Ýaqyt alǵa ozǵan saıyn dúnıe týraly túsinik te san alýan kúıge tústi. Ádebıet te, ádebıet týraly paıym da ózgerdi. Negizgi maqsaty sol qalpynda qalǵanymen, sol maqsatqa jetýdiń tegi men jolyn ár zaman ókilderi ózderinshe usyndy. Aıtylǵan pikirler men ustanymdardyń bári ǵylymnyń aıasynda edi. Sol aıada kózqarastardyń da qaıshylyǵy bolatyn. Zerttep, izdenseńiz, báriniki de úlken bir sheńberdiń ishindegi sheńberlerge uqsaıtyn. Olardyń bir-birine qosylmaıtyny sıaqty bárin túsinip, túısiný de zańdylyqqa jatpaıtyn. Ádebıettegi ózgergen, damyǵan, jetilgen aǵymdardyń bári – álem ádebıetiniń ortaq ıgiligi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń profesory, fılologıa ǵylymynyń doktory Temirǵalı Esembekov pen «Qazaq ádebıeti» tilshisi arasyndaǵy suhattyń da negizi osy tóńirekte.

– Synshylar taldaýdyń eki túri bar deı­di. Biri – teorıalyq, ekinshisi – praktıka­lyq. Osy eki taldaýdyń qaısysy shyǵar­ma­ny jaqsyraq ashady?

– Synı maqalanyń taza teorıalyq ne­­­mese tek praktıkalyq taldaýlardan turýy shart emes. Máseleniń máni basqada. Áde­­bıet teorıasy men ádebıettaný bir-bi­­ri­ne yqpaldas eki sala, biraq maqsaty men mindetteri bólekteý. Teorıalyq zert­teý­­­ler kóbinese kásibı daıyndyǵy bar ma­­­mandarǵa arnalsa, synı maqalanyń oqyr­­many ár túrli áleýmettik toptardyń ókil­­deri bolýy múmkin. Sondyqtan qo­ly­­­na qalam alǵan árbir synshy aldymen ne týraly, kim úshin, nege, qalaı jazamyn degen saýaldar tóńireginde tereń oılanyp alǵany durys. Ádebı mátindi taldaýdyń tı­pologıalyq, dıskýrstyq, salystyrma­ly, poetıkalyq, semantıkalyq, ger­me­nev­­tıkalyq amal-tásilderi bar. Ope­ra­tıv­­­­­tilik, obektıvtik, áleýmettik bel­­­­­­­­­­sendilik, kommýnıkatıvtik álýet sıaq­­­ty kósemsóz qaǵıdattaryn da eskerý ke­rek-aq. Ádebı syn da osyndaı negizderge súıengeni jón shyǵar. Árıne, synshy tulǵasy ózindik turǵysy men ustanymy tek sýbektıvtik ynta-yqylastan tur­maı­­dy ǵoı. Toptan topysyn ereksheleý úshin aqylgóısý, dilmársý, jeke pikirin oń­dy-soldy tyqpalaı berý eshkimge abyroı ápergen emes. Oqyrmanymen oı bó­lisý­­ge, áńgime-suhbat qurýǵa, avtorǵa, má­­tinge qurmetpen qaraýǵa shaqyratyn syn­nyń orny bólek. Sonymen birge, derek pen dáıekke súıengen obektıvtik taldaý­dy óziniń oryndy sýbektıvtik pi­kir­lerimen baıytyp otyryp, ádebı týyndyny júıeli túrde taldaý qajet. Mátin tóńi­reginde aýanı oılarǵa oryn berý, av­tordyń atyna aıtylǵan jóndi-jónsiz maq­taý men dattaýǵa áýestik abyroı emes. Áde­bı shyǵarmanyń tarıhı-áleýmettik, tul­ǵalyq, shyǵarmashylyq tamyrlaryn tap basyp taný úshin talaı bolmysqa jú­giný­ge týra keler, óıtkeni búgingi oqyr­man­nyń óresi bıik, talǵamy tereń,  daıyn­dyǵy  joǵary. Oqyrmanymen teń dá­rejede, tipti keıde ózinen bıik qoıa oty­ryp oı bólisken synshynyń eńbegi esh bol­maıtynyna mysal kóp. Teorıalyq tyń­ǵylyqty daıyndyq  dúdámal pikirden, syńarjaq tujyrymnan, ekiudaı qory­tyn­dydan saqtandyryp turatyny anyq.

Ádebı syn – ǵylymı jáne kórkemdik oı­laýdyń sıntezi. Buǵan synshynyń shy­ǵarmashylyq kókeıkózi qosylady. Óıt­keni, ol árbir eleýli shyǵarmanyń avtordan oqyrmanǵa tartatyn jolyndaǵy aq­pa­rat kanaly, kópir, deldal. Synshy ma­qalasy avtorǵa da, oqyrmanǵa da arna­la­dy. Avtor úshin óz shyǵarmasynyń qa­byl­danýy men tanylýy mańyzdy bolsa, al oqyrman ádebı aǵymdaǵy qubylys­tar­dan habardar bolyp otyrmaq.

