«ورتالىق ازيادا سينولوگيالىق ورتالىقتار — اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىك. بۇل قازىرگى ءساتتىڭ عانا ەمەس، وتكەن شاقتىڭ دا، ءتىپتى كەلەشەكتىڭ دە تالابى. سول سەبەپتى، قىتايمەن سەرىكتەس بولماي تۇرىپ، ونىڭ نە ەكەنىن بارىنشا ءبىلىپ الۋىمىز كەرەك»، —  دەپ اتاپ ءوتتى قىتايتانۋشى عالىم، ديپلومات، شىۇ ەكس-باس حاتشىسى مۇراتبەك يمانالييەۆ CABAR.asia ساراپتامالىق پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا، دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.

– قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە قىرعىزستاندا جانە جالپى ورتالىق ازيادا سينولوگيالىق مەكتەپ بار ما؟ مۇمكىن جۇڭگو بويىنشا تولىقتاي ماماندانعان قانداي دا ءبىر ماماندار پۋلى بار شىعار؟

– ەڭ الدىمەن، سينولوگيانىڭ كسرو كەزىندە ورناپ تۇرعان عىلىمي–ساراپتامالىق ساياساتپەن باسقارىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. كەڭەس وداعىندا باس–اياعى 20–25–تەن استام سينولوگيالىق ورتالىق بار ەدى، ونىڭ ىشىندە اسكەريلەرى دە بولدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ماسكەۋدە، لەنينگرادتا، ۆلاديۆوستوكتا شوعىرلاندى. ال ورتالىق ازيادا قىتايمەن اينالىساتىن مەكتەپ پەن مەكەمەلەر بولمادى، بار بۇيىرعانى – تاشكەنتتەگى شىعىستانۋ فاكۋلتەتى جانىنداعى ارنايى مامانداندىرىلعان جۇڭگو كافەدراسى ەدى.

قازىرگى ورتالىقازيالىق مەملەكەتتەردىڭ بار بولۋىنىڭ پارادوكسى سول – ولار قىتايمەن جاقىن كورشىلەر. ال بۇل كورشى قارقىنداپ ءوسىپ كەلەدى. جۇڭگو بۇرىنعىداي جاي الەم شەبەرحاناسى عانا ەمەس. قازىرگى جۇڭگو – الەمنىڭ اسا ءىرى ينۆەستيسيالىق قارجى ورتالىعى. بۇل – «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا كوپتەگەن ەلدەردى قارجىلاندىرۋعا ءازىر جانە مولىنان قارجىلاندىرىپ وتىرعان مەملەكەت. سونىمەن قاتار، جۇڭگو ءقازىر اسا ءىرى عىلىمي–تەحنولوگيالىق ورتالىققا دا اينالىپ وتىر. بۇل ەل وسى ساتتە يننوۆاسيامەن بايلانىستى جاڭا ەكونوميكالىق قۇرىلىسقا ءوتىپ بارادى. مۇنداعى اڭگىمە روبوت جاساۋ، جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلاندىرۋ تۋرالى. بۇل جاي عانا قاعاز جۇزىندەگى بوس ءسوز ەمەس، بۇل شىنىمەن كەلەشەككە قاراي جاسالعان ماڭىزدى قادام. ءدال وسى نارسەلەر قازىرگى ساتتە باتىستى ۇيرەيلەندىرىپ وتىر، جاقسى ما، جامان با، قىتايمەن شاما–شارقىنشا باسەكە قۇرۋعا تالپىنىپ تا، تىرىستىپ تا باعۋدا.

سەبەبى، قىتايمەن ارىپتەستىك قۇرۋ ءۇشىن، ءبىز ونىڭ قانداي ەكەنىن ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. قازىرگى زامانداعى جۇڭگو قانداي ەكەنىن، قىتايدىڭ تاريحىن جان–جاقتى تاريحىن، قىتايدىڭ ادەبيەتىن، تاعى سول سياقتى دەرەكتەرىن جاقسىلاپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، قىرعىزستاندا مۇنداي ورتالىق بولۋى كەرەك. ءبىراق قىرعىزستاندا سينولوگيا جوق دەپ ايتا الماس ەدىم، ويتكەنى سينولوگيانى بىزدە وقىتىپ جاتىر. بىزدەگى جەتى جوعارى وقۋ ورنىندا جۇڭگو ءتىلىن، ادەبيەتىن جانە تاريحىن ۇيرەتەدى. ونىڭ دەڭگەيى جوعارى دەپ ايتۋعا كەلمەس، دەگەنمەن وقىتىلىپ جاتقانى انىق. كونفۋسيي ينستيتۋتتارى بار، ولار جاقسى كومەكتەسىپ جاتىر، باس–اياعى وسىنداي ءتورت مەكەمە بار. الايدا، عىلىمي–ساراپتامالىق مەكتەپ، ياعني قىتايدى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ارنايى ينستيتۋت نەمەسە سول سياقتى باسقا مەكەمە، لابوراتوريا، وكىنىشكە قاراي، قىرعىزستاندا ءالى كۇنگە جوق. جۇڭگو بويىنشا زەرتحانالىق ىزدەنىستەر قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا جاسالىپ جاتىر. جۋىردا نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسى جانىنان جۇڭگو ورتالىعى اشىلدى. ونىڭ سىرتىندا جەكەمەنشىك قىتايتانۋ ورتالىقتارى بار، بۇل تەك باسى عانا. وسى سياقتى قادامدار وزبەكستاندا جاسالۋدا. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا جۇڭگو ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ارنايى مامانداندىرىلعان ءبولىم بار. ال قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا (ق ر ۇسزي) جۇڭگو بويىنشا ارنايى ءبولىم جوق.

– ال قىرعىز ءسىم–ىندە شە؟

– جوق، ءسىم دەگەنىمىز مۇلدەم باسقا قۇرىلىم. ءسىم – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە جاتاتىن مەكەمە. البەتتە، ءسىم–دە جۇڭگو ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ادامدار بار. دەگەنمەن، ءسىم – وپەراتيۆتىك جۇمىس. بۇل ساراپتامالىق جۇمىس، نە بولماسا عىلىمي قىزمەت ەمەس. ءسىم–دە كۇندەلىكتى مىندەتتەر شەشىلەدى، ينۆەستيسيالارعا قاتىستى، باسقا دا نارسەلەرگە قاتىستى، ت.س.س. پروبلەمالاردىڭ شەشىمدەرىن قاراستىرادى. سوندىقتان، ءسىم–دە مۇلدەم باسقا جاعداي.

عىلىمي–ساراپتامالىق بازا دەگەنگە كەلسەك، وكىنىشكە قاراي، قىتايعا قاتىستىسى بىزدە جوق، ءبىراق ونى قۇراتىن كەز كەلدى. عىلىم اكادەمياسى جانىنان قازىرگى زامانداعى ازيا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ازيا ينستيتۋتىن قۇرۋدى مەن بىرنەشە رەت، كەڭەس داۋىرىندە دە ۇسىنعان ەدىم. قىرعىزستان ءۇشىن قازىرگى زامانداعى ازيا بىرنەشە ەل عانا – جۇڭگو، جاپونيا، كورەيا، ءۇندىستان، پاكىستان، ءبىرقاتار يسلام مەملەكەتتەرى – بولعانى وسى عانا. ەكىنشى بولىمشە قىرعىزستان تاريحىن شىعىس قولجازبالارى ارقىلى جاڭعىرتۋمەن اينالىسۋى كەرەك ەدى. ەڭ الدىمەن، ارينە، جۇڭگو دەرەكتەرى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى بولاتىن، ويتكەنى قىتايدا تاريحي ادەبيەتتىڭ وراسان زور قورى بار. ماسەلەن، 1644 جىلدان باستاپ 1911 جىلعا دەيىن 287 جىل عانا ءومىر سۇرگەن سين اۋلەتىن الايىق. سونىڭ نوبايلىق تاريحىنىڭ ءوزى ءجۇز ون مىڭ تومدى قۇرايدى. ونىڭ ءار تومىندا قىرعىزدار تۋرالى دەرەكتەر بار دەمەي–اق قويايىن، ءبىراق كوپ تومدارىندا بۋرۋت تۋرالى ايتىلادى – قىتايدا قىرعىزداردى موڭعول ەتنونيميكاسىنا سايكەس سولاي اتايتىن.

ءبىراق كەيىنىرەك تە وسىنداي سينولوگيالىق ورتالىق قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستار جاسالىپ تۇردى، ءبىراق، وكىنىشتىسى سول، ۇسىنىستار ىسكە اسپاي جاتىر. بىزدە عىلىمي جانە ساراپتامالىق سينولوگيامەن اينالىسا الاتىن دارىندى ادامدار بارشىلىق. ءبىراق وسى ءبىلىم–جىگەرىن جۇمسايتىن جەر جوق. جەكەمەنشىك نەگىزدە اشۋ تالپىنىستارى بولعانىمەن، ونىڭ دا مۇمكىندىگى بولماي تۇر، ويتكەنى، بىرىنشىدەن، ونداي ورتالىقتىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ قيىن. ەكىنشىدەن، ونداي مەكەمەنى قارجىلاندىرۋ جاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان، بۇل پروبلەمانىڭ باسى اشىق.

– قىرعىزستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىندەگى كونفۋسيي ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ ول ينستيتۋتتاردىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى بار؟ وندا قىاي مادەنيەتى مەن ءتىلىن ۇيرەنۋمەن اينالىپ جاتىر دەپ ايتىپ ءوتتىڭىز. ولار سوندا مامانداردى كىم ءۇشىن دايىنداپ جاتىر؟

– ەڭ بىرىنشىدەن، ءبۇل كونفۋسيي ينستيتۋتتارى، مىسالى، گوتە گەرمان ينستيتۋتتارى، سەرۆانتەس يسپان ينستيتۋتتارى، اعىلشىن ءتىلىن تاراتىپ، وعان قاجەتتىلىك تۋىنداتۋمەن اينالىساتىن امەريكان مەكەمەلەرى سياقتى جاسالعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.

كونفۋسيي ينستيتۋتتارىنىڭ باستى ماقساتتارى – جۇڭگو ادەبيەتى، تاريحى تۋرالى ىلىمدەردى تاراتۋ ەمەس. ولار ەڭ الدىمەن جۇڭگو ءتىلىن تاراتۋمەن جانە قاجەتتىلىك تۋىنداتۋمەن اينالىسىپ جاتىر.

دەگەنمەن، جۇڭگو ءتىلى ءوز الدىنا اسا كۇردەلى ءتىل ەكەندىگىن ەستەن شىعارماڭىز، اسىرەسە جازۋى قيىن. سول سەبەپتى، ارينە، وسى باعىتتاعى ءبىرقاتار پروبلەما مەن كەدەرگىلەر بارشىلىق. ءبىراق، قىرعىزستاندا كونفۋسيي ينستيتۋتتارى ءدال قىتايتانۋ فاكۋلتەتتەرى سياقتى ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەندىگىن ايتۋىم قاجەت.

نەگىزىنەن، قىرعىزستاندا تۇرىپ جاتقان كوپ جاستاردىڭ قىتايدى، جۇڭگو ءتىلىن، جۇڭگو ادەبيەتىن، تاريحىن ۇيرەنىپ، زەرتتەۋگە بارىنشا تالپىنىپ جاتقانى، ىنتاسىنىڭ جوعارى ەكەندىگى مەنى شىنىمەن قۋانتادى. ونىڭ تەك عىلىمي تۇرعىدا قىزىق بولعاندىعىنان ەمەس، بۇل ءبىلىمنىڭ قىتايمەن بيزنەس قۇرۋدا ماڭىزى جوعارى بولعاندىعىنان. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ شەكارامىز مىڭ كيلومەتردەن اسادى، قىتايمەن ورتاق ەكى باقىلاۋ–وتكىزۋ پۋنكتىمىز بار، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بايلانىس قۇرۋدىڭ كوپتەگەن جولى بار. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، بىزدەگى بيزنەس تە نەگىزىنەن قحر–مەن تىعىز بايلانىستى، ونىڭ جاقسى–جاماندىعى جوق، بۇل ناقتى بار پروسەسس. البەتتە، كونفۋسيي ينستيتۋتتارى وسى ارنادا ايتارلىقتايماڭىزدى رول اتقارىپ وتىر.

دەگەنمەن، باسقا جاعىنان الىپ قاراعاندا، كونفۋسيي ينستيتۋتتارى قارجىلىق تۇرعىدا شالقىپ وتىرعان جوق، سايكەسىنشە ولار قىزمەتىن كەڭەيتىپ، جۇڭگو ءتىلىن ۇيرەنۋگە، اسىرەسە ايماقتاردا ۇيرەنۋگە بارىنشا دەن قويۋىنا مۇمكىندىك بولماي وتىر. الايدا، مىسالى، شولپان–اتا قالاسىنداعى ابدۋرازاكوۆ اتىنداعى مەكتەپتە كونفۋسيي ينستيتۋتىنىڭ بولىمشەسى بار، وندا جۇڭگو مۇعالىمدەرى ىستەيدى، ولار جۇڭگو تىلىنەن ءدارىس بەرەدى. مۇنداي بولىمشەلەر ەلدەگى ءبىرقاتار ايماقتارىندا بار. بۇل، ارينە، وتە قىزىق. جۇڭگو ءتىلىن تاراتۋ جۇڭگو ءۇشىن دە، قىرعىزستان ءۇشىن دە جاڭا نارسە. بۇل تۇرعىدا قىتايلار دا، قىرعىزدار دا بارىنشا الدى–ارتىن بايقاپ ارەكەت ەتۋگە، ەندى عانا بوي الىپ كەلە جاتقان ءۇردىستى قۇرتىپ الماۋعا تىرىسىپ باعۋدا. بۇل جاعداي قىرعىزستاندا شەت تىلدەرىن تاراتۋمەن اينالىساتىن ينستيتۋتتاردىڭ بارلىعىنا دا قاتىستى.

– كونفۋسيي ينستيتۋتتارىندا وقىپ جاتقان نەمەسە قىتايدا وقۋىن ءتامامداعان ستۋدەنتتەر جۇمىس ىستەۋگە قايدا بارادى؟ ولا قىرعىزستانداعى جۇڭگو كومپانيالارىنا ورنالاسا ما الدە قىتايدا جۇمىس ىستەۋگە قالا ما؟

– ناقتى ايتا الارىم، قازىرگى تاڭدا قىتايدا ءۇش مىڭنان استام قىرعىز بالاسى، ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز ءبىلىم الىپ جاتىر. وتە وكىنىشتىسى سول، ولاردىڭ باسىم بولىگى سوندا قالۋعا ارەكەتتەنەتىنىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن. مۇنى تۇسىنۋگە بولادى، ونىڭ ناقتى سەبەبى دە بار – قالاي دەگەنمەن، قىتايدا جۇمىس بار. ارينە، قيىنشىلىقتار دا جوق ەمەس، ويتكەنى جەرگىلىكتى حالىقپەن باسەكە قاتتى، ءبىزدىڭ جاستار ۇتىلاتىن كەزدەرى دە سيرەك ەمەس. دەگەنمەن، ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ دەنى قاتتى تىرىسىپ، كەيىن سوندا قالىپ، جۇمىس ىستەيدى. مىسالى، سوندا قالىپ، قىرعىزستان ءۇشىن بيزنەس جاساۋمەن اينالىساتىن جاستار بار، ايتالىق، دەلدالدار، اۋدارماشىلار، مەنەدجەرلەر جانە سول سياقتىلار.

جالپى العاندا، قىرعىزستانداعى جۇمىسپەن قامتۋ جاعدايى ءماز ەمەس. 18 بەن 45 جاس ارالىعىنداعى ادامداردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى جۇمىسسىز قالىپ، رەسەيگە نەمەسە باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر ەكەندىگىن ايتۋىم كەرەك. بىلاي قاراساق، ونىڭ قىرعىزستانعا پايداسى دا بار، ال تۇپتەپ كەلگەندە، مۇنداي جاعداي ەلدىڭ ۇپايىن تۇگەندەپ وتىر دەي المايمىز. جۇڭگو ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقان كوپتەگەن قىرعىز جاستارى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ قىتايمەن بايلانىستى جۇمىسپەن اينالىسپايدى، مۇلدەم باسقا سالاعا كەتىپ جاتىر، بولماسا رەسەيگە، قازاقستانعا كوشىپ كەتۋگە تىرىسادى. تاعى ءبىرشاما بولىگى قىتايدا قالىپ قويادى.

– ءقازىر بار ماماندار قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ ىسىندە پايداسى ءتيىپ جاتىر ما؟ قانداي دا ءبىر ستراتەگيالاردى، الدەبىر قۇجاتتاردى جاساۋعا قاتىسا ما؟ ايتالىق، كەلىسسوزدەر جۇرگىزە مە، الدە كەڭەس بەرە مە. ءبىراق، بۇل دا ءسىم اتقارۋى ءتيىس جۇمىس شىعار؟

– جوق، بۇل تازا ءسىم–ءنىڭ جۇمىسى دەپ ايتپاس ەدىم. ءسىم ءوز قىزمەتىن ناقتى سول مينيسترلىكتىڭ جۇمىس رەگلامەنتىندە بەكىتىلگەن قۇزىرەت اياسىندا جۇرگىزەدى. ال قىتايمەن بايلانىسى بار جەكەدارا ەكسپەرتتەر تۋرالى ايتار بولساق، مەن قىرعىزستاندا، شىنىن ايتقاندا، قىتايشا سويلەۋ بىلەتىن، سونداي عىلىمي–ەكسپەرتتىك ساراپتاما اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدى بىلمەيدى ەكەنمىن. ءوزىم تۋرالى ايتا الامىن، مەن قىرعىزستاننىڭ كوپ پرەزيدەنتىنە كوپ مارتە كومەك كورسەتتىم – بەيجىڭگە ساپار بارىسىندا، ەلىمىزگە جۇڭگو مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرى كەلگەن كەزدە. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن مەن ەلىمىزدىڭ باسشىلارىنا، ۇكىمەتىمىزگە ارناپ، مەنىڭ ويىمشا، وتە ۇلكەن – 50 بەتتىك قۇجات جازدىم. ول قۇجات بىرەۋدىڭ كادەسىنە جاراپ، پايداسىنا ءتيدى مە، جالپى سونى نە ىستەگەندەرىن بىلمەيمىن. ول مەنىڭ شارۋام دا ەمەس. دەگەنمەن، ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە دە، قىتايمەن شارۋاسى بار باسقا دا مەكەمەلەرگە وسى ماسەلە بويىنشا كومەكتەسىپ تۇرۋعا تىرىسامىن.

– قىتايمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەندە قانداي دا ءبىر ناقتى جوسىق بار ما، ايتالىق، قىتايشا كەلىسسوز ءستيلى؟ ولاردىڭ باتىس ستيلىنەن ايىرماشىلىعى قانداي؟

– البەتتە، كەلىسسوز جۇرگىزۋ ىسىندە ايىرماشىلىقتار بار. كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ەرەكشەلىكتەرى ايتارلىقتاي. ەۋروپالىقتارمەن نەمەسە امريكاندارمەن جۇرگىزىلەتىن كەلىسسوزدەر سيپاتى وتە ناقتى، ياعني، قانداي دا ءبىر ءراسىم جاساماي، ارىپتەستىك قۇرۋ بويىنشا ناقتى اڭگىمەگە كىرىسەدى، ت.ب. شىنىن ايتسام، امەريكاندارمەن نەمەسە ەۋروپالىقتارمەن قىرعىزستاننىڭ قاي ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا بولاتىنىن بىلمەيمىن دە. قىتايلارمەن اڭگىمە باسقاشا جۇرەدى، مۇنداي بەلگىلى ءبىر راسىمدەردىڭ ورىندالۋى اسا ماڭىزدى. الدىمەن جۇڭگو مەن قىرعىزستان ارىپتەستىگى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى تۇبەگەيلى جالپى ماسەلەلەر ءسوز بولادى، ەكى تاراپ ءوز مۇددەسىن قورعايدى، سودان كەيىن بارىپ ناقتىراق ماسەلەلەرگە كوشەدى. جالپى العاندا، ناقتى ماسەلەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىتايلارمەن بەيرەسمي كەلىسسوزدەر جاعدايىندا شەشىمىن تاۋىپ جاتادى، مىسالى، تۇسكى اس كەزىندە.

جۇڭگو تاريحىن، مادەنيەتىن، ۇلكەندىگىن، ولاردىڭ ءپالساپالىق ىڭعايىن ەسكەرە وتىرىپ ايتارىم، جۇڭگو تارابى ەشقاشان وڭ نارسەنى ناشارلاتۋعا نيەتتەنبەيدى. مىسالعا ايتساق، ورتالىقازيالىق ەلدەرمەن بايلانىستى قانداي دا ءبىر پروبلەمالار بار. جوعارى لاۋازىمدى جۇڭگو شەنەۋنىكتەرىنىڭ وسى ءبىر جاعىمسىز نارسەلەردى بەتىمىزگە باسىپ، ەسكەرتۋ جاساعان جاعدايلاردىڭ كۋاسى بولعانىم وتە سيرەك جاعداي. كەرىسىنشە، ولار وسى ساتتەردە جۇمساق بولۋعا، تىم قۇرىعاندا جاقسى جاعىن تاۋىپ، سونى ەرەكشەلەۋگە، ەكىنشى تاراپقا تۇسىنىكتىرەك ەتۋگە تىرىساتىنىن كوردىم. بۇل قىتايلاردىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى وسى دەپ ايتار ەدىم.

