Dál qazir qurylys jumystary qyzý júrip jatyr. Qalaly jerlerde de, aýyl aımaqtarda da birinen soń biri boı kóterip jatqan jańa úılerdiń sany az emes. Qurylystyń qarqyny qyzǵan saıyn oǵan ketetin materıaldarǵa da suranys arta túsetini belgili. Sonymen birge osy mezgilde jumyssyzdyq ta birshama báseńdeıdi. Boıynda óneri bar azamattar qoldan qolǵa tımeı, jaz boıy jyrǵap qalatyny da jasyryn emes. Biraq, osynaý baspana salý máselesi bir qaraǵan adamǵa ońaı kóringenmen onyń da ózine tán qıynshylyqtary men qyzyqshylyqtary bolady.
JER ALÝ MASHAQATY
Baspana salý áreketimen júrgenderdiń aldynan eń aldymen jer alý máselesi shyǵady. Iá, kádimgi úı salý úshin beriletin jer telimi. Qalaly jerlerde qazir jerdiń quny sharyqtap tur. Aýyl aımaqtarda da táýir jer tabý ońaı emes. Erterek qımyldap eki-úsh jer alyp qoıǵandar da joq emes shyǵar, degenmen arqany keńge salyp qoıyp asyqpaı júretinder úshin jer alý – aspandaǵy aıǵa qol sozǵanmen birdeı bolyp tur. Uzyn-sonar kezekte turǵandardyń sanynan búginde adam jańylysady. Qansha jyldan beri kezekte turyp, alaqandaı jer ala almaı júrgenderge tabylmaıtyn jer telimi aqshalylar men alyp-satarlardyń qolyna ótip ketkeni búginde jasyryn bolmaı qaldy. Oǵan dáleldi alystan izdemeı-aq, kez-kelgen jarnama gazetin asha qalsańyz álginde ǵana arman bolyp turǵan jer ýchaskeleriniń túr-túrin tabasyz. Baǵasy da anaý-mynaýdyń basyn aınaldyratyndaı qymbat. Aıtalyq, Shymkent qalasynyń ortalyǵyna jaqyn mańdaǵy jerler 100-200 myń AQSH dollarynyń aınalasynda bolsa, qoljetimdi delinetin shaǵynaýdandardyń ózinde 15-20 myń «kók qaǵazyń» bolmasa jer izdep áýre bolmaı-aq qoıyńyz. Jáne qara jerden qarjy taýyp otyrǵandardyń basym bóligi kezinde qyzmetiniń quziretin paıdalanyp, jerlerdi gektarlap jekeshelendirip alǵandar. Mine osydan-aq qarapaıym halyqqa jetkize bermeıtin jerler áldekimderdiń bıznes kózine aınalyp ketkenin ańǵarýǵa bolatyndaı. Jer bıznesi qalaly jerlerdi qoıyp, aýyldarǵa da «aýyz sala» bastady. Óıtkeni, búgingi tańda aýyl irgesinen de úıirgelik jer tappaısyń. Bos jatqan jer telimderiniń barlyǵy derlik áldeqashan satylyp ketken.
AǴASH BAZARDAǴY ALAIaQTAR
Qoldan qolǵa ótip júretin jerdiń birin áýpirimmen qolǵa túsirgennen keıin onyń basyn qaraıtý úshin taǵy biraz qarbalasty bastan keshesiz. Ol qandaı qarbalas? Jańa joǵaryda aıtqanymyzdaı, kóktem kelip kún jylynǵannan-aq qurylys materıaldarynyń baǵasy sharyqtap shyǵa keledi. Onyń baǵasy da kóktemniń qysqa kúnindeı san qubylyp turady. Demek, bul salany da alypsatarlar jaılap alǵan. Shóptiń basyn syndyrmaı teńge taýyp otyrǵan saýdagerler óz kásibiniń kánigi mamany bolyp alǵany sonsha, qalaı esepteseńiz de aýzyńyzdy ańqıtyp ketedi. Shymkentte bir emes birneshe jerde qurylys materıaldaryn satatyn bazarlar bar. Ondaǵy órip júrgen kóp adamnyń qaısysy satýshy, qaısysy júkteýshi ekenin bilip bolmaısyń. Bazarǵa kelgen adamnyń aldynan júgirip shyǵatyn jas jigitter aýzy-aýzyna juqpaı aǵashtardyń túr-túrin jarnamalaı jóneledi. Taýaryn bireý jarnamalap, onyń ornyna jumys istep júrgen soń shyǵar, aldyna kók shaıyn qoıyp kóleńkede jambastap jatqan satýshy mańǵazdana til qatady. Sóıtsek, aýzy-aýzyna juqpaı zýyldatatyndar bireýdiń zatyna ústeme aqsha qoıyp, sol eki arada teńge tabatyn deldaldar eken.
