قازاقستان الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ قاتارىندا. وزگە مەملەكەتتەردىڭ تۇتىنۋشى جاشىگىمەن بىزدىكىن سالىستىرىپ كورگەن وسكەمەننىڭ قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى وسىنداي توقتامعا كەلگەن. بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى gazeta.kz سايتىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ حابارلايدى.

ورتاشا ەسەپپەن بەلگىلەنگەن مەجە بويىنشا، قازاقستاندىقتار ازىق-تۇلىككە اي سايىن 11 196 تەڭگە جۇمساۋى قاجەت بولعان. ءتىپتى مەملەكەت، ەڭ قاجەت دەپ تاپقان ازىقتىڭ تۇرلەرىن دە ۇسىنعان. ماسەلەن، ەلىمىزدە ءبىر ادامعا كۇنىنە جۇمىرتقانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى، 100 گرامم ەت، 100 گرامم جەمىس-جيدەك، 300 گرامم نان، ءسۇت ونىمدەرى 20 گراممنان  جانە جارتى پاكەت ءشاي ۇنتاعى تۇتىنىلۋ قاجەت-مىس.

وسكەمەننىڭ قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە،  قازاقستان دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن تۇتىنۋ جاشىگىنىڭ قۇنىن ءوسىرۋ كەرەك.

مىسالى گەرمانيادا ازىق-تۇلىككە اي سايىن جۇمسالاتىن قارجى 500 دوللار، جاپونيادا 317، يتاليادا 260 بولسا، ەلىمىزدە 72 دوللار ەكەن.

وسكەمەندەگى اناليز جانە جوسپارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ مامانى ولەگ چۋگۋنكوۆتىڭ ايتۋىنشا،  قازاقستاننىڭ قازىرگى جاعدايى  الەمدەگى ەڭ كەدەي چاد رەسپۋبليكاسى مەن افريكانىڭ جاعدايىمەن تەڭەسكەن.

سوڭعى ديەۆالۆاسيادان كەيىن قازاقستاندا ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى اسپانعا شارىقتاپ كەتكەنى تۋرالى وسىعان دەيىن «قامشى» پورتالى جازعان بولاتىن.  بۇل دا حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرگەنى جاسىرىن ەمەس. تەڭگە  باعاسى 40 پايىزعا قۇنسىزدانىپ، قارجىلىق قيىندىق قوس وكپەدەن قىسقاندا قاراپايىم حالىق قايتەرىن بىلمەي قالعانى دا وتىرىك ەمەس.

ونىڭ ۇستىنە، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى، ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ تاراتقان مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك،  2015 جىلعى تامىزدا ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى 2014 جىلعى تامىزبەن سالىستىرعاندا 3،5%-عا وسكەن.

2015 جىلعى تامىزدا 2014 جىلعى ءتيىستى ايمەن سالىستىرعاندا باعا جارمالارعا 18،9%، الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە – 8،9%-عا، كوفە، شاي جانە كاكاوعا، توقاش جانە ۇن ونىمدەرىنە – 7،1%-دان، كونديتەرلىك ونىمدەرگە – 6،8%، نانعا – 6،2%، بالىق جانە تەڭىز ونىمدەرىنە – 5،9%، ۇنعا – 4،9%، ماكارون ونىمدەرىنە – 3،9%، ءسۇت ونىمدەرىنە – 3،8%، جەمىستەر مەن كوكونىستەرگە – 1،7%-عا ءوستى. باعانىڭ تومەندەۋى قانتقا 9،6%، ماي جانە توڭ مايعا – 0،9%-عا بايقالدى.
اتالعان كەزەڭدە ەت جانە ەت ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسىمى 0،8%-دى قۇرادى. شۇجىق ونىمدەرىنە باعا دەڭگەيى 6،1%، شوشقا ەتىنە – 5،1%-عا جوعارى بولدى، ال قۇس ەتىنە – 7،2%، قوي ەتىنە – 0،7%-عا تومەن بولدى.

وسىدان كەيىن «مۇنايدىڭ ۇستىندە وتىرعان اراب - باي، قازاق نەگە كەدەي؟» - دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ تۋاتىنى راس. وسى تۇستا قازاق قارامايىنىڭ تاريحىندا قازاقتار نەمەن شۇعىلداندى دەيسىز عوي. ەڭ الدىمەن كەنىشتەردى اعىلشىندار تاپتى، ودان كەيىن پاتشالىق رەسەي قوجايىن بولدى. قازاقتار سولاردىڭ بۇيرىعىنا باعىنىپ، شيكىزاتتى شەلەكتەپ تاسىپ، قارا جۇمىس اتقاردى. كەڭەس كەزىندە مۇنايگاز سەكتورىن زەرتەگەن عىلىمي بازا دا بولعان جوق. باسقارۋ ءىسىن ماسكەۋ تۇگەلدەي ءوز قولىندا ۇستادى. قورىتا ايتقاندا، گەولوگيالىق بارلاۋدان باستاپ، ءوندىرىستىڭ تولىق سيكلىن ءوزى جاساعان ەلدەردە مۇنايدىڭ وزىندىك باعاسى تومەن بولۋىنا بۇل دا ىقپال ەتەدى. ارابتار 8-10 دوللار ارزان مۇنايدى سونىڭ ارقاسىندا الىپ وتىر. بۇل قازاق مۇنايى قازاقتىكى ەمەس ەكەنىن ايقىن اڭعارتسا كەرەك-تى.

