Ázil - syqyqtyń dara sarbazy, jazýshy Ospanhan Áýbákirovtiń
týǵanyna -80 jyl
(ázil áńgime)
Meniń óz basym alǵash ret Ospanhan Áýbákirov pen Muqaǵalı Maqataevty 60-jyldardyń aıaǵynda kórdim. Ekeýinińde deneli iri bolatyn, sosyn bir qyzyǵy ekeýi de qara kastúm, qara shalbar kıip júretin. Sodan ba, keıde osy kisilerdi shatystyryp júretinmin. Jáne de sol kezde maǵan olarǵa jaqyndaýdyń reti elmedi. Biraq, basqalardyń olar týraly aıtqan áńgimelerin zer salyp tyńdaıtyn edim. Tómendegi Sultanǵalı dosymnyń bir otyrysta aıtqan áńgimesi edi.
Bul ózi ertede bolǵan oqıǵa. 80-jyldardyń aıaq kezi bolatyn. Meniń Sultanǵalı, Ábjan degen dostarym Kaz.Gýdiń jýrnalısik fakúltetinde syrttan oqıtyn kezi bolatyn. Sonyń qysqy sesıasy bastalatyn bolyp, ekeýi Almatyǵa keledi. Gorbachevtiń araq -sharapty satýǵa shekteý qoıǵan kezi.Sesıaǵa bular keıde qatysyp, keıde qatyspaı, qalaǵan jaǵyna qydyryp ketetini bar- tyn. Ekeýide erigip, kóńilderiniń «jyrtyǵyn jamaıyn» dese esh dúkende araq sharap joq. Sodan dymdary bitip, «Stolıchnyı» atty dúkenge jaqyndasa, mańynda yǵy jyǵy adam, bári shubalyp araqqa kezekte tur eken. «Endi qaıttik» dep ekeýi uzyn shırettiń o jaq bu jaq betine shyǵyp qarasa, satýshyǵa jaqyndap qalǵan onshaqty adam ishinen qara palto kıgen iri deneli adamnyń qarasy bulardyń kózine túsedi. Sultanǵalı soǵan jetip baryp qarasa, burynnan júzi tanys aqyn aǵasy Ospahan Áýbákirov eken! Bylaı jaqyn tanystyǵy joq. Biraq, onyń syqaq óleńderiniń bárin jatqa biletin. «Araq» degende jan qala ma, Sultanǵalı:
«Qyz kelinshek kórse ol qyzyǵady,
Kishipeıil maman bop syzylady.
Sálem bermeı áste bir ótken emes,
Ádeıilep alystan burylady...».
Osekeń áýelde túsinbeı qalyp, «mynaý ne dep tur» degendeı, Sultanǵalıǵa sostıa qaraıdy. Ýje beti ashylǵan Sultanǵalı oǵan toqtaı ma, odan ári:
«Bul dúkenshi bilgeni -aý saýdany da,
Kákir shúkir nárseni alǵanymda.
Otyz som aqshamdy jep qoıypty,
Qaramaı aq, býhgalter bolǵanyma!...». Osekeń aldynda turǵan jigittiń ózi jazǵan ázil -syqaqtaryn oqyp turǵanyn sonda túsinip, Sultanǵalıǵa ishi jylyp qoıa beripti. Sonda Osekeń:
«Meniń óleńderimdi jattap alǵan sende qý bala ekensiń, kel, tur meniń janyma!» depti. Oǵan Sultanǵalı: «Oıbaı, aǵa, men sizdiń óleńderińizdiń bárin jatqa bilem!» degen kórinedi.Sodan dúkennen Osekeń, Sultanǵalı, Ábjan úsheýi «oljaly» shyǵyp, qysqy sesıanyń stýdentteri jatqan jatahqanaǵa betteıdi ǵoı. Syrttan oqıtyn stýdentterdiń arasy «berekeli» bolǵasyn Osekeń osy jataqhanada úsh kún qonyp qapty. Úshinshi kúni Osekeń Sultanǵalı men Ábjanǵa: «Nursulý degen jeńgeleriń meni izdep jatqan shyǵar, sen ekeýiń meni qutqarýǵa tıissińder» depti. Myna ekeýi oǵan tańdanyp: «Qalaı» dep suraıdy ǵoı. Olarǵa: «Sen ekeýiń Arqalyqtan keldińder, sonda oblystyq atqarý komıtetinde bólim meńgerýshisi bolyp, jeńgelerińniń bir qurbysy qyzmet isteıtin edi. Sender bizdiń úıdegi jeńgelerińe: «Sol kisiniń arnaıy sálemin aıta keldik» deısińder»depti. Osekeń aǵalarynyń tapsyrmasy asa qıyn bolmaǵandyqtan, Sultanǵalı men Ábjan kelisip, úsheýi Osekeńniń úıine keledi.Esikti jeńgeı ashady, Osekeń úıge birinshi bolyp kirip, jubaıy Nursulýǵa: «Myna balalar saǵan Arqalyqtaǵy qurbyńnyń sálemin aıta kelipti» depti. Qurbysynyń atyn estigesin, Nursulý jeńgeleriniń shynynda qabaǵy jylyp, jastarǵa «Tórge shyǵyńdar» degen eken. Sosyn ol Osekeńe: «Myna qonaqtarǵa endi ne beremiz, tońazytqyshta kolbasadan basqa eshteńe joq» depti. Osekeń: «Sol kolbasamen sháı bere ber, balalar soǵan da yrza bolady» dese kerek. Jas qonaqtarda erik bola ma, bular oǵan: «ıá, ıá, sol bizge bolady»deıdi. Sodan sháı ishilip, jigitter ketpek bolǵanda, Osekeń Nursulý jeńgeıge: « Myna balanyń keshe jataqhanada qulaqshynyn urlap ketipti, shıfonerde meniń bir qulaqshynym bar edi, sony Sultanǵalıǵa bershi» depti. Al jeńgeı: «Sen ony ótken joly bireýge berip jibergensiń» deıdi. Sonda Osekeń: «Onda men bir amalyn taptym, sol jáshiktiń ishinde meniń qara qalpaǵym bar, sony ápershi, áıtpese, myna balanyń basyna qysty kúni sýyq tıer» deıdi ǵoı. Al jeńgeı jáshikten álgi qara qalpaqty alyp keledi. Osekeń ony Sultanǵalıdiń basyna kıgizedi. Sóıtse qalpaq óte úlken eken, Sultanǵalıdyń moınyna deıin basyn jaýyp ketedi. Sonda Osekeń: «Túk te etpeıdi, bul qalpaqtyń razmerin seniń basyńa keltirem» dep, shıfonerdiń ústinde turǵan gazetterdiń eki úsheýin alyp, ony shlápanyń ishine judyryǵymen tyǵyndap, sosyn ony Sultanbektiń basyna qaıta kıgizipti de, Osekeń: «Á, mine endi basyńa shaq keldi» degen eken. Sóıtip, Sultanǵalı sol Osekeńniń qalpaǵymen qysqy sesıadan aman shyǵypty.
Bul shaǵyn ázil estelik arqyly Ospanhan Áýbákirov qazaq ádebıetindegi ázil -syqaq janryn jan jaqty damytýǵa zor úles qosqan tulǵa bolýymen qatar, jany jaısań azamat ekenin aıtý edi.
Jumat ÁNESULY