«KRIZIS» TE KILİGİP TUR
Bıyl baspana salatyndardyń shaýjaıyna qarjy daǵdarysy da kıligip tur. Byltyrǵy jylmen salystyrsaq baǵanyń birshama qymbattaǵany baıqalady. Kúıgen kirpishtiń quny byltyr 20 teńgeniń o jaq, bu jaǵynda bolsa, bıyl bir danasy 30 teńgege deıin ósken. Aǵashtar da aıtarlyqtaı qymbat. Tek sementtiń baǵasynda ǵana aıyrmashylyq baıqalmaıdy, bir qaby byltyrǵydaı myń teńge. Esesine shaǵyl qum men qıyrshyq tastyń baǵasy qymbattaǵan. Bir KaMAZ tas bar-joǵy 15-20 myń teńge bolsa, bıyl 30 myńnyń ústinde bolyp tur. Sondaı-aq, qurylysshylardyń qolaqysy da aıtarlyqtaı kóterilgen. Qymbatshylyq qylkeńirdekten alyp turǵan myna zamanda aqshanyń qunsyzdanatyny belgili. Qarjy qunsyzdanǵan soń adamdardyń aılyq-jalaqysy da kóteriledi. Barlyq sala boıynsha eńbekaqy joǵarylatylǵan soń qurylysshylardyń «qalamaqysy» da ósetini anyq. Bul saıyp kelgende úı saldyratyndardyń qaltasyna salmaq túsiredi.
ASARLATYP SALǴAN TIİMDİ
Jalpy, úı salýdan úrke berýge de bolmaıdy. Táýekel etken adamnyń esebi túgel. Ońtústikke qaraǵanda birshama qymbattaý júredi delinetin Atyraý oblysynyń ózinde 2,5 mln. teńgege úı bitirip alǵandar bar. Ózin Erkin dep tanystyrǵan jigit aǵasy úı salý áreketine osydan bes jyl buryn kirisipti. Ol úıin 2010 jyly bastaǵan. Sol jyly úıdiń irgetasyn qalady. Kelesi jyly qabyrǵasyn turǵyzdy. Al bıyl tóbesin jabýǵa kiristi. Erkin jumysshylardy bıyl ǵana jaldaýǵa májbúr boldy. Ózbekstandyq tórt jumysshyǵa úıdiń tóbesin jabýǵa 130 000 teńge tóleýge kelisken. «Negizi úıdi salý úshin myqty dáldik qajet, - deıdi ol. Qurylysshy geometrıany keremet bilgeni abzal. Jalpy, úıdi 10 jumysshy salsa, qurylys tez ári jeńil júredi. Al men úıdiń qabyrǵasyn aldyńǵy jyly aǵaıyn-týystarymmen, dos-synyptastarymmen birge asarlatyp turǵyzǵan bolatynmyn. Byltyr segiz adam bolyp ishki tóbe taqtaıyn japtyq. Bıyl sharshaǵasyn jumysshylardy jaldaýǵa týra keldi. Onda da tóbesindegi aǵashtardyń jartysyn ózimiz salyp qoıǵanbyz. Al jumysshylarǵa úıdiń qabyrǵasyn qalatqan bolsam, kóp utylatyn edim. Sebebi, olar ár kirpishti qalaǵany úshin - 45 teńge alady. Sol úshin baspanany asarlatyp, aǵaıyn-týǵannyń kómegimen salǵan arzan túsedi».
P.S. Baspana salǵandardyń arasynda «Bireýdi qarǵasań úı sal dep qarǵa» degen qaljyń aralas astarly sóz bar. Bul bálkim baspana salý barysynda kezdesetin túrli mashaqattardyń azabynan keıin aıtylǵan sóz shyǵar. Degenmen jyly úıge kirgen soń bári de umytylady. Eń bastysy baspana alý úshin bankke kiriptar bolmaısyń. Jıyrma jyl nesıe tólegenshe bir-eki jyl qınalsań da jer alyp, úı salyp alǵan tıimdi eken. Tek azdap táýekel kerek.
Aman JAIYMBETOV, Korrespondent.kz
