QAZAQSTAN INTELLIGENSIA ÓKİLDERİNİŃ ÝAHABIZM-SALAFIZM AǴYMYNYŃ BARLYQ TARMAǴYN EKSTREMISTİK DEP TANÝ TÝRALY ELBASYǴA ASHYQ HATY

Asa qurmetti Nursultan Ábishuly!

Myńjyldyqtar toǵysyndaǵy talaıly syn-tegeýrinderden Uly Dala eliniń irgesin shaıqaltpaı alyp shyǵýdyń aýyr da abyroıly amanaty Ózińizge buıyrdy.

Shırek ǵasyrlyq dańqty tarıhqa ıe táýelsizdigimizdiń tuǵyrlaný kezeńi Sizdiń dara tulǵańyzben astasyp, eren eńbegińizben erekshelenetini – barshaǵa aıan aqıqat.

San ultty baýyryna basyp, tili men dinin, tarıhy men tanymyn asyl amanatyndaı saqtaǵan Qazaq eliniń búginde beıbitshilik mekeni, kelisim keńistigi retinde álemge aty tanyldy. Syndarly shaqtardan súrinbeı ótken elimizdiń eńsesi tiktelip, ál-aýqaty artyp, alty alashtyń maqtanyna aınaldy.

Biraq osy tolaǵaı eńbekpen qol jetken táýelsiz memlekettiń, tabysty turmystyń, baǵa jetpes beıbitshiliktiń shyrqyn buzyp, lańkestik áreketterdiń oryn ala bastaýy ókinishti saldarlarǵa soqtyryp otyr.

Memleket azamattarynyń ómirin qıǵan lańkestik áreketter ulttyq qaýipsizdikke qater tóndirip, ishki turaqtylyqtyń tuǵyryn shaıqaltyp qana qoımaı, táýelsiz Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy asqaq bedeline de nuqsan keltire bastady.

Ózińiz oryndy túrde atap kórsetkendeı, Aqtóbeden bastalyp, Almatyǵa ulasqan bul qanquıly lańkestik áreketterdiń sońynda salafılik aǵym ókilderi tur.

Beıbitshilik dini – ıslamnyń bolmysy men rýhyna jat dástúrli emes joldy ustanatyn salafılik aǵymnyń tarıhta qandy qasap qyrǵyndarymen aty qalǵan, musylmandardyń ózine qarý kóterip, qanyn tókken ýahhabılikpen bir ekenin barsha sarapshylar, dintanýshylar men ıslamtanýshylar qaýymdastyǵy bir aýyzdan moıyndaıdy.

Salafılik aǵym álemde kóptegen tarmaqtarǵa bólinip, áreket etkenimen, elimizde onyń tákfirshiler, madhalıler, sýrýrıler sekildi aǵymdary ýaǵyz-nasıhatyn belsene júrgizýde. Bul aǵymdardyń ataýy men ádistemesinde azdaǵan aıyrmashylyq bolǵanymen, olardyń ıdeologıasy men túpki maqsattary birdeı, pir tutatyn ıdeologtary men paıdalanatyn ádebıetteri de ortaq.

«Salafılik» degen bir ǵana ataýmen birigetin bul aǵymdardyń ortaq múddesi –zaıyrly memleket qundylyqtaryn teristeý, ıslam memleketi ıdeıasyn ornyqtyrý. Dinı senim bostandyǵyn qamtamasyz etetin zaıyrly memleketti «dinsiz, kápirstan» dep tanytatyn salafılik aǵym ókilderi ondaı memleketten aýa kóship, ıslam sharıǵatymen basqarylatyn elge ketýdi («hıjra jasaýdy») nasıhattaıdy. Eshbir negizi joq osyndaı jalǵan ıdeıaǵa aldanyp, «musylman eline hıjra jasadyq» degen senimmen júzdegen qazaqstandyq jastardyń Sırıaǵa attanyp, DAISH qyrǵynynyń qurbanyna aınalǵany belgili.

«Ult» degen uǵymdy jat sanaıtyn salafılik ıdeologıaǵa memlekettiń tiregi bolyp tabylatyn ulttyń rýhanı qundylyqtaryn, tóltýma mádenıeti men salt-dástúrin, tipti musylmandyq tarıhyn da joqqa shyǵarý tán.Salafılikti ustanýshylar qazaqtyń kishipeıildilik pen qurmetten týyndaǵan izgi dástúrlerin «Allaǵa serik qosý», «bıdǵat» dep negizsiz aıyptap, tarıhqa taǵzym ispetti zıarat mádenıetin teristeýde. Qazaq dalasynda buryn-sońdy bolyp kórmegen qabir qıratý sekildi qasıetsizdik de salafılik aǵym ókilderiniń ortasynda oryn aldy.

Dástúrli qazaq musylmandyǵyn joqqa shyǵarýdaǵy taǵy bir maqsat – ıslam dinin Qazaqstanǵa táýelsizdikten keıin ǵana kelgen jańa din sekildi kórsetip, sol kezeńde arab elderinen tálim alyp kelgen salafıliktiń ýaǵyzshylaryn «taza» ıslamdy taratýshylar retinde dáripteý bolyp otyr.

Ózge din ókilderin «kápir» sanap, asa tózimsizdik salafılik aǵym ókilderine qazaqstandyq mentalıtetke tánmámilegerlik (toleranttylyq) múlde jat. «Kápirlerdiń mal-múlki musylmandarǵa halal, kez kelgen jaǵdaıda tartyp alýǵa bolady» degen dástúrli ıslamǵa jat túsinikti ustanatyn salafılik aǵymy kóp konfesıaly Qazaqstan syndy memleket azamattary úshin tótenshe qaýipti bolyp tabylady.

Salafılik aǵym ókilderi namaz oqymaıtyn musylmandardyń ózin kápirge shyǵarady. Namaz oqymaıtyn ata-anasynan ul-qyzyn bezdirip, olardy oqshaýlanǵan jamaǵattarǵa tartyp, otbasynyń kúıreýine soqtyryp otyrǵan kóptegen zardapty is-áreketterge salafılikti ustanýshylar sebep bolyp otyr.

Neke máselesine jaýapsyz qaraıtyn salafılik jamaǵat ókilderi arasynda ýaqytsha nekeni zańdastyrý ábden beleń alǵan. Ata-analarynyń kelisiminsiz jamaǵattaǵy áldebireýlerdiń kýáligimen neke qıa salatyn juptar dál solaı eshbir jaýapkershiliksiz ońaı ajyrasady. Er adamnyń kóńili qalamasa úsh ret talaq aıtyp ajyrasa salý, otbasy jáne bala aldynda eshqandaı jaýapkershilikti sezinbeý saldarynan jamaǵat ishinde qoldan-qolǵa kóship júretin qyz-kelinshekter, kimnen týylǵany belgisiz balalar kóbeıgen. El ishinde mundaı keleńsizdikter artyp keledi.

Salafılik aǵym ókilderi ózderine tán namaz oqý úlgisimen elimizdegi meshit jamaǵatynan erekshelenýge tyrysyp, ǵasyrlar boıy jalǵasqan dinı tájirıbe sabaqtastyǵyn kúıretýde. Qoǵamdyq oryn bolyp tabylatyn meshitterdiń ishki tártibin saqtamaı, jamaǵattyń birligi men ımamdardyń bedeline nuqsan keltirýde.

Islamnyń rýhyn tústep tanymaǵan, dinniń mazmundyq qyryna emes, tek formalyq jaǵyna mán beretin,saqaldy, qysqa balaq pen hıdjabty musylmandyqtyń tikeleı kórinisi retinde tanytýǵa tyrysatyn salafılik aǵymnyń damý ataýlyny qabyldamaıtyn shekteýli dúnıetanymy musylmandar úshin de asa qaýipti. «Quran aıattaryn týra maǵynasynda ǵana qabyldaý kerek, ony aqylmen paıymdaýǵa bolmaıdy» degen býkvalıstik kózqarasqa da sol shektelýshilik sebep bolǵan.

Osy keritartpa kózqarastyń saldarynan ıslam ǵulamalaryn, mazhabtar taǵylymyn moıyndamaý, ulttyq dástúrlerdi, mádenıet pen tarıhty teriske shyǵarý, ıslamdaǵy zaıyrlylyq qaǵıdattaryn, dinaralyq suhbatty, toleranttylyqty joqqa shyǵarý, «jıhad» uǵymyn burmalap, tek «qarýly soǵys» maǵynasynda túsindirý sekildi kóptegen qate túsinikter qalyptasyp, ǵasyrlar boıy negizsiz qantógiske ulasyp keldi. Sol teris túsinikter qazir qazaq topyraǵynda jalǵasyp, lańkestik áreketterge jol ashyp otyr.

Qurmetti Nursultan Ábishuly!

Qazaqstan halqynyń birligi men kelisimi – táýelsiz memleketimizdiń baǵa jetpes baılyǵy ekenin Ózińiz únemi atap kórsetip kelesiz.

Sol birlikke syna qaǵyp, kelisim keńistigine nuqsan keltirip otyrǵan dástúrli emes salafılik aǵym ıdeologıasyna tyıym salý qajettigin qazir búkil qoǵam ashyna kóterýde, tolassyz talqylaýda.

Elimizdiń sózustar zıalylary, aıtary bar aǵa býyn ókilderi, saıasatkerleri men sarapshylary, dintanýshylary men ımamdary bir kisideı salafılikke tyıym salý qajettigin ashyq málimdep, aıqyn dáleldep otyr.