ەستەرىڭىزدە بولسا،  نان باعاسى 300 تەڭگە بولسىن دەپ پارلامەنتتەگى قوڭىروۆتىڭ بالاسى قوڭىرسىتقانى تۋرالى قازاقستاندىق ب ا ق جارىسا جازعان بولاتىن. بىلاي قاراساڭىز، قازاقستاندا نان باعاسىن وسىرۋگە ەش نەگىز جوق تا. بيداي ءوزىمى دە وسىرىلەدى. ۇن شىعارامىز. ءتىپتى، سول ۇندى ەكسپورتتايمىز دا. سونىڭ سىرتىندا، 17 ملن حالىقتى اسىراۋ  ءۇشىن وندىرىلەتىن ۇننىڭ 20 پايىزى جەتىپ ارتىلادى-مىس. ال قالعان 80 پايىزى سىرتقا ەكسپورتتالادى.

وسى رەتتە، قازاقستان مەن الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرىندەگى نان باعاسىن سالىستىرىپ قارايتىن بولساق، ءبىر بولكە ناننىڭ قۇنى – نورگيەۆيادا 705 تەڭگەدەن باستالسا،  اقش-تا 644 تەڭگە، وڭتۇستىك كورەادا 537 تەڭگە،  باا-ندە 205 تەڭگە تۇرادى. ال قىرىمدا ءبىر بولكە ناننىڭ ورتاشا باعاسى – 83 تەڭگەدەن ساتىلادى. قازاقستانداعى ورتاشا باعا – 60/55/45 تەڭگە كولەمىندە.

ءتۇيىن:

ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، قازاقستاندا مۇناي وندىرۋمەن ناقتى 50 مىڭنان استام ادام شۇعىلدانادى. ال مۇنايعا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 1 مۇنايشىعا 5 ادامنان كەلەدى. ياعني، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى، قۇرىلىس نىساندارى، اس-سۋى، لوگيستيكا، بۇرعىلاۋ، سكۆاجينانى دامىل-دامىل جوندەۋ جۇمىستارى، جەر استى جوندەۋ، قۇرال-جابدىقتار جەتكىزۋ… سىندى وسى سەكتورعا قاتىستى قىرۋار جۇمىسقا 300 مىڭنان استام ادام تارتىلىپ وتىر. 300 مىڭ ادامنىڭ وتباسى بار دەيىك، ءارقايسىنىڭ 2-3 بالاسى جوق دەگەندە بار. ياعني، 1 ميلليون 200 مىڭنان استام ادام مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ارقاسىندا ەل قاتارلى ەڭبەك، وتباسىن اسىرايدى دەگەن ءسوز. ەندەشە قارجىلىق قيىندىق، جاھاندىق داعدارىس دەگەنگە قازاقستان پىسقىرىپ تا قارامايتىن  جاعدايدا بولۋى كەرەك ەدى عوي. اتتەڭ مۇنىڭ ءبارى وزىمىزدىكى ەمەس...

ال سوڭعى ديەۆالۆاسيادان كەيىن قازاقستاندا ازىق-تۇلىك ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋىن ەندى توقتاتۋ قيىن بولاتىنى ءسوزسىز. ىشكى سەبەپ – اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ قىسقارىپ، حالىق سانىنىڭ ءوسۋى. ال حالىقتىڭ كىرىسى ازىق-تۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا ساي كوبەيىپ وتىرۋى - ەكىتالاي. بۇل جاعداي نەگىزىنەن ۇن مەن ناندى تالعاجاۋ ەتەتىن وتباسىلاردىڭ كوبەيۋىنە دۋشار ەتتى. وسىدان كەيىن قازاقستان الەمنىڭ ەڭ كەدەي مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلماي قايتەدى؟! ال ەلباسى ايتقان ۇزدىك وتىزدىق كوزدەن بۇلبۇل ۇشقالى قاشان؟.. وسىنىڭ بارلىعىن جاساعان دا بىرەۋ، كىنالى دە بىرەۋ جانە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس تە سول بىرەۋ؟..

نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى