Halyq jazýshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qabdesh aǵa da seksenge keldi. Arnaıy baryp quttyqtadyq, - dep jazady «Qazaq úni».

Bu kisi de «bir ózi bir bıblıoteka kitap jazǵan» qalamgerler qataryna kirse kerek. Áıgili romanıs jazýshynyń áli de shalqar shabyt ústinde otyrǵany baıqaldy. Sergek. Tyń. Sonda da, ózińizdi qalaı sezinesiz, seksenniń jetpisten aıyrmashylyǵy bar ma eken dep surap qaldyq. Sol sekildi, ata-anasy Jumadil Kúderiuly men Qanıpa Eginbaıqyzyn da eske alýdyń reti keldi. Sebebi, meıli, júzge jet, perzent úshin áke men sheshe orny bólek. Olardyń ǵumyry urpaqtarynyń sanasy arqyly jalǵasatyny da zańdy nárse. Ata-anany eske túsirmeı júre almaısyń. Tipti, bulardyń aragidik túske kirip otyrýy da tabıǵı qubylys bolar. Qabekeń óziniń ǵumyrnamalyq «Tańǵajaıyp dúnıe» romanyn «jarly-jaqybaı kezimde etegimnen ustaǵan, bes bala súıgizip, otbasyn baqytqa keneltken, ala qaǵazdyń azabyn, turmystyń ashysy men tushshysyn uzaq jyl birge tatqan ómirlik serigim Sáýlege arnaımyn» degen edi. Úlken jazýshynyń ózine uzaq jyldar joldas bolǵan adal jarǵa súıispenshilik, qurmet deńgeıi qanshalyqty ósti degen saýal da qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Odan soń qalamger jazýdan qol bosta ne isteıtinin; qalaı sergıtinin bilgimiz keldi. Qazirgi jazýshylardyń qoǵamdaǵy orny máselesine, óziniń izin basqan shákirtterine qatysty oıymyzdy da irikpedik. Qundylyqtar orny almasyp, bir kezeń daǵdarǵan kezeńde qalamgerdi qorqytatyn qubylystar syryna da úńilýge tyrystyq. Jazýshy budan úsh-tórt jyldaı buryn bir kezdeskende, jazýdy doǵaramyn degendeı edi. Kerisinshe, tań qaldyryp, osy ýaqyt aralyǵynda úsh-tórt kitap jazyp tastady. Munyń da mánisin bilmeske bolmady. Áıteýir, birtalaı áńgimelestik. Endi sol sózdiń bir úzigi oqyrman nazaryna usynylyp otyr. 

 Jas kezimizde seksenniń seńgiri degen kóz ushynda buldyrap, tipten alys kórinetin. Odan beride elý, alpys, jetpis sekildi qansha asýlar jatyr ǵoı dep onsha alańdamappyz. Sóıtsek, bul bir onsha bir alys jer emes eken. Myna turǵan jer eken. Áne-mine degenshe osy kezeńge de kelip qalyppyz.

Jalpy, buryn bizdiń áýlette uzaq jasaǵandar joq edi. Ákem Jumadil qyryq jeti jasynda qaıtty. Atam Kúderi bı qyryq bes jasynda ketipti. Sál uzaqtaý, jetpisten asyp jasaǵan Kúderiniń ákesi Smaıyl záńgi kórinedi…

Bireýler aıtady, seksenge kelgende marapat aldyń ba, syılyq aldyń ba dep. Meniń oıymsha, marapattyń úlkeni – osy seksen degen jastyń ózi! Iá, Allanyń jarylqaýy, Jaratýshynyń jaqsylyǵy sol. Razymyn. Al, endi, seksenniń jetpisten aıyrmashylyǵy bar… Joq deı almaısyń. Bertinirekte bireý «kárilik – em qonbaıtyn aýrý» depti. Sol aıtqandaı, jastyń ulǵaıýy adamdy birte-birte tómendete beretin kórinedi. Ásirese, myna, zerdeni kemitedi. Umytshaqtyq basym. Ana-myna zatty lezde umytyp qalatyn bolyp júrmin. Jalpy, kárilik óz degenin jasamaı qoımaıtyn sıaqty.

 Áke-sheshem qosylǵanda biri – on altyda, biri on beste eken. Anam Qanıpa zaısandyq qyz. Bizdiń jaqqa 1916 jyly orysqa ásker bermeımiz dep, patsha ókimetiniń jazalaýshy kúshterinen úrke kóship, shekara asqan elmen birge kelipti. Keıin ózi: sonda on eki jastaǵy dardaı qyz edim. Ertisten jeke at minip júzip ótkenim esimde dep otyratyn-dy. Ózderi Ordabaı, Eginbaı, Jeldibaı… degen kóp aǵaıyndy adamdar bastaǵan bir taıpa el. Jıyrmadaı úı. Bizdiń elge kelip qonystanady. Onda tórtýyldyń tóbe bıi, meniń atam Kúderi bı tiri. Eliniń uıytqysy bolyp, tutastyqty saqtap otyrǵan adam. Bu kisiler, endi, jańa kelgen aǵaıyndy qalaı sińirip áketýdi oılaıtyny anyq. Sonyń úshin, kelgenderdiń úıinde boıjetken qyzdary bolsa dereý quda túsken sekildi. Eginbaıdyń birinen keıin biri boıjetip otyrǵan úsh qyzy bar eken. Úlken qyzyn óziniń Qaısa degen jaqynyna qosady. Al Qanıpa degen meniń bolashaq sheshemdi óziniń uly Jumadilge alyp beredi. Bul 1919 jyl. Apam aıtatyn: «Bı atamnyń tárbıesin kóre almadym. Men túskennen keıin bir jyldan keıin qaıtys bolyp ketti» dep…

 Kúderi bıdiń ólimi de tosyn. Jolynda kezdesken eldi qalyń qolmen qyryp-joıyp, Mońǵolıaǵa qaraı qashyp, ótip bara jatqan general Bakshke elshilikke barypty. Halqyn saqtap qalýdyń amaly ǵoı. Qalyń qar jaýyp qalǵan kez. General da qysylyp otyr deıdi. Sonda ekeýi bir-birimen tartyspaı, jaýlaspaı, ózara tilge keledi. Dushpandy qystatyp, keıin ótip ketýine kómektesetin bolyp sóz baılasady. Keterinde orys armıasynyń sardary Baksh, súıegi serb, Kúderini: «Átteń, oqymaǵan qazaq ekensiń. Oqysań, bir elge basshy bolǵandaı ekensiń!» dep maqtap, arqasynan qaqqan eken. Sonda Kúderi: «Apyraı, myna aýzy túkti kápir beker qaqty-aý arqamnan!» dep seskenip qalady. Úıge aýyryp qaıtypty. Jeti kún jatyp qaıtys bolady. Keıin súıegine túsken shaldardy kórdim. Solardyń aıtýynsha, atamnyń sol jaq jaýyrynda alaqandaı jer qazannyń kúıesindeı bolyp qaraıyp ketipti. Tańdanbasqa laj joq. Bul zamannyń adamy deýge kelmeıtindeı, kirshiksiz taza, sonsha adal kisiler ǵoı. Tabıǵattyń tól perzenti. Jańaǵydaı jaǵdaıda qaıtys bolǵan. Mine, biz sol tuqymnyń urpaqtarymyz. Men keıde úıge bireýler kelse, basqalarǵa, biletin adamdarǵa aıtam, myna úıdi Qabdeshtiń shańyraǵy dep oılamańdar, bul – kishireıgen shańyraq. Bul bir kezdegi Kúderi bıdiń, odan qala berse keıingi Jumadildiń shańyraǵy dep…

Ákemniń zıraty arǵy bette jatyr. Sol, óziniń týǵan jerinen, Tarbaǵataıdyń kúngeıinen, Maldybaı bulaǵynyń boıynan saıa tapqan. Sheshem ózimmen birge keldi. Qolymda boldy. Shyqqan kitaptarymdy kórdi. Ózi eptep qana hat tanıtyn. Kezekti kitabymdy ákelip qolyna bergenimde keremet bir qasıetti nársemen kezikkendeı, Quran ustaǵandaı, aqyryn táý etip, betine aparýshy edi. Sonsoń aıtatyn: «Rahmet, balam! Saǵan ákeń razy shyǵar. Jumadil degen atty dúnıege jaıdyń. Saǵan ákeńniń arýaǵy da razy shyǵar» dep. Ózi de rıza bolatyn. Ákemnen keıin jıyrma úsh-jıyrma tórt jyldaı jasady. 1973 jyly Keńsaı zıratyna óz qolymmen qoıdym.

Sáýlemen bas qosqaly bıyl elý eki jyl bolypty. Áýezovtiń bir jazǵany bar edi… Qunanbaı qajylyqqa attanyp bara jatady. Qasynda Uljan bar… Birazy páýeskede, Semeıge deıin shyǵaryp salamyz dep aýyldan attanypty. Sonda Qunekeń aǵaıynmen qoshtasyp turyp, Uljanǵa arttaǵy aýyldy tapsyryp turyp, ishteı tolǵanady. Alǵan jaryń, súıgeniń, báıbisheń jas ulǵaıa kele seniń bir týysyń sekildi, bir jaqynyń, qımas janashyryń sıaqty bolyp ketedi eken-aý dep. Bul bizdiń qazaqqa tán nárseler. Basqa ulttarda qalaı ekenin. Elý jyldan asa birge turǵan adam, rasynda, bir-birine týysqan bolyp ketetin sıaqty. Biriniń jaıyn biri qylp etkennen biledi, bir-birin kútedi, aıalaıdy degendeı. Qazir biz sol jaǵdaıdamyz. Uldarymyz, qyzdarymyz, nemerelerimiz bar… Ózara syılasymdyq birinshi orynda. Bir-birimizge qatty sóz aıtpaý, kóńilge tımeý… Árqaısymyz osy jaǵyn oılaıtyn bolýymyz kerek. Solaı ómir súrip jatyrmyz.

 Qol bosta ne isteı qoıady deısiń. Átteń deıtin nár­seler kezdesedi. Tabıǵatty aralaýǵa nıettenesiń. Biraq oǵan qol jete bermeıdi. Atym joq meniń. Fermam joq arnaıy ustap otyrǵan. Jas kezde at qulaǵynda oınaǵan kóshpendiniń balasy edim. Bizdiń úıde jaqsy attar boldy. Qulajorǵa, Surkójek deıtin… Ataqty. Sol attarmen talaı shaptym. Jylqy kiredi túsime. Jaılaýǵa kóship bara jatqanymyzdy kóremin keıde. Bir úıdiń erkesimin. Jurt jaılaýǵa erte kóteriledi. Qaıda-a-a… Kún shyqpaı. Juldyz barda. Týyrlyqty sypyryp alyp, ýyqty sheship jatady. Sheshemniń daýsy shyǵady: «Qabdesh-eı, tur! Basyńa shańyraq túsedi» deıdi. Oıanam. Bul – kesheden beri kútip júrgen nársem. Kóshý degen… Qashan kóshemiz dep ákemizdiń, sheshemizdiń mazasyn alyp júrgen nársem. Kóshpendiniń úlken-kishisi kóshti saǵyna kútedi ǵoı. Ótkende bir jazýshynyń shyǵarmasyn oqyp otyrsam (árıne, keıin týǵan jigitter), tarıhqa barady da, kóshti bir azap qylyp kórsetedi. Qudaı-aý, qashan jeter ekenbiz dep… Kúızelip kele jatady… Olaı oılaýy múmkin emes qoı kóshpendiniń balasynyń! Myna aspanda qalyqtap ushyp júrgen qus qalaı sharshamasa, kóshpen birge kele jatqan kóshpendiniń balasy da solaı. Jalyqpaıdy. Kósh – saltanat, kósh – kórme. Kerek dese. Kósh bolǵanda qandaı; túıe ústine qymbat kilemderińdi, jańa syrmaqtaryńdy jabasyń. Áıelder táýir kıimderin kıedi. Sándi ertoqymdaryn jarqyratyp, jaqsy attaryn minedi. Jol-jónekeı talaı aýyldyń ústinen ótesiń. Kósh ketip bara jatqanda bul kimniń kóshi deıdi. Bul – bálenbaıdyń kóshi! E-e degizip… Sóıtip ótý kerek… Qysqasy, keıingi ermegimiz, kóbinese, oı, qıal sıaqty…

 Jalpy aıtamyz, sózdiń qadiri ketti, jazýshynyń qadiri ketti dep. Negizgi sıpat solaı ekeni ras. Birkelki dúnıe joq. Biraq jazýshylardyń bárin birdeı bir shybyqpen aıdaýǵa taǵy bolmaıdy eken. Qazir qalamgerlerimiz jik-jikke, top-topqa bólingen. Bir top jazýshylar bar: ókimetke jaǵymdy. Saraı mańaıynda júredi. Olar bıliktiń oń nazarynda. Jaqsy qyzmet solarda. Jaqsy úı – solarda. Erekshe marapattan, qurmetten qur qalmaıdy. Jyl saıyn beriletin stıpendıa degen de osylardiki. Jaǵdaılary qashanda táýir. Teginde, buryn da solaı edi… Odan keıingi bir top bar. Jalpy jazýshy atalatyn… Qalyń top. Jazýshylyq pen jýrnalısıkanyń arasyndaǵy dúbara top. Jazýshylyq bılet alǵanyna razy. Kóp nárseni talǵamaıdy. Kóp nárseni úkimetten dámetpeıdi de. Ózderi jáne birneshe júz. Júrip jatyr. Endigi bir top – talantty top. Az. Segiz júz jazýshy bar deımiz; sonyń ishindegi jıyrmasy ma, otyzy ma, sodan aspaıdy. Al ádebıettiń negizgi sulbasyn jasap otyrǵan, mine, osylar! Bildińiz be. Mynandaı ǵoı ol, ózi… Aspanda ushqyshtar kóp… samolet aıdaıtyn. Solardyń ishinde synaýshy-ushqyshtar deıtin bolady. Bizdiń myna Toqtar Áýbákirov sekildi. Jańadan shyqqan joıǵysh-ushaqtardy bas bildirip beretin. Onyń búkil búge-shigesine deıin zerttep, hattap, shottap beretin… Jańa marshrýttar ashatyn… Al qatardaǵy ushqyshtar osy serkeler salyp bergen baǵyt qalyptasqannan keıin sol meje, sol syzyq boıymen adaspaı jyljyp otyrady. Ádebıette de solaı sekildi. Daryndy jazýshylar jańa ıdeıalar týǵyzady. Tyń taqyryptar ashady. Sony problemalar kóteredi. Aıryqsha obrazdar jasaıdy. Tartymdy oılar tabady. Men baıaǵyda «Spýtnık shyǵarmalar» dep maqala da jazǵanym bar. Álgindeı qalamgerler, máselen, Qabanbaı, Abylaılardy alǵash kótergen «Daraboz» syndy bir úlken kitap shyqsa, soǵan uqsas shyǵarmalar jaza bastaıdy. Sol mańaıdan uzamaı, aınala qalqyp, qaraılap otyrady. Adaspaıdy.

 Bireýler sizdiń shákir­tińiz bar ma dep suraıdy. Ony bile qoımaıdy ekem. Áıteýir, ózimdi Áýezovtiń shákirtimin dep esepteımin. Dáris aldym. Aldynda otyrdym. Muhań meni jeke tanydy. Úıtkeni, arǵy betten keldik. Shaqyrtyp alyp, ońasha tanysty. Men ony pir tutqan adammyn. Eldiń bári jaqsy kóretin shyǵar. Biraq Muhańdy dál mendeı qadirleıtin kimder bar ekenin… Kóz jetińkiremeıdi. 1949 jyly «Abaı» deıtin roman arab árpimen basylyp keldi Shyńjanǵa… Bir aǵamyz qalaǵa barǵanda ala kelipti. Keremet qýandym. Kitap aýyr… Bastaýysh mektepti bitirgen kezim edi. On úshtemin. Oqýdan qaıtyp kele jatqan Abaı da on úshte kórinedi. Qunyǵa oqydym. Qysqasy, Áýezovke degen qurmet sol sátten-aq bastalǵandaı. Sol úıirgennen osy kúnge deıin baýrap keledi. Al maǵan shákirtpin dep júrgen keıbir adamdar keıin aınydy. Azdy. Shákirtpin dep júrip menen qymqyratyndy shyǵardy. Ol azdaı obrazyńdy urlaıdy. Oqıǵa… Oı urlaıdy… Ádebıette oı urlaý, obraz urlaý degen – qoradan qoı urlaǵanmen birdeı ǵoı. «Plagıat» degen aty bar…

Súıtip, anaý-aq, mynaý-aq dep mańaıymda júrgen adamdardyń kóbi synǵa tolmady. Jalpy, jas kezińde, bertinge deıin jora-joldas, ana-myna tanys-bilis kóp bolady. Biraq osynyń «shtaty» óz-ózinen birtindep qysqara bastaıdy eken. Ómirdiń ózi qysqartady. Bireý jańaǵydaı synnan ótpeıdi. Ekinshisi óziniń pendeshiligin kórsetip alady. Sonymen, seniń tóńiregińde jaqynmyn, joldaspyn dep júrgender aqyryndap azaıyp ketetin kórinedi.

 Seksen jasqa kelgen kisiniń bir nárseden qorqa qoıýy ekitalaı. Óz basym eshteńeden úıreılene qoımaımyn. «Óler ógiz baltadan taıynbaıdy» deıdi. Jalpy, soqqyny, aıdaýdy, qýǵyndy kóp kórippin. Qytaıda tórt jyl súrginde boldym. Almatydan oqyp barǵan soń… Jıyrma eki jasymda ultshyl degen aıdar taqty. Sonyń úshin qazir ózimdi bireý «ultshyl» dese maqtanysh etemin. Birde: «Meniń halyqtan alǵan, úkimet bergen birtalaı táýir ataqtarym bar. Sonymen qatar bir kezde Qytaı ımperıasy bergen ultshyl degen ataǵymdy da dalaǵa tastaǵym kelmeıdi» deppin. Keıde oılaımyn, osy, keıbir jigitter «ultshyl» degen sózden nege shoshıdy eken dep. Bir kezde Alashordany jamandaý úshin olardy ultshyl dedik-taǵy, bul sóz qubyjyqqa aınaldy. Rasynda, halyqshyl, memleketshil degen sóz jaqsy da, ultshyl degen sóz nege jaman bolady?! Bireýler osyny aıta almaı, ultjandy degendi oılap taýypty. Men «ultjandy» degen sózge qarsymyn. Ózimdi bireý ultjandy dese, dereý túzetý berem. Birdeńejandy degen, jalpy, qazaqta bar sóz. Biraq baıjandy, qatynjandy, ıtjandy, maljandy degendeı úsh-tórt sózge ǵana jalǵanady. Al muny búkil ultqa tirkeý durys emes.

Men, ózi, ulttyń jaǵdaıyn kóp oılaıtyn kisimin. Jıyrma eki jasynda ultshyl bolǵan adam ne oılaýy múmkin?! Alpysynda, jetpisinde ne oılady eken? Kele-kele sonaý betinen qaıtady ǵoı deısiń be? Joq! Meniń ómirde ólsheıtin bir-aq tarazym bar. Ózi arıfmetıka sıaqty óte qarapaıym. Qazaqqa ne paıdaly – sony quptaý kerek. Qazaqqa ne zıandy? Meıli, ony kim oılap tapsa da, oǵan jol berýge bolmaıdy. Qarsy turamyn. Osy baǵytpen kele jatyrmyn. Eshbir opozısıada da joqpyn. Eshbir partıa múshesi de emespin. Men – halyq jaǵyndamyn. Elge zıanyn tıgizetin nárselerge qarsy maqalalar jazdym. Suhbattar berdim. Aıaǵym jetken jerge deıin baryp aıttym. Sózim jetetin jerge deıin qaǵazǵa túsirdim. Áıteýir, halyq úshin kúresip kele jatqan adammyn. Kókeıge qonbaıtyn sondaı kúrdeli, qaıshylyqty nárseler qazir de bolyp jatyr. Jer máselesine baılanysty el dúrligýli. Endi arnaıy komısıa talqysyna salynýda. Degenmen, istiń arty dúdámal. Qudaı saqtasyn dep otyrmyz. Dúnıejúzi boıynsha jer kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryn alamyz dep maqtanamyz. Ulttyń qazirgi berik qorǵanyshy da, súıenishi de – sol jer! Satýǵa bolmaıdy ǵoı ony. Osy halyq paıdalansyn. Qorasyna mal salyp berýge kómektessin. Jaıylymdardyń bári bos jatpasyn, jaraıdy. Bizdegi mal sharýashylyǵy nege órkendemeıdi? Órkendetsin sony. Jumystyń bári sondaı ıgilikti salalarǵa jumsalsyn. Al jıyrma-jıyrma bes jylǵa jalǵa bergen jer qaıta ma, qaıtpaı ma?! Sol jerge qonystanǵan qytaı jıyrma bes jylda qansha adamǵa aınalady?! Iá, shırek ǵasyr arasynda jer ábden tozady. On jyl qatarynan egin salǵan jerden ónim shyqpaıdy. Aýyspaly egis deıtin bar. Jerdi mápelep baptap, kútken adamdar ǵana bitik ónim alady. Al endi bireýdiń jerin bireý aıaı ma eken?! «Bir kúnge ógiz ólmeıdi, eki kúnge ıesi bermeıdi» deıdi-daǵy, jerdiń astan-kesteńin shyǵarady. Áýeli, sol jerge birtindep ábden bekinip alǵan jalger «týysqandar» erteń ońaıshylyqpen kete qoıa ma?! Qaıtara qoıa ma seniń sarjaılaýyńdy?! Sonda, ózi ne qysym batyp bara jatyr qazaq eline?! Ata-babadan qalǵan jerimizdi satatyndaı… Óz astyǵymyz ózimizge jetedi… Óz malymyz ózimizge jetedi… Óz kenimiz ózimizge jetedi… Ne kún týdy basymyzǵa?! Jerdi satýǵa bolmaıdy. Oǵan qarsymyn.

Odan soń úshtuǵyrly til degen paıda boldy. Qazaq tili men ádebıetin… Geografıa men tarıhty biriktirý degen shyqty. Jańadan kelgen mınıstrdiń oılap tapqan nárseleri. Áne kúni sanap otyrsam, azattyq alǵan jıyrma bes jylda on segiz mınıstr aýys­qan eken. Solardyń árqaısy keledi de, birdeńelerdi bastaıdy. Odan ózi bir jyl, bir jarym jyl oty­ra­­dy da ketedi. Álgi bastamasy ja­ıyna qalady. Kelgen mınıstr taǵy bireýin qolǵa alady. Jalpy, mundaıda oqý-aǵartý salasyndaǵy kem­shiliktiń jónin kimnen sura­ryńdy bilmeıdi ekensiń. Qaısy búldirip ketti?! Muny seńdeı sa­pyry­lysqan on segiz mınıstrdiń qaı­synan talap etesiń? Bul kadr máse­lesindegi bylyqpaı, shynyn aıtqanda…

Aldaǵy qyrkúıekten bastap jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde ótkizý týraly másele qoıylypty. Soǵan biz daıynbyz ba aldymen? Mınıstr sony nege oılamaıdy? Qazaq tili jaramaı ma eken ol tilderdi oqytýǵa?! Ol pánderden qazaq tilin yǵystyratyn bolsaq, ana tiliniń ǵylymı termınderden, bárinen syrt qaldyramyz ǵoı! Búginge deıin geografıaǵa, hımıaǵa, fızıkaǵa, matematıkaǵa jarap kelgen til endi nege jaramaı qaldy?! Bul – qazaq tilin qorlaý degen sóz. Sosyn, baıaǵydan beri bólek oqytylyp kele jatqan pánderdi bir-birine qosý degen qaıdan shyqty? Neden qysylyp, neden sasyp qosamyz bulardy? Búkil elderde, tutas álemde bólek oqytylady… Orystarda, aǵylshyndarda solaı… Biz nege biriktirýimiz kerek? Biz, osy, nege ońtaılandyra beremiz birdeńeni?! İsh maıymyzdy taýysyp bara jatqan ne jaǵdaı?!.

Sóıtsek, tapsyrma bar sıaqty. Aqsha únemdeý degen… Únemdeıtin bolsaq, aldymen, anaý mıllıarder alpaýyttar baılyqtaryn jarym-jartylaı qaıtarýy kerek shyǵar. Beri qaraı. Sonda ǵana qarjy-qarajat eptep únemdelýge tıisti…

Mine, meni jasym ulǵaıǵanda osyndaı nárseler ýaıymdatady, osyndaı jaǵdaılar tún uıqy­mdy tórt bóledi. Úreılendiredi. Qınaıdy.

 Qazir jyl saıyn bir kitap shyǵaryp jatyrmyn desem artyq emes. Biraq keıingi kezde qalyń romandar jazýdy doǵarǵanym ras. Óıtkeni, tom-tom qalyń dúnıelerdiń dáýiri ótken sekildi. Maǵan solaı kórinedi. Burynǵydaı shalqańnan jatyp roman oqıtyn zaman joq. Oǵan oqýshynyń da yńǵaıy kele bermeıdi, meniń de ýaqytym tyǵyz. Buryn, máselen, «Darabozdy», «Sońǵy kóshti», «Taǵdyrdy» jazǵanda árqaısyna qanshama jyldan materıal jınadym, qanshama jyldan jazdym. Aıtalyq, «Darabozǵa» bes jyl otyryppyn. Qysqasy, ár romanǵa, keminde, eki-úsh jyldan ketedi. Qazir sarp etetin ondaı ýaqyt bar ma. Sonyń úshin shaǵyn janrǵa kóshtim. Jalpy, qalamymnan on roman, jıyrma bir poves, jetpisten asa áńgime týypty.

 Keıbir baıandamalarda «Bizdiń Táýelsizdik jyldaryna qatysty shyǵarmalar nege jazylmaıdy» degendeı pikirler aıtylyp qalady. Men sonaý jıyrma bir hıkaıattyń on besin osy egemendik jyldarynda jazyppyn. «Naıman ana eskertkishi», «Akademıktiń kóz jasy», «Kókjal», «Aqqýdy atpas bolar», «Qandy qaqpan», «Shyrmaýyq» syndy dúnıeler shyǵarma emes pe eken?! Keıingi áńgimelerim de derlik jańa dáýirdegi reformalar, jekeshelendirý, jemqorlyq, naryq máselesi, adamgershilik qundylyqtardyń almasýyna qatysty kóptegen dilgirlikti qamtıdy. Sonda bular shyǵarma emes pe? Orys ádebıetiniń klassıgi Anton Chehov ómiri roman jazbaǵan kisi. Tarıhta áńgimemen qaldy. HİH ǵasyrdaǵy orys ómiriniń kórinisi qaz-qalpynda sol Chehov áńgimelerinde tur. Sol sekildi HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldaryndaǵy qazaq ómirin bilemin deseń, Beıimbet áńgimelerin oqy. Áńgime de shyǵarma ǵoı! Biraq osylardy taldaǵan kisi bar ma. Másele sonda. Qazir, ózi, syn joq. Synshylar tarap ketti. Azyn-aýlaq synshy basqa kásipke aýysyp tyndy. Biz ádebıetke kelgen kezeńde onshaqty doktor bar edi. Ataqty. İshindegi birer akademıgimen birge. Bir, uzasa, qyryq-elý kandıdat bar-tyn. Osylar búkil ádebıetti taldaýǵa, saraptaýǵa jetisýshi edi. Áne kúni bireý aıtady, fılologıadan bir myńdaı doktor bar eken. Kandıdat ta odan kem emes, árıne. Tarıhta da solaı. Myńǵa jýyq doktor, profesor bar. Solar ne bitirip, neni zerttep júrgenin… Bilmeımin. Qazir meniń shyǵarmalarym ǵylymı aınalymǵa engen joq. Álde ádebıetshiler birdemeden jasqana ma… Tisi batpaı ma… Bálkim, meniń aıtatyn nárselerim ashshylaý tıip, qolaıyna kelmeıtin shyǵar… Túsinbeımin. Jalpy, meniń eńbekterim boıynsha úsh adam kandıdattyq dısertasıa qorǵady. Bireýi – doktorlyq… Osylar qorǵaǵan kezde oılaǵanym ras, zertteýshige jarydym ǵoı dep… Sóıtsem, onym beker eken. Álgilerge qorǵap alǵansha ǵana kerek ekensiń. Qorǵap, ataq alyp alǵan soń, allaákpar, seni qaıdan kórdim deıdi.

Degenmen, keıbir ımany, uıaty bar jas zertteýshiler joq ta emes sekildi. Inshalla, solar barda, túbi jerde qalmaspyn dep oılaımyn.

 Negizgi nárselerimdi jazyp bolǵandaımyn. Shúkir. Áıtkenmen, burynǵy romandarymnyń dańqymen ómir súrip júrgen jazýshy ekenim de ótirik emes. Mysaly, kezinde «Sońǵy kósh» – qyryq myń, «Atameken» otyz bes myń taralymmen jaryq kórdi. Al keıingi kitaptardyń tırajy eki-úsh myńnan aspaıdy. Bul kimge jetedi! Almatydan uzamaıdy. Bizdi keıingi jastar tanymaýy múmkin. Atyraýdaǵy nemese Qostanadaıdaǵy bireýler sizdi bilmeıdi ekem dese, oǵan ókpeleýdiń keregi joq. Úıtkeni, myna kitaptar olarǵa barmaǵan. Orta jastaǵylar biledi. Úlkender eski kóz retinde qurmetteıdi. Oǵan da rahmet.

Biraq endi birdeńeni jaza qoıaıyn dep janyǵatyn jaǵdaıda emespin. Keıde aıaq astynan oı týady. Keıbir hıkaıattar kenetten jazyldy. Jekelegen áńgimeler de oılamaǵan jerden kelip jatsa, qaǵaz shımaılap jaman úırengen adam, jazbaı otyra almaısyń. Qalam qashanda oqtaýly turady. Qaǵaz da qorap-qorabymen jatyr. Qalamaqy taba qoıaıyn dep dámelenbeıtiniń jáne ras. Úıtkeni, gonorar tólenbeıtin bolǵanyna jıyrma jyldan asyp ketti. Yntalandyrý degen joq. Sondyqtan, zeınetaqymen kúneltip otyra beremiz. Keıingi kitaptardyń bárin óz qarajatyma shyǵardym. Bulardy satamyn, kádimgideı… Mine, albarda maıalaýly tur. Sol, eptep, bárin bolmaǵanmen, shyǵynymdy óteıdi. Bir kitaptyń shyǵynyn ekinshi kitaptyń kirisimen jabamyn. Jazbasań taǵy bolmaıdy. Osy jaǵdaıǵa nazar aýdarmaıtyn bılik pen Mádenıet mınıstrligine razy eken dep oılaısyń ba? Jumadilov degen ne bolyp jatyr eken; memlekettik syılyqtyń ıegeri edi, Halyq jazýshysy edi, kitaptary ne jaǵdaıda deıtin jan balasy joq. Ózi, qazir bes-alty-aq Halyq jazýshysy qalyppyz ǵoı. Úkimet qaraılaspaıdy. Pishtý… Olar úshin. Baqaıynan kelmeıdi. Jazbasań, tipti, jaqsy. Oılaımyn keıde, ólip qalsań, qaıta, rahattana ma dep…

Biz ómirsheń shyǵarmalar týǵyz­ǵan Qabdesh aǵamyzǵa uzaq ǵumyr tiledik. Ólýge áli erte, júz jas­qa deıin halqyńyzǵa áli ta­laı tushshymdy shyǵarmalar be­rýińiz kerek dep jubattyq. Ózi de ázilqoı Qabekeń rahattana kúldi.

Qultóleý MUQASH

qazaquni.kz