– Qazirgi qazaq ádebıetinde teorıa má­se­lesi qanshalyqty ózekti. Stýdentter teo­rıalyq bilimdi kimnen úırenip jatyr?

– Ádebıettanýdyń negizgi sala­lary­nyń biri – ádebıet teorıasy ekenin bilsek te, ony damytýǵa jetkilikti kóńil bólmeı júr­genimiz qynjyltady. Arnaıy  daıyn­dyq­ty, aýqymdy kásibı biliktilikti qa­jet etetin atalmysh salanyń mamandaryn daıyndaýda nazar aýdaratyn máseleler barshylyq. Fılologıa fakúltetterinde «Ádebıettanýǵa kirispe» jáne «Ádebıet teorıasy» pánderine bólinetin oqý saǵat­ta­ry­nyń sany jetkiliksiz. Baǵdar­la­ma­lary jetildirýdi qajet etip otyr, jańa úl­gidegi, zamanaýı talaptarǵa jaýap bere­tin oqý quraldaryn daıyndaý da kezek kúttirmeıtin máseleler qatarynda. Qa­zaq­standa «ádebıet teorıasy» mamandaryn arnaıy daıyndaıtyn oqý orny joq, sebebi, bul sala mamandyq retinde reestrge engizilmegen. Tek qana magıstratýrada «ádebıettaný» degen mamandyq bar, oǵan bólinetin grant sany mardymsyz. So­nymen qatar, elimizde birde-bir arnaıy «ádebıet teorıasy men ádisnamasy» degen kafedra joq. Árqıly ońtaılandyrýlar nátıjesinde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ult­tyq ýnıversıtetindegi osyndaı ka­fed­ra jáne M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet já­ne óner ınstıtýtyndaǵy bólim qys­qaryp ketken. Arnaıy Ǵylymı or­ta­lyq­tar­dy qaıta jasaqtap, olardy ádebıet teo­rıasynyń zárý máselelerin sheshýge jumyldyrýdyń amaldary kóp qoı. Qo­ǵam­­dyq gazet-jýrnaldar teorıalyq ma­qa­­lalardy basýǵa qulyqsyz, sondyq­tan áde­bı jýrnaldardyń «ádebıet teorıasy má­seleleri» degen aıdar ashylsa dep oı­laı­myn. Sonymen qatar, arnaıy ǵylymı konferensıalar uıymdastyrý, ádebıet teorıasy pániniń oqytýshylarynyń bi­lik­tiligin arttyrý jumysyn jandandyrý qajet. Túıip aıtsaq, atalmysh uıym­das­tyrý sharalaryna qosa doktorantýra ma­mandyqtarynyń tizimine «ádebıet teo­rıa­syn» arnaıy túrde engizgen qısyndy. Teo­rıalyq zertteýlerge qulshynys azdaý, ta­lapkerler kóbine jalpy fılologıalyq taqyryptardy tańdaıdy. Onyń sebepteri tereńde. Kem degende eki jarym myń jyl­ǵa jýyq tarıhy bar bul salany meń­gerýdiń qıynshylyǵy jeterlik. Platon, Arıstotel, Geraklıtten bastalǵan klas­sı­kalyq fılologıa negizderin, orta ǵa­syr oıshyldarynyń teorıalyq zert­teý­lerin, jańa zaman ǵylymyndaǵy teo­­­rıalyq oı-pikirlerdi júıeli ıgerý kóp ýaqytty, erik-jigerdi, yjdahattylyqty talap ete­ti­ni anyq. Iaǵnı bakalavrıat-ma­gıs­tratý­ra-doktorantýrada úzdiksiz daıyn­dyqtan ótý ádebıet teorıasynyń bilikti maman­da­ryn daıyndaýǵa múmkindik berer. Zamanaýı oqýlyqtar men oqý quraldaryn daıyn­daýǵa konkýrs jarıalaǵan durys bo­lar edi. Elimizdegi oký oryndarynda bi­rer oqý quraldary ǵana qoldanylyp júr. Olar ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldary ja­zylǵan, erterekte ózin aqtaǵan basy­lym­dar. Kórshiles Reseıde sońǵy 20 jyl­da bir-birin qaıtalamaıtyn ondaǵan oqý­lyqtar men oqý quraldary jaryq kór­gen, olardy «Akademıa» ortalyq sa­rap­tamadan ótkizip, arnaıy serıa etip ba­syp shyǵarýda. Osyndaı úrdis bizge de tıimdi bolar edi. Glosarıler, prak­tıkým­dar, sózdikter, sony ádis­temelik quraldar daıyndaýdyń mezgili je­­t­kendeı.

– Jalpy, teorıanyń  eski, jańasy bola ma?

