابىلداندى. ياعني جۋرناليستەر ماتەريال دايىنداۋ كەزىندە ونىسى ناسيحات دەپ سانالماي ما دەپ الاڭدايتىن بولدى

ماسەلەن، قازاقستاندا قدت (قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق تاڭداۋى) دەگەن قوزعالىس ارەكەت ەتەتىن، ءقازىر وعان سوت تيىم سالعان. ال زاڭعا ەنگىزىلگەن ناسيحاتپەن بايلانىستى نورما كۇشىنە ەنگەن سوڭ جۋرناليستەر بۇل تاقىرىپتى قالاي جازۋ كەرەكتىگىن بىلمەدى.

مەن رەسەيلىك تاجىريبەنى ايتۋدى ۇناتا بەرمەيمىن، ءبىراق ول جاقتا ءبارى تۇسىنىكتى: دايش – رەسەيدە تيىم سالىنعان ۇيىم دەپ جازساڭ، ول ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلمايتىنىڭ انىق. ال بىزدە قالاي – زاڭداعى انىقتاماسى وتە بۇلىڭعىر، سوندىقتان جۋرناليستەر قالاي جازسام بولادى دەپ دال بولادى. ەگەر ولار جاقشا ىشىندە بۇل ۇيىمعا قازاقستاندا تيىم سالىنعان دەپ كورسەتسە، ولار جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلا ما؟

وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندا وسىنداي باپ بار، ق ر قك 174–باپ – الەۋمەتتىك، ۇلتتىق، رۋلىق، ناسىلدىك، تەكتىك–توپتىق نەمەسە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ. بۇل ءقازىر قازاقستاندا داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان باپ.

ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بۇل باپتىڭ مۇلدەم زاڭعا قاتىسى جوق ەكەندىگىن ايتامىز، ويتكەنى ونىڭ قۇقىقتىق سالدارى جوق، جاي عانا پىكىر ايتۋ بار. ول مىندەتتى تۇردە جاعىمسىز سالدارى تۋعىزىپ، الدەبىر جانجال تۋىنداتپاۋى مۇمكىن.

مىسالعا، مەن مەنىڭ ءدىنىم سەنىكىنەن مىڭ ارتىق دەپ ايتايىنشى. وسىنداي سوزدەر ءۇشىن ادامداردى وسى 174–باپپەن جاۋاپقا تارتىپ، 5 جىدعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ سياقتى ايتارلىقتاي قاتاڭ جازاعا كەسىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتتى تۇردە قايتالايتىنىمىز: وتە ساق بولىڭدار.

– وسىنداي جاعدايدا جۋرناليستەر ءوز مىندەتتەرىن قالاي ورىنداۋى كەرەك جانە قازىرگى ۋاقىتتا ولار قانداي پروبلەمالارعا تاپ بولۋدا؟

– مەنىڭ ويىمشا، مۇندا ەكى پروبلەما، ەكى شيەلەنىس بار. ءبىرىنشى پروبلەما – 2009 جىلى قازاقستاننىڭ تۇتاس ينتەرنەتتى ب ا ق دەپ تانىعانىندا. سالدارىنان، ينتەرنەت پەن ب ا ق اراسىنداعى شەكارا ءوشرىلدى. ەندى ينتەرنەتتە جاريالانعان كەز كەلگەن نارسە – ب ا ق.

سايكەسىنشە، ءبىز ەندى جاۋاپقا جۋرناليستەر عانا تارتىلادى دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى بلوگەرلەر دە، ينتەرنەتتى قولدانۋشى كەز كەلگەن ادام زاڭ بويىنشا ب ا ق بولىپ سانالادى.

سول سەبەپتى بۇل جەردە زاڭ جۇزىندەگى شيەلەنىس بار. جۋرناليستەردى جاۋاپقا تارتتى دەگەندە ءبىز بلوگەردەردى دە، قۇقىق قورعاۋشىلاردى دا ايتامىز.

ەكىنشى پروبلەما دەپ ب ا ق–تىڭ تەرروريزم جانە ەكسترەميزم تاقىرىبىندا جازۋعا قورقاتىنىن ايتۋ عا بولاتىن شىعار. ايتالىق، ەگەر ولار ق ر قك 174–بابىمەن بايلانىستى سوت پروسەسى تۋرالى جازاتىن بولسا، ماردىمسىز تاقىرىپ قويىلعان جۇتاڭ ءماتىن كورەسىز – الدەبىر ايماقتا پاستور نەمەسە ءبىر يمام جاۋاپقا تارتىلدى دەگەن جالعىز ابزاس. ال ءىستىڭ ءمانى نەدە ەكەنىن تۇسىنە قويۋىڭىز ەكىتالاي، ويتكەنى جۋرناليستەر ماتەريالىنىڭ سالدارى جامان بولادى، سول ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلامىن دەپ قورقادى.

