قۇرمەتتى ءتوراعا!
ءقادىرلى ارىپتەستەر!
جاڭا كونستيتۋسيانىڭ جوباسى حالىقتىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلدى. قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر. كەيبىر باپتارعا قاتىستى سىن دا ايتىلۋدا. بۇل – قالىپتى ءارى قاجەت پروسەسس. ويتكەنى كونستيتۋسيا – ءارقايسىمىزدىڭ تاعدىرىمىزعا، بولاشاعىمىزعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەگىزگى قۇجات.
الايدا ءبىزدىڭ ايتقاندارىمىز كوبىنە ەكى-ۇش تارماقتىڭ توڭىرەگىنەن اسپاي جاتقانداي اسەر قالدىرادى. ال شىن مانىندە، جاڭا كونستيتۋسيا 320 تارماقتان، 95 باپتان تۇراتىن اۋقىمدى قۇجات.
راسىندا، وتە ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى.
«رەفورما جونىندەگى كوميسسيا مۇشەلەرى كىمدەر، ولاردىڭ بىلىكتىلىگى قانداي؟» دەگەن پىكىرلەر دە از ايتىلعان جوق.
ماسەلەن، 1995 جىلى جازىلعان قولدانىستاعى كونستيتۋسيانى يۋ.باسين، ۆ.كيم، ا.كوتوۆ، مۇحامەدجانوۆ باستاعان نەبارى 12 ادام عانا جازىپ شىققان. ونىڭ ۇشەۋى – شەتەلدىك ساراپشىلار ەدى.
ال بۇل جولى كونستيتۋسيا جوباسىن 130-دان استام ءوز ازاماتتارىمىز ازىرلەدى. ماجىلىستە تالاي ارىپتەستەرىمىز ايتقان، اسىرەسە «AMANAT» پارتياسىنان بەرىلگەن ءبىراز ۇسىنىستار قولداۋ تاپتى.
ەسەسىنە، ءماتىننىڭ ءتىلى دە جونگە كەپ قالدى.
قولدانىستاعى كونستيتۋسيانىڭ قازاقشا ماتىنىندە بىرىزدىلىك جوق، باپتارى شۇبالاڭقى، كۇردەلى. ونى قاراپايىم حالىق تۇگىلى، زاڭگەرلەردىڭ ءوزى ارەڭ تۇسىنەتىن.
جاڭا اتا زاڭنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى تولىقتاي قايتا جازىلدى.
ەڭ باستىسى — ءبىز بۇل كونستيتۋسيادا تاريحى بار ەل ەكەنىمىزدى، قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلى دالا توسىندەگى سان عاسىرلىق مەملەكەتتىلىك ساباقتاستىعىن شەگەلەپ تۇرىپ كورسەتتىك. قازىرگى كونستيتۋسيادا تاريح تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق.
قوعامدا كوتەرىلگەن كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە توقتالعىم كەلەدى:
سوڭعى كەزدە «جەكەلەگەن اۋماقتارعا كونستيتۋسيالىق مارتەبە بەرىلەدى» دەگەن تاقىرىپ اقپاراتتىق مانيپۋلياسياعا اينالىپ كەتتى.
قايتالاپ ايتامىن، جاڭا اتا زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە دە، 2-بابىندا دا قازاقستاننىڭ اۋماعى مەن شەكاراسىنىڭ تۇتاستىعى وزگەرمەيتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. ياعني، ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ەشقاشان ماسەلە رەتىندە تالقىلانبايدى دەگەن ءسوز.
سونداي-اق، ءباز بىرەۋلەر ايتقانداي، «پرەزيدەنتكە قوسىمشا ارتىق وكىلەت بەرىلەتىندەي» جاڭا نورما قوسىلعان جوق. پرەزيدەنت جەتى جىلعا ءبىر-اق رەت سايلانادى، جاقىن تۋىستارى ساياسي جانە باسقارۋ لاۋازىمدارىن اتقارا المايدى. بۇرىنعى نورما وزگەرىسسىز قالدى.
ءبىر نارسە ايقىن:
ادام ومىرىنەن اسقان قۇندىلىق بار ما؟
ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى – باستى قۇندىلىق. پرەامبۋلادا بۇل قاعيدا ءبىرىنشى رەت مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە كورسەتىلدى.
ەندى كەز كەلگەن ادام ۇستالعان ساتتەن باستاپ وعان ءوز قۇقىعى ءتۇسىندىرىلۋى ءتيىس جانە سول مەزەتتەن باستاپ ادۆوكات كومەگىن پايدالانۋعا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى. ادۆوكاتۋرانىڭ مارتەبەسى اتا زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلەدى.
ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاسيا – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ تانىلدى. ەندى ءبىلىم مەن عىلىمنان قارجى ۇنەمدەۋ – كونستيتۋسياعا قارسى ارەكەتپەن تەڭ.
جاڭا كونستيتۋسيادا ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ اراجىگى ناقتى اجىراتىلدى. بۇل – دىنگە قىسىم ەمەس، كەرىسىنشە بارلىق كونفەسسياعا تەڭ كوزقاراستىڭ قۇقىقتىق كەپىلى.
سيفرلىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە دە العاش رەت كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە ءمان بەرىلدى. بۇگىندە ينتەرنەت-الاياقتىقتان زارداپ شەگىپ جاتقان ازاماتتار وتە كوپ. سيفرلىق دەرەكتەر-بىزدىڭ جەكە مۇلكىمىز. 1995 جىلعى كونستيتۋسيادا «سيفرلىق قاۋىپىزدىك» دەگەن بىردە-بىر تىركەس جوق. جاڭا رەداكسيادا ازاماتتاردىڭ سيفرلىق كەڭىستىكتەگى جەكە ءومىرىن قورعاۋ تۋرالى باپ العاش رەت اتا زاڭدا كورىنىس تاپتى.
«نەكە» ۇعىمى دا ناقتى ايقىندالدى – ول ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى وداق دەپ بەلگىلەندى. ءبىر جىنىستى نەكەنى مەملەكەت مويىندامايدى.
كوممەرسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ قارجىسى اشىق بولۋى ءتيىس. شەتەلدىك قارجى كوزىنەن الىنعان قاراجات تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتۋ مىندەتتەلەدى. 6-باپ، 5- تارماق
حالىقتىق كەڭەسكە قاتىستى دا الىپ-قاشپا اڭگىمە كوپ. ول پارلامەنتكە بالاما ەمەس، باسەكەلەس ورگان دا ەمەس. حالىقتىق كەڭەس ۇسىنىستاردى جۇيەلەپ، قۇرىلتايعا زاڭ جوبالارىن ۇسىنادى، رەفەرەندۋم باستاماسىن كوتەرە الادى. ال قۇرىلتاي تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداپ، ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الادى.
بولاشاق پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتاردىڭ سانىنا قاتىستى دا ءارتۇرلى پىكىر بار.
دەگەنمەن، جۇمىسى توبىنىڭ 145 دەپۋتات بولۋى قاجەت دەگەن شەشىمى بۇگىنگى ساياسي احۋالعا دا، ءتىپتى قوعامنىڭ سۇرانىسىنا دا ساي.
ماسەلەن، كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمى، جەر كولەمى، حالىق سانى الدەقايدا بىزدەن كىشى ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ كوبىندە دەپۋتاتتار سانى ەداۋىر كوپ.
مىسالى، 10 ميلليون حالقى بار پورتۋگاليادا – 230 دەپۋتات، شۆەسيادا – 349 دەپۋتات، ال نەبارى 3 ميلليون تۇرعىنى بار ليتۆادا – 140 دەپۋتات. ەۋروپادا دەپۋتاتتار سانىن شامامەن ءاربىر 25 مىڭ ادامعا ءبىر پارلامەنتاريي بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان، قازاقستاننىڭ بولاشاق قۇرىلتايى ەۋروپالىق ستاندارتتارمەن سالىستىرعاندا 5 ەسە از ىقشامدالعان پارلامەنت بولادى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ:
«ادام زاڭ ءۇشىن تۋمايدى، زاڭ ادام ءۇشىن جازىلادى» دەگەن.
قىسقاسى، ءبىز جاڭا مەملەكەتتى ويلاپ تاپقان جوقپىز. بۇرىننان باردى جاڭا مازمۇنمەن نىعايتتىق. بۇگىنگى جاعدايىمىزعا، بەكىگەن مەملەكەتتىگىمىزگە ساي جاڭارتتىق.
ەڭ ماڭىزدىسى، بۇل اتا زاڭدا – ءبىز مىڭجىلدىق تاريحىمىزدى ناقتى ايقىندادىق.
پرەامبۋلادا العاش رەت «ادىلەتتى قازاقستان» جانە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارى بەكىتىلدى.
ەگەر امەريكادا «امەريكالىق ارمان» بولسا، ءبىز دە «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىن ۇران كۇيىندە قالدىرماي، ۇلتتىق يدەولوگياعا اينالدىردىرۋىمىز قاجەت. سەبەبى، ادىلدىك جوق جەردە ەشقانداي قۇندىلىق ساقتالمايدى.