– Sóz ónerine qatysty teorıalardy jal­­py, jeke jáne arnaıy dep bólý qa­lyp­tasqan. Óner ataýlyǵa ortaq sıpat­tar­dy, kórkem ádebıettiń tarıhı damýy­nyń úderisin, kórkem mazmun men pishinniń baılanystaryn, ádebı tanymnyń sıpattaryn, kórkem ádebıettiń rýhanı dúnıe­niń erekshe túri ekendigin aýqymdy mate­rıal­dar negizinde zerttegen eńbekter qu­­nyn joıǵan joq. Erekshe óner túri re­tinde onyń qaı qoǵamda bolsyn ómir súrýin qamtamasyz etip kele jatqan sı­ner­getıkalyq zańdary bar, árbir ádebı orta, shyǵarmashylyq tulǵa olardy moıyndaıdy. Sonymen qatar, ádebıetke áser ete alatyn belsendi ishki jáne syrtqy faktorlar bar. Árbir qoǵamdyq formasıa, áleýmettik qurylym sóz óneriniń tár­bıelik, taǵylymdyq, kommý­nı­ka­tıv­tik, kompensatorlyq áleýetin paıdalanýǵa ty­rysatyny jasyryn emes. Belgili bir top, tap, saıası kúshterdiń óz múddesine saı ádebıet jasaý úshin oılap tapqan teo­rıasymaqtary bar, olar tek bir shek­teýli kezeńniń, sanaýly shyǵarmanyń sheńbe­rinde ǵana qoldanylady. Ǵylymı oı­dyń damýy obektıvtik negizderge súıenedi, al árqıly daýryqpa saıası maq­sat-múddege qyzmet etý úshin qoldanylǵan kózqaras­tardy syn kózimen baǵalap otyr­ǵan oryndy. Biraq olardy mansuqtaǵannan góri, paıda bolýynyń sebepteri men al­ǵy­­sharttaryn, saldarlaryn tıanaqty bi­lip otyrǵan orta utylmas. Sosrea­lızm­niń metodologıalyq negizderiniń qa­lyp­tasý tarıhyn jaqsy bilgen adam «Abaı joly», «Qan men ter», «Kóshpendiler» sıaqty shyǵarmalardyń sol kezeńde qalaı jazylǵanynyń sebepterin taldaı ala­dy. Jekelegen teorıalyq tu­jy­rym­darǵa qatysty ár kezeńde árqıly baǵalar beriledi, biraq osy kereǵarlyqty túsiný naqty taldaý men júıeli zertteý negizinde jasalǵany oryndy bolmaq. Ótken ta­rı­hı-ádebı sabaq pen naqty tájirıbege jú­gingende tıimdi sheshim shyǵar. Ár shy­ǵar­manyń boıynda ony túsiný men taný­dyń ereje-qısyndary, amal-tásilderi bir­ge ómir súre beredi degen pikirge de oı­la­na qaraǵan jón bolar. Óziniń qun­dylyǵy eskirgen ádebı týyndylar negi­zin­de týǵan teorıalar da eskiredi-mys at­ty pikirlerge qosyla salý qıyn. Óshe jaz­dap baryp qaıta jańǵyrǵan, tez jetil­gen, ámbebap sapaǵa jetken teorıalardy qaıda qoıasyz. Ótkenge túsinistik­pen, qur­metpen qaraý teorıalyk ósip-jetilýdiń alǵy­sharttary ekenin umyt­paıyq. Idealıser men formalıs­ter arasyndaǵy daý-damaıdyń jýyq arada bite qoımasy belgili. Sóz óneriniń tabıǵatynan týyndaıtyn ǵylymı zań­dy­lyqtar aınalymda júre berer, al ár­qıly kezeńdik, saıası, darashyl pikirler zamanymen ǵana qy­zyq­ty bolyp qala­tyndaı.

– Sońǵy jyldary ábden moda bolǵan, ári mezi qylǵan taqyryp – modernızm, postmodernızm. Osy eki aǵymnyń aıyrma­shy­ly­ǵy ne? Jáne ony shyǵarmadan qalaı baı­qaýǵa bolady.