مەن ولاردى تۇسىنەمىن دە. ءبىراق وقىرمان بۇل ماتەريالدان دىم ۇقپايدى: نە ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلدى، باسقا قانداي سوت پروسەستەرى ءوتتى جانە ءدىن ادامدارى نە ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن؟

قازاقستان زاڭناماسى وتە بۇلىڭعىر، ونى بىلاي دا، باسقاشا دا تۇسپالداپ الۋعا بولادى، ونىڭ ۇستىنە زاڭدار حالىقارالىق ستاندارتتارعا مۇلدەم ساي ەمەس. نەگىزى، جاۋاپقا تارتىلۋ ءۇشىن، جاريالاعان ماتىندە الدەبىر ارەكەتكە شاقىرۋ بولۋى كەرەك. بىزدە قالاي: جاي عانا پىكىر بىلدىرگەنىڭىز ءۇشىن سوتقا بەرەدى.

– بىلۋىمشە، قازاقستان زاڭناماسىنا وتكەن جىلى جاڭا نورمالار ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە اقپاراتتى جاريالاۋعا رۇقسات الۋ جانە اقپاراتتىڭ ب ا ق ءۇشىن ءقاۋىپ دەڭگەيى. ەلدەگى ب ا ق جاعدايى ءۇشىن ولاردىڭ ىقپالى قانداي بولىپ شىقتى؟

– جاريالاۋعا رۇقسات الۋ تۋرالى نورما دەگەنگە كەلسەك، ءبىز ب ا ق تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جاساۋعا قاتىسقانبىز، جانە وسى نورماعا قارسى بولدىق. الايدا، ول «جۋرناليستەردىڭ مىندەتتەرى» دەگەن باپتا پايدا بولدى.

ەندى جۋرناليستەر قانداي دا ءبىر ماتەريال دايىنداعاندا، وندا جەكە دەرەكتەردى، جەكە قۇپيالاردى، جانە زاڭمەن بەكىتىلگەن كەز كەلگەن قۇپيالاردى جاريالاۋعا الدىن الا رۇقسات الۋى ءتيىس.

مىسالعا ايتساق، ءسىز كوررۋپسيا جايلى ماتەريال دايىنداپ جاتسىز دەلىك، سوندا «ءسىزدىڭ دەرەكتەرىڭىزدى، فاميلياڭىزدى، ت.س.س. جاريالاۋىمىزعا بولا ما؟» دەپ سۇراپ الۋىڭىز كەرەك. بۇل دەگەنىمىز جۋرناليستىك زەرتتەۋلەردى تۇبىمەن جوياتىن نورما، قازاقستاندا ونىڭ جايى ونسىز دا ءماز ەمەس. جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر جاساعان ەڭ تانىمال سايت ratel.kz بولاتىن. ونىڭ باس رەداكتورىنا ءقازىر قىلمىستىق ءىس قوزعالعان.

ءبىز بۇل نورمانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەمەس دەپ سانايمىز، ول كونستيتۋسياعا قايشى، ويتكەنى بۇل سەنزۋرا. ياعني، ماتەريال جازۋ ءۇشىن، الدىمەن بارلىعىنان رۇقسات سۇراپ الۋىڭ كەرەك.

بىردەن ايتايىن، مەن پراكتيك زاڭگەرمىن، ازىرگە بۇل نورما تۇرعىسىنان پروبلەما تۋىنداعان جوق. ءبىراق بىزدە قازاقستاندا پروفيلاكتيكالىق نورمالاردى الدىن الا دايىنداپ قويادى. ال جۋرناليستەر ونى كورەدى دە، ۇرەيلەنەدى.

ازىرگە بۇل نورمالار جۇمىس ىستەمەيدى، ولار بويىنشا ەشقانداي ءىس بولمادى. ءبىراق ولار زاڭنامامىزدا بار، ب ا ق تۋرالى زاڭدا بار.

ەكىنشى نورماتيۆتىك اكت – اقپارات جانە ەكونوميكا مينيسترلەرىنىڭ ب ا ق–تى تاۋەكەل توپتارىنا ءبولۋ قاجەتتىگى تۋرالى بۇيرىعى. ءبىز بۇل قۇجات بارىپ تۇرعان ابسۋرد بۇيرىق دەپ سانايمىز.

باسىندا ول ىزگى نيەتپەن جاسالعان – بۇل نورما بيزنەسكە قاتىستى بولۋى كەرەك ەدى. مىسالعا، ەگەر ءسىزدىڭ ب ا ق جوعارى تاۋەكەل توبىنا جاتاتىن بولسا، سىزگە نەسيە بەرىلمەيدى، ءسىز سالىق ورگاندارىنىڭ ەرەكشە ەسەبىنە كىرەسىز.