– ءسىز ءۇشىن سينولوگيانىڭ ءمانى نەدە؟

– بۇل قىتايدى زەرتتەيتىن عىلىم. اقش ەكس–پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءبىرى نيكسون باياعىدا جۇڭگو – ەشقاشان وقىپ بىتىرە المايتىن ۋنيۆەرسيتەت دەپ ايتقان ەكەن. ياعني، قىتايدىڭ تاريحى، ونىڭ ۇلكەندىگى، فيلوسوفياسىنىڭ تەرەڭدىگى سونشا – ونىڭ ءبارىن زەرتتەپ، زەردەلەپ شىعۋعا ءتىپتى ادام عۇمىرى دا جەتپەيتىنىن مەڭزەگەن. ماسەلەن، جۇڭگو دەرەككوزدەرى بويىنشا قىرعىزداردىڭ تاريحىن جاڭعىرتۋ تۋرالى ايتقانىمدا، مەن بۇل جۇمىستىڭ ءبىر ادامنىڭ كۇشىمەن اتقارۋدى ايتپايمىن. بۇل شارۋانى ءبۇتىن ينستيتۋت، زەرتحانالىق ىزدەنىستەرمەن، دەرەكتەردى قايتا زەرتتەي وتىرىپ، اۋدارما جاساپ، جاڭا جۇڭگو جازبالارىن ىزدەستىرىپ ىستەي الادى دەيمىن، سول ارقىلى قىرعىزدار تاريحىن كەڭەيتۋگە، تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بولار ەدى.

– قىرعىز بيلىگى بۇرىن–سوڭدى ءوز ماماندارىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە قىتايعا جىبەرىپ وقىتۋعا تىرىستى ما؟

– قىرعىز–جۇڭگو كەلىسىمدەرى اياسىندا جىبەرىپ تۇرادى.

– ولاردىڭ پايداسى بار ما؟

– قىتايداعى وقۋىن ءتامامداعان سوڭ، قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە جۇمىسقا كىرىسكەن ادامداردى سيرەك كەزدەستىردىم.

– دەمەك، مۇنداي شارالاردىڭ ءتيىمدى ناتيجەسى بولماي تۇر عوي؟

– ءوزىم وندايدىڭ كۋاسى بولمادىم. ءسىم جۇيەسىندە ىستەيتىن جىگىتتەر بار، ءبىراق ولار اسا سيرەك كەزدەسەدى. قاتارى كەڭ دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. نەگىزىنەن جۇمىس ىستەيتىندەرى – وسى قىرعىزستاندا، نەمەسە جاقىن ماڭدا وقۋ بىتىرگەندەر. بۇل كۇردەلى سۇراق.

– ماماندار تاپشىلىعى، قىتايمەن جۇمىس بويىنشا جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك – وسى جايلى قىرعىز بيلىگىنە قانداي كەڭەس ايتار ەدىڭىز؟

– مەنىڭ ايتارىم، قىرعىزستاننىڭ سىرتقى ساياساتىمەن بايلانىستى ينستيتۋت قۇرۋدىڭ ەل بيلىگى ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور. ونى، مىسالى، ق ر ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ جانىنان، نەمەسە باسقا مەكەمە نەگىزىندە قۇرۋعا بولادى، ءتىپتى بولماسا وسى ماسەلەمەن ءوز الدىنا جەكە اينالىساتىن بولەك مەكەمە قۇرۋعا بولادى. ەڭ باستىسى، مۇنداي مەكەمەدە جۇڭگو ءبولىمى مىندەتتى تۇردە بولۋى شارت، ول جۇڭگو ماسەلەسىمەن ارنايى اينالىسادى، ۇكىمەتكە قىتايمەن قارىم–قاتىناس قۇرۋ بارىسىندا ناقتى ۇسىنىستار بەرىپ وتىرادى. ارينە، قىرعىزستان ءۇشىن باستى پروبلەما – قارجىلاندىرۋ. قىرعىز بيلىگىنىڭ عىلىم ادامدارىنا قازىرگى ۋاقىتتا تولەپ وتىرعان جالاقىسى سىن كوتەرمەيدى. ونداي اقشاعا حالىق جۇمىس ىستەگىسى دە كەلمەيدى. سوندىقتان، بەرە الاتىن جالعىز كەڭەسىم – سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن مەكەمە قۇرۋ كەرەك.