– Modernızm – HİH ǵasyr aıaǵynda bas­­­talyp, HH ǵasyr basynda qalyptasqan kórkemdik-estetıkalyq konsepsıa. Mazmuny kúrdeli, maǵynasy kóp qabatty, qyzmeti san alýan. Sol kezde HİH ǵasyr ádebıeti qalyptastyrǵan lıberaldyq-gý­­manıstik kózqaras áleýmettik sergel­deń­­ge tústi. Qoǵam men ómirde bolyp jat­­qan ózgeristerdi burynǵy realısik baıa­n­­daýmen, qasańdaý sújettermen, aqyl­­góı avtor kózimen beıneleý qıyn bol­dy. Sonymen qatar, qoǵam tek úzdiksiz ilgerilep damı beredi degen pozıtıvtik dúnıetanym toqyraýǵa ushyraı bastady. Endi qoǵamdyq sanany tek tarıhı-mádenı ıdeıa, áleýmettik normalar, moral qajet baǵytqa bastap otyrady degen senim joǵalǵan edi. Adamdy bılep-tósteıtin jasyryn tylsym kúshter, ony túsinip bolmaıtyn is-áreketke ıtermeleıtin qupıa negizderdiń bar ekenin tájirıbe júzinde dáleldep bergen basqa ǵylymdar usynǵan ıdeıalarǵa sóz óneri de nazar aýdarǵan. Sana, túpsana, kókeıkoz, ishki «Men», ujymdyq sana kórinisteri, haıýan­dyq kezeń qaldyqtary sıaqty ne­gizder kórkem adamtanýda da qoldanyla bas­taǵan edi. P.Verlen, A.Rembo, Sh.Bod­ler sıaqty qoǵamnan «qarǵys» estigen qalamgerler adam janynyń qaltarys­tary­na úńildi, onyń qısynsyz, túsiniksiz is-áreketteriniń sebebin syrttan emes, ishki dúnıesinen izdedi. Olar ózine deıingi ádebıetti qatań synap, ónerdiń pálsa­pa­lyq negizderin qaıta qurýǵa úndedi, bul kóz­qaras ádebı ortada keń qoldaý tapty. Nátıjesinde sımvolızm, ımpressıonızm, kýbızm, fýtýrızm, ımajızm sıaq­ty ádebı aǵymdar men mektepter qalyp­tas­qany tarıhtan belgili. Olardyn bárin biriktirgen ortaq ıdeıa mynadaı edi: ol – ótkendi qurdymǵa jiberý arqyly jańa ta­rıhı ózgeristerge aparatyn tájirıbe alańyn jasaqtaý bolatyn. Buǵan sol ke­zeńde Evropa elderinde beleń alǵan ta­rı­hı-áleýmettik daǵdarystar men toqy­raý­lar da óz úlesin qosqany anyq. Mo­der­nıster naqty ómirlik qubylystar men oqıǵalardy beıneleý arqyly adamdy tanyp beıneleýge kúmánmen qarady, ómirlik shyn­dyq­ty elemedi. Olardyń ornyna qıaldan tý­ǵan shartty sýretterdi usyndy. Adamı bol­mysty tek alogızm, túpsanadaǵy ja­sy­ryn bıleý ortalyqtary, sanadaǵy de­­for­masıa, jalǵan maǵyna týdyrý­shy­lyq arqyly tanyp bilýge umtyldy. Ame­rıka psıhologi Ý.Djeıms, fransýz ǵa­lymy A.Bergson, Z.Freıd pen K.Iýng­tyń eń­bekterindegi teorıalyq negizderge súıen­di. Adamnyn erik-jigerin, oı-sezi­min, nıetin baqylap-basqaryp turatyn, ony yrqyna kóndiretin, degenin istetetin jasyryn kúshter, qupıa aqparat, tanylmaıtyn syrlar adamnyń ishki áleminde ylǵı ómir súretinine senim artty, endi bu­rynǵy qalyptasqan qoǵamdyq oı, moral, rýhanı qundylyqtar qaýqarsyz dep sa­naldy. Adam sanasyndaǵy lıbıdo, ký­mır, avtorıtet, narsısızm, edıp kom­p­lek­si, zombı, nırvana, sýggestıvtilik sıaq­ty qubylystar oqıǵa arqaýyna aı­na­lyp, bolmys – absýrd pen haostyń me­kenine aınaldy. Al qoǵamdyq tártipke, áleýmettik zańǵa baǵyngan eskiniń adamy endi rýhanı, moraldyq jansynýlarǵa ushyraıdy eken, óıtkeni bul sosıým ır­rasıonaldyqqa, beısanalylyqqa, es­sizdikke, sheshýi joq jumbaqtarǵa, túsi­nik­siz syrlarǵa toly. Ómir men ólim jaıyn­daǵy klasıkalyq kózqarastar ma­zaqqa ushyrady.

Postmodernıstik teorıalardy J. Lıo­tar, I. Hassan men F. Djeımson, D. Boı­ler, Dj. Lodj jáne D. Fokkema, T.Dan sıaqty amerıkalyqtar men evropalyqtar usyn­ǵan. Olar postmodernıstik mentalıtet qana zamanaýı taýqymetterdi beıneleı alatynyn dáleldeýge tyrysqan bolatyn, alaıda kóbi R. Barttyń, J. Derrıdanyń, M. Fýkonyń pikirlerin damytýmen boldy. Ý. Eko men D. Lodj postmodernızmniń paı­da bolýyn mádenı kezeńder aýysýda paı­da bolatyn zańdy qubylys dep eseptegen. Bir mádenı paradıgma «synyp», onyń bólshekteriniń jıyntyǵy basqasha damýǵa negiz bolady-mys. Postmodernıs­ter baıandaý tehnıkasyna erekshe mán berdi, ártúrli qıturqylyqtar qoldanýǵa áýes bolyp, avtor men keıipkerdiń rólin tómendetti. Osynyń arqasynda, olardyń oıynsha, kórkem mátinde fragmenttik dıs­kýrstiń máni artady-mys. Bastysy, pos­tmodernıstik baǵyttaǵy qalamgerler belgili amal-ádisterdi «jalańashtaýǵa», oqıǵalardy «sheshindirýge» qumar bolyp, olar ádebı shyǵarmashylyqty tek sýbek­tıvtilikten, sharttylyqtardan turady dep eseptegen. Aqyn-jazýshy eńbegin ba­ǵalaýda olardyń «jazý bedeli» mańyzdy edi, óıtkeni osy negizdiń ǵana tanymdyq sıpaty mol eken. Dástúrdi moıyndamaý, bedelderdi mazaq qylý, ómirdi fars pen ıro­nıaǵa, jalǵyzdyq pen jatsynýǵa, nev­­­rotık personajdarǵa toly bolmys retinde beınelerge tyrysý – atalmysh ba­ǵyt ókilderi úshin ortaq belgiler. Mun­daı mátinderde ádebıetshi-fýnksıonal, raıter, tekster, mátinshi, kýltýral, oryn­­daýshy, kásipker, ujymdyq avtorlar paıda boldy. Árıne, álem ádebıe­tin­degi izdenisterge sergek qaraǵan qazaq aqyn-jazýshylarynyń modernısik jáne pos­tmodernıstik úrdisterge óz kóz­qa­ras­tary bolǵan, keıde azdaǵan aýys-túıis, beıim­deý, reprodýktıvtik sátter baıqa­latynyn zert­teýshiler aıtqan. S.Sanbaev, O.Bó­keev, T.Ábdikov, A.Jaqsylyqov, R. Seı­sen­baev jáne taǵy basqa qalamgerler týyn­dylarynda mıfologemalardy kóp­tep qoldaný baıqalsa, D.Amantaı «Túngi jaryq» romanynda «ólgen avtordy», A.Ke­melbaeva «Munara» áńgimesinde av­tor­dy kitaptar teńizin kezip júrgen dá­rýish etip beıneleıdi. Dástúrli avtor­dyń ornyn skrıptor, aktor,aktant, sımýlákr, benefısarıı, aýktor, narrator, regıstrator, ataýsyz adamdar basqanyna da kýá bolyp júrmiz. Qazirgi kezdegi aqyn­­dar­da narsısızmge mán berý, jal­ǵyz­­dyq­ty jarnamalaý, «ózgeniń» kózimen, «bóg­deniń» sózimen maǵyna ústemeleýge tyrysý, mıfodızaınǵa áýestený, ma­nıpýlásıaǵa boı urý, trıkster keıipkerdi sýretteý, avtorlyq maskany kıý, ádebı ertegige, gıperaqparattylyqqa, ádebı oıynǵa áýestik belgileri baıqalatyndaı. Al psıhoanalızge súıený jas jazýshylarda jıi kórinetin jaıttar, tipti keıde shızoanalızge barý da kórinis beredi.

Modernızmge tán naqty ortany adam­ǵa jaý sanaý, áleýmettik jáne rýhanı daǵ­darystan qashý, qoǵamnyń qatigez zań­darynyń aldyndaǵy pendeniń músá­pir­li­gin kórsetý, basqa bir aýanı álem izdeý, ómir­diń bolmysyn tanýdan bas tartý, aı­tylmaıtyn aqıqattardy dáripteý, erekshe sezimtaldyqty áspetteý, mıstıkalyq mazmunǵa umtylý, asosıasıalar men allúzıalarǵa toly eles álem, shartty dú­nıege basty oryn berý sıaqty úrdister men amal-tásilderdi bile júrgenniń ar­tyqtyǵy joq. Avtorlyq epataj, ózin-ózi joqqa shyǵarý, pishin mańaıyndaǵy qı­synsyz, paryqsyz tájirıbeler eshbir sý­retkerdi órge shyǵarǵan emes. Modernıs­ter «usynǵan «metaforalar dıalogy», «sezimdik kentavrlar», «konotasıalar», «sezim mátini» oılana qaraýdy qajet ete­di. Al ártúrli ınsaıttar (jarq etý) men klaıp-sheshimder (klap – naızaǵaı soq­qysy) qoldanýda abaı bolǵan jón.

Modernıser beınelegen álemde «ba­qyt­syz sana» ıeleri jáne «jalǵyzdar to­byrynan turatyn qoǵam ómir súrip ja­tady, onda dıalog joqqa tán, árkim ózi­men-ózi. Shyǵarmalar úzik-úzik sýretterden, qısynsyz fragmentterden quralady. «Qara ıýmorǵa» áýestik, naqty ómirdi tra­gı­farsqa aınaldyrý, odan transen­det­tik maǵynalar týdyrý, jaqsy men jamannyń arajigin aıyrmaýǵa tyrysý basym. F.Kafka, M.Prýst, D.Djoıs, T.Elıot týyn­­­dy­la­ryn­daǵy tulǵalar ózi súrgen qoǵamdaǵy absýrdızmge táýeldi bolyp beınelengen. Instrospeksıa, árqıly arhetıpter, ilki mo­delder, mıftik obrazdar, oıyn, tra­ves­tı, essiz sátter bolmysty shartty túr­­de túsindirýge qolaıly sanaldy. Qo­ǵam múshesi osyndaı absýrdqa toly ortada germetıkalyq kúıge túsip, óz ahýalyna baǵa bere almaı qalady. Endi árbir sosıým múshesi «modernısik sanany» boıyna sińirip, «modernısik ýaqytta» ómir súrýge tıis bolatyn. Kórkem áde­bıet­tegi avtor tulǵasynyń shyǵar­ma­shy­lyq qarymy, qabileti, qyzmetine nazar aý­darylmady, oqyrman aldyndaǵy qa­dyr-qasıeti ádeıi tómendetildi, sóz óne­rin­de qaharmandarǵa oryn joq boldy. Óner ataýly modernısik jáne mo­der­nıstik emes dep ekige jaryldy, eki tarap arasynda kúres júrip jatyr. Gýma­nı­tarlyq kózqarastyq bedeli qaıtadan joǵarylaı bastady, sóıtip HH ǵasyrdyń sońǵy shıreginde basqa postmodernıstik ıdeıalar kúsh ala bastaǵany málim. Poststrýktýralızm men dekonstrýktıvtik kóz­qarastarǵa súıengender sany artty. Munda da burynǵy modernısik «bedel­der­di kúıretý» basty maqsat boldy. Dúnıetanym endi túısik, sezimdik elester arqyly jańa sapada sýretteldi. Postmodernıster úshin «álem – haos» «dúnıe – má­tin», «sana – mátin» sıaqty dıho­to­mıa­lyq uǵymdar tóńiregindegi izdenister qyzyq edi. Jańa zamanda «eskishe» jazýǵa jol joq dep sanaǵan olardyń ózderi pos­t­modernısik sana men sezimtaldyqty damytýǵa kúsh saldy. Aǵartýshylyq jáne realısik ádebıet «aldamshy sana» qa­lyptastyrady-mys dep, «evropalyq dás­­túrge» qarsy shyqty. «Poetıkalyq oı­laý», «poetıkalyq til», «sarabdal sý­ret­ker» sıaqty uǵymdarǵa erekshe mán be­rile bastaǵan bolatyn. Sonymen birge, «epıstemıologıalyq abdyraý», «avtor­lyq maska», «qosarlanǵan kod», pastısh, ınter mátinge áýestik, dısrettilik, nonseleksıa, metaáńgime tárizdes uǵymdar shyǵarmashylyq úshin basty bolyp sanala bastady. Postmodernısterdiń deni óner men ádebıette adam modelin beı­ne­leýdiń eshqandaı maǵynasy joq degen pikirdi jaqtaýda. Tek «tildik oıyndar saıa­saty» ǵana «tildik sananyń» ótirigin ásh­kereleýge qabiletti eken. Realızm tár­bıe­legen ańqaý, sújetke sengish, avtorǵa er­gish oqyrmanǵa postmodernıstik áde­bıet­te oryn joq edi, óıtkeni olar rea­lızm­di mansuqtap, avangardtyq  baǵyt­taǵy shy­ǵarmalardy qoldaýda.

– «Aǵym degen – dúnıetanym», «Stıl degen – adam» deıdi. Qazaq ádebıetinde qa­­lyp­tasqan stılder bar ma?

– Stıl – aýqymy keń termın, ony qa­lyptastyratyn uǵymdar qatarynda má­ner, mashyq, daǵdy, erekshelik, dara­lyq, úılesimdilik, ádebı til, poetıkalyq fıgýra, poetıkalyq sıntaksıs, stılıs­tıka, jeke, jalpy, ortaq stılder atalady. Árbir belgili sýretkerdin, ár ádebı baǵyt pen aǵymnyń, tipti belgili bir ke­zeńge tán stılder anyqtalǵan, mundaı úr­dis ulttyq ádebıetimizge de tán. M.Áýe­zov­tiń qalamgerlik máneri, Ǵ.Mú­si­re­pov­tiń sýretkerlik ereksheligi, O.Bókeevtiń stılısıkasy, Q.Myrzalıevtiń shyǵar­ma­shylyq daǵdylary týraly qyzyqty zertteýler bar. Ádebıetimizdiń jańa býyny óz stılin anyqtaý ústinde, ondaǵy iz­denister árkimniń dara qoltańbasyn qa­lyptastyrýǵa baǵyttalǵany mańyzdy. «Stıl degenimiz – adam» degen pikirdi fransýz jaratylystanýshy ǵalymy J.Búffon koldanysqa engizgen eken, biraq áńgime adam qabiletteri men minez-qulqy tóńireginde bolǵan. Al ádebıet­shi­ler sol oıdy kóbinese sóıleý stılısıkasyna qatysty qoldanýda. Qalamgerdiń ózin-ózine jáne ózgege tanytý úshin ja­salǵan estetıkalyq izdenister jıyn­tyǵy stıl quraıdy degen pikir bar. Al kóp­shi­lik qalamgerdiń jazý máneri men ma­shy­ǵyn, ádebı modaǵa qatysyn tildi qol­daný­daǵy ózindik izdenisterin stıl quraý­shy komponentterge jatqyzyp júr. Sýret­ker­diń kóńili qalaǵan, kókiregi uıyp, jú­regi ılanǵan taqyrybyn jazýdaǵy oı ıirimi, tolǵaqty tebirenisi, sezim serpiltýi de stıline áser etetini daý týǵyzbas. Stıl­di «aıtylym tıpi», «ıdeıalyq – ta­qyryptyq negizder kórinisi» dep baǵalaý kez­desedi. Kórkem týyndylarda ádebı stılden góri pýblısısıkalyq stıldik ba­sym bolyp bara jatqandyǵy alańd­a­ta­dy. Joǵary, orta, tómen stılderdi ara­lastyra qoldaný ózin-ózi aqtaı bermes, Dara oı dara stıldi talap etedi degen kózqarasty qabyldaýǵa bolar. Qazirgi qazaq prozasynda taptaýryn taqyryp kóbeıgendeı, shyǵarmashylyq amal-tá­silderdiń deni óz dárejesine, múmkindigine saı tıimdi qyzmet ete almaı otyrǵandaı. Oıdy ornymen qoldaný, kerek sózdi dir etkizip óz ornyna qoıý sırekteý. Uzaq-so­nar baıandaý, syldyr sýretteý, bedersiz beı­neleý, orynsyz áýeze, dıdaktıkalyq sentensıalar kóp kezdesýde. Oralymdy stıl oqyrman úshin oılap tabylady ǵoı, sondyqtan stılızasıaǵa jıi barýdy reseptor qaýym qabyldaı bermeıtini málim bolar.