ءبىراق قازاقستاندا مەملەكەت ب ا ق–قا بيزنەس رەتىندە ەمەس، پروپاگاندا قۇرالى سياقتى قارايدى – سوندا توپقا ءبولۋدىڭ قاجەتى نە؟ وندا بارلىق ب ا ق–تى بيزنەس رەتىندە تەڭەستىرەيىك، دەنى ءتۇزۋ ەلدەردىڭ بارىندە سولاي عوي.

سونىمەن قاتار، بۇل بۇيرىق ءارقايسىنا بولەكتەپ قارايدى. ول باسپا ءسوز باسىلىمدارى مەن ينتەرنەتتى قامتيدى دا، تەليەۆيزيانى قوسپايدى. مەندەگى سۇراق: تەليەۆيزيا نەگە تىس قالدى؟ ول سوندا قۇقىققا قايشى اقپارات تاراتپاي ما؟

وكىنىشكە قاراي، بۇل بۇيرىققا قول قويىلدى. ءبىراق تاجىريبە جۇزىندە ودان ءقاۋىپ تۋمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ويتكەنى قازاقستاندا قابىلدانىپ جاتقان جاڭا نورمالاردىڭ دەنى ارەكەتسىز قالىپ جاتىر.

– قازاقستاندا الدىن الا قامدانىپ، نورمالار قابىلدانادى دەپ ايتىپ كەتتىڭىز، ال جۋرناليستيكادا، مىسالعا، وشپەندىلىك ءتىلى نەمەسە جالا جابۋ سياقتى باسقا پروبلەمالار جوق دەگەن ءسوز بە؟

– ءداستۇرلى ب ا ق تۋرالى ايتار بولسا، مۇنداي وشپەندىلىك ءتىلى دەگەن جوق دەسە بولادى، ويتكەنى قازاقستانداعى باسپا ءسوز باسىلىمدارىنىڭ 99%–ءى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىس – مەملەكەتتەن قوماقتى قاراجات الادى. البەتتە، وندا ءسىز مۇنداي اقپارات كەزدەستىرمەيسىز.

مۇنداي پروبلەما ينتەرنەتكە، Facebook–كە قاتىستى. ەگەر ينتەرنەتتەگى جاريالانىمداردى، پوستتاردى، كوممەنتارييلەردى قاراستىرساق، مۇندا وشپەندىلىك ءتىلى وركەندەپ تۇر، ءتىپتى كەيدە ناقتى ارەكەتكە، زورلىققا شاقىراتىن ساتتەر دە بار. الايدا تاجىريبەنى الىپ قاراساق، زورلىق ارەكەتكە شاقىرمايتىندار. جاۋاپقا تارتىلىپ جاتادى.

اتىشۋلى پروسەستەردىڭ بارلىعى ءجيى جاعدايدا ساياسي سيپاتتا، ونىڭ ىشىندە جەر رەفورماسىنا قاتىستى پىكىرىن ايتقان ازاماتتىق بەلسەندىلەر، ءدىني قايراتكەرلەر. ولاردىڭ ايىبى – پىكىرىن اشىق بىلدىرگەنى.

دەگەنمەن، ينتەرنەتتى اقتارساق، مەنىڭ زاڭگەرلىك كوزقاراسىم بويىنشا، شىنىمەن زيان ارەكەتتەرگە شاقىراتىنداردى جاۋاپقا تارتۋعا بولار ەدى.

– ياعني، قانداي شارا قولدانسا دا، ول مىندەتتى تۇردە ساياساتقا نەگىزدەلەدى عوي؟

– سولاي، يا. تەرروريزممەن، ەكسترەميزممەن، وشپەندىلىك تىلىمەن كۇرەسۋ – ىزگى ماقسات. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، وسى ماقساتتاردى جەلەۋ ەتىپ، سايتتاردى بۇعاتتاۋ، بەرسەندىلەردى جاۋاپقا تارتۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن.

كۇرەسۋ كەرەك. ءبارىمىز ءتۇسىنىپ وتىرمىز – ءقازىر ينتەرنەت ءداۋىرى ورناعان، اقپارات لەزدە تاراپ كەتەدى، اسىرەسە تەرروريزمگە قاتىستىسى. مۇنىمەن مۇلدەم كۇرەسپەۋ كەرەك دەمەيمىن. ءبىراق شىن مانىندەگى زيان ەلەمەنتتەرمەن – تەرروريزمدى، ەكسترەميزمدى، وشپەندىلىك ءتىلىن قولداناتىندارمەن كۇرەسۋ كەرەك. الايدا، تاجىريبە جۇزىندە، اسىرەسە 174–باپقا بايلانىستى، بارلىعى كەرىسىنشە بولىپ كەتكەن.