– Qazirgi qazaq ádebıetindegi  izdenister qaı deńgeıde? Qurbandyqqa baratyn eń­bek­ter jasalyp jatyr ma?

– Qoǵamdaǵy irgeli ózgerister tu­syn­da, ótpeli kezeńde óner ataýly áýeli abdy­rap qalyp,artynan ótkendi aqylmen sho­lyp, erteńge úmitpen qaraı bastaıdy. Qa­zaq ádebıeti de osyndaı kúıdi bastan keshirip otyrǵandaı. Postındýstrıaldyq damýdyń adam men qoǵamǵa áseri árqıly. Sóz ónerine degen oqyrmandyq suranys azaıǵanynyń da shyǵarmashylyqqa áser-yqpaly belgili ǵoı. Osyndaı ýaqytta ult­tyq ádebıet óz mısıasyn atqarý úshin ishteı daıyndyq ústinde sıaqty, aldaǵy ýaqytta osyndaı shyǵarmashylyq shı­ryǵýdyń nátıjesin kórermiz.

– Siz bir kezde «Sholpannyń kúnásin» biz­ge basqasha taldap bergensiz. Qazaq áde­bıeti osy jıyrmasynshy ǵasyrdyń ba­syn­daǵy alǵashqy úlgilermen damý kerek edi degen pikir kóp aıtylady. Biz sosıalısik rea­lızmdi jazý arqyly qanshalyqty utyl­dyq? Neden aıyryldyq?

– Órkenıet zańdary ótkengen oılana qa­raýdy ditteıdi. Sosrealızmdi ádebıet ta­rıhynan syzyp tastaý ońaı, al sol yń­ǵaı­da jazylǵan «Abaı jolyn», «Qan men ter­di», «Mahabbat qyzyq, mol jyldar» sıaq­ty oqyrmannyń qyzyǵa oqyǵan júz­degen shyǵarmalaryn qaıda qoıasyz. M.Ma­qataevtyń, Q.Myrzalıevtiń, T.Mol­da­­ǵalıevtyń qazirgi kúnde erekshe yqy­las­qa bólenip otyrǵan týyndylary da sol kezeńniń jemisi ǵoı. Árıne, qabileti kem qalamgerdiń bılikke jaqyn bolý úshin jazǵandary bar. Al shyn daryn ıesi qaı kezde bolsyn, qandaı shyǵarmashylyq ádis qoldansa da óz oı-armanyn oqýshy­syna jetkize alǵan. Saıası suranysqa saı tap­syryspen jazylǵan, jattandy uran­darǵa toly shyǵarmalar ózi-aq aınalymnan shyǵyp qalar. Sosrealızmge bar pále­ni úıip tastaýdan góri, onyń jetistik-kem­shiligin jas býynnyń jete bilgeni ory­ndy bolar. Alash urandy ádebıet pen teń­dik urandy ádebıet arasyndaǵy qym-qıǵash tartystardy baısaldy baǵalaý kerek. Alash arystary usynǵan balama ulttyq shyǵarmashylyq baǵyt-baǵdardy sosrealızm túbirimen joıa almady. Ǵ.Mú­sirepov sıaqty tulǵanyń bertinirek ýa­qytta óz ustazy J.Aımaýytovty ómir boıy úlgi tutqanyn aıtqany málim, syrt­­taı keńestik jazýshy bolyp kóringen talaı aǵa býyn ókilderiniń alash arystaryna degen ishki qurmetin ózimen birge ala ketkeni jasyryn emes. Sosrealızmdi qa­zirgi kúnde eshkim jarnamalaı qoımas, ol tarıh enshisinde. Alaıda, sol kezeńde ult­tyq ádebıette álemdik sóz ónerine tán bar­lyq janrlardyń qalyptasqanyn, aqyn-jazýshylarymyzdyń álemge ta­nyl­ǵanyn, kórkem aýdarmanyń ósip-ón­genin umytpaǵan durys bolar. Realızm kór­kem oılaýdyń ózindik ádisi ekeni anyq, sondyqtan sosrealızm-kórkem sana men tanymnyń kezeńdik kórinisi. Onyń shı­nelinen shyqqan qalamgerler áli de ortamyzda, al sana men túpsanany óz­gertý ońaı emes. Tıptik harakterdi tıp­tik ortada kórsetýge degen talaptyń nor­ma­tı­vızmge aýysyp ketkeni atalmysh ádis­tiń daǵdarysqa ushyraýyna sebep bol­ǵan.

Sholaq belsendilik, ádebı jelik, aıt­qanǵa kóne sal, jumsaǵanǵa bara sal degen baǵdardy aldymen túsingen, qapysyz meńgergender bolǵan. Jarytyp maqtap, ba­tyryp dattaýdy kásip qylǵan gra­fo­man­dar tabylyp jatty. Áleýmettik áb­jil­­dik pen dúrmek, saıası qaqpaqyl, jıi óz­ger­gen resmı ýaǵyz ádebı alańǵasarlyq­qa, jelókpe jelipinisterge, rýhanı boı­kúıezdikke, keıde áýmeserlikke uryndyr­ǵa­ny jasyryn emes. Sonymen qatar, ta­ra­zy talǵam, ushqyr qıal, áleýmettik baıyptylyq, rýhanı baısaldylyq ta osy kezeńde az baıqalǵan joq. Dańq qýǵan dańǵazalyq pen kásibı baqastyq, alaýyz­dyq pen aryzqoılyqtyń  silemderi de shy­ǵarmalarda jatyr ǵoı. Osynyń bárin qa­zaq avtorlarynyń denine tán dep aıt­qan durys emes shyǵar, biraq joq degen de jaraspas.

– «Roman jazý úshin ómirbaıan kerek». Romanǵa tatıtyn ómir súrmeseń, ony jaza almaısyń. Qazir roman jazý ońaı bop ketken sıaqty. Júz, júz elý bet jazyp roman deıtin boldyq. Shyn máninde, kólemge baı­la­nysty bolmasa da, soǵan tatıtyn taǵdyr, júk bolý kerek emes pe? Osy jaǵynan al­ǵan­da qazirgi qysqa romandar qanshalyqty janr kórkemdigine jaýap bere alady?

– Roman jazý úshin aldymen qabilet, da­ryn, shyǵarmashylyq qýat kerek. Ta­qyryp tóńireginde tolymdy aqparat, ony ıgeretin bilim-bilik pen zerde, osynyń bárin shyǵarmashylyq ustanymǵa sáıkes qol­dana alatyn sheberlik te qajet. Ómir­baıany bar, biraq romany joq qalamgerler de bar ǵoı. Roman jazý árkim úshin mindet emes. A.Chehov áńgime sheberi retinde tarı­h­ta qaldy ǵoı. Mınıromanǵa degen áýes­tik álem ádebıetteriniń kóbinde baıqalady, oǵan qoıylatyn talap qatań. «Teńiz syry – tamshydan» degen naqyldy umytpaıyq. Másele qampıǵan kólemde emes, mazmundy pishinde jáne pishindi mazmunda. Avto­bıog­rafızm men psevdobıografızmge áýestik ózin aqtaı bermes.

– Jalpy, kórkemdik  degen ne? Qazir osy kór­kemdik te joǵalyp bara jatqan sıaq­ty?

– Osyndaıda bir oıshyldyń aıtqany es­ke túsedi. Ol árbir sózde kem degende eki ma­ǵyna bolatyn mátindi kórkem shyǵarma dep eseptegen. Aıtylǵan (eksplısıttik) góıden góri aıtylmaǵan (ımplısıtti) oıy kóbirek shyǵarmany kórkem deı­tinderdiń ýáji tereńde. Kórkemdik – qa­sıet emes, ol sapa deńgeıi degenmen kelis­peı kórińiz. Árıne, kórkemdiktiń qa­byl­daý mádenıetine, túsiný deńgeıine, ba­ǵalaý parqyna tyǵyz baılanysty eke­nin umytpaǵan durys. Obrazdy oılaý, «býýly sóziń, býynsyz tiliń» (Abaı) joq jer­de kórkemdik týraly oı aıtýǵa bolar ma eken

– Dúnıejúzi  ádebıetinen  qazaq áde­bıeti kem emes degen pikir kóp aıtylady? Osy pi­kirdi  nege súıenip aıtady? Qansha­lyq ras?

– Álemdik ádebıet degen shartty uǵym, ol ulttyq ádebıetterden turady ǵoı, endeshe qazaq ádebıeti de osy sanatqa ki­redi, al ádebıetter arasyndaǵy yqpal­dastyq, sabaqtastyq olardyń damýyna oń áser etip otyr. M.Áýezovteı, Sh.Aıt­ma­tovtaı sýretkerleri bar ulttyq áde­bıetter artta qaldy dep kim aıta alar. Ta­ǵy da osyndaı tulǵalar tárbıeleýge ne­giz bar ǵoı. Tek izdenis pen ynta-yqy­las, kúsh-jigerdi qamshylasaq bolar. Áde­bıetter arasyndaǵy ıerarhıa salys­tyrmaly ekenin umytpaǵan abzal.

– Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan Baǵashar Tursynbaıuly

Túpnusqadaǵy taqyryp: Kezeńdik pikirler zamanymen ǵana qyzyqty