Óz kezeginde salafılik aǵym ókilderi de áreketsiz otyrǵan joq. 2014 jyly «At-Takfır ýal-hıdjra» uıymyna tyıym salynǵanda ózderiniń barlyq teris pıǵyldy ıdeıalaryn tákfirshilikke aýdarǵan salafıler endi kúmándi kózqaras ataýlyny ýahhabılikke jaýyp, ózderin aqtap alýǵa tyrysýda. Salafılikti ýahhabılikten bólek aǵym retinde tanytý maqsatynda jasandy zertteýler «júrgizip», «qalypty salafızm» degen jalǵan ıdeıany negizdeýge kúsh salýda. Dástúrli emes aǵymdardyń ózin aıyptamaı, olardyń tarala bastaǵanyna Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasyn kinálap, el nazaryn basqa tarapqa burýda. Iaǵnı, barlyq radıkaldyq qımyldardyń ordasy bolyp tabylatyn salafılik aǵym taǵy da qoı terisin jamylǵan qasqyrdaı, zańdy tyıymnan tys qalýǵa jantalasa kúres júrgizýde.

Bul áreketter men ıdeıalardyń negizsiz ekendigin dintanýshy ǵalymdarymyz jan-jaqty dáleldep berdi. Salafılik pen ýahhabıliktiń bir ekendigi, «qalypty salafılik» degen uǵymnyń maqsatty túrde engizilgen jasandy uǵym ekendigi, ózin aqtamaǵandyqtan álemdik deńgeıde, tipti arab elderiniń ózinde teristelgeni, salafılik aǵymdardyń barlyǵyna ekstremıstik shetin kózqarastardyń tán ekeni ǵylymı negizde dáıekteldi.

Salafılik – radıkaldy aǵymdardyń bastaýy, ekstremıstik ıdeıalardyń oshaǵy. Búginge deıin Qazaqstan Respýblıkasynda sot sheshimimen tyıym salynǵan 670 ádebıettiń 334-i salafılik aǵym ókilderine tıesilibolýy – osynyń aıqyn dáleli.

Salafılikke tyıym salý máselesi búgin ǵana ózekti bolyp otyrǵan joq. Joǵaryda atalǵan «At-Takfır ýal-hıdjra» uıymyna tyıym salý tákfirshiler bir bóligi bolyp tabylatyn salafılik aǵymdardy bólshektep eńserýdiń basy dep tanýǵa laıyq úderis bolatyn. Al salafıliktiń kóptegen teris pıǵyldy ádebıetterine sot sheshimimen tyıym salynýy – osy úderistiń orta bóligi. Endigi kezekte salafılik aǵymyna tutastaı tyıym salýarqyly osy úderisti tolyq aıaqtaý qajettigin sońǵy kezde jıileı túsken lańkestik oqıǵalary kún tártibine qoıyp otyr.

Táýelsiz saıasaty, derbes ustanymy, ishki-syrtqy qatynastary ornyqqan el retinde bizdiń salafılikke tyıym salýdan tartynýymyzǵa eshbir negiz joq. Bul úderis salafılikke adasyp ergen el ishindegi kóptegen azamattardyń durys senimge qaıtýyna múmkindik beredi. Otandastarymyzdyń salafılik ıdeologıa yqpalyna túsý qarqynyn azaıtady, ýaqyt óte kele barynsha báseńdetedi. Salafıliktiń jekelegen ókilderi kózqarastarynyń radıkaldana túsýi múmkin ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy, biraq bul qubylys salafılikke tyıym salynbaǵan qazirgi kezeńde de júrip jatqany belgili. Aǵymǵa tyıym salynǵan jaǵdaıdaradıkaldaný úderisine ushyraıtyn tulǵalar sany sózsiz azaımaq.

Syrtqy saıasat máselesine kelgende salafıliktiń zıandy saldarynan musylman memleketteriniń de zardap shegip otyrǵanyn, sondyqtan arab elderiniń ózinde salafılikke qatysty kózqarastardyń biryńǵaı jaǵymdy emestigin eskerýimiz qajet. Barlyq musylman memleketteriniń resmı dini ıslam bolyp tabylady, al salafılik nemese ýahhabılik eshbir elde resmı dinı aǵym retinde bekitilgen emes.

Ýahhabılikke ish tartatyn Saýd Arabıasy Koróldigimen qarym-qatynas máselesine kelsek, memleketaralyq qatynastarda dinı qatynastar emes, ekonomıkalyq múddelerdiń basty orynda turatynyn nazarǵa alǵan jón. Dástúrli emes aǵymdar zardabyn bizden erterek jáne tereńirek tartqan Daǵystan, Ózbekstan, Tájikstan sekildi elderde salafılik-ýahhabılikke sot sheshimimen tyıym salynǵanyna qaramastan, bul elderdiń arab memleketterimen qarym-qatynasyna nuqsan kelmegeni belgili.

Salafılikke tyıym salý Qazaqstan Respýblıkasynyń zaıyrly turpatyn saqtaý men damytýǵa, kópkonfessıaly eldegi tynyshtyq pen turaqtylyqty, elimizdiń musylman azamattary arasyndaǵy ishki birlikti saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa, Qazaqstan halqynyń dástúrli qundylyqtary men tóltýma mádenıetin saqtap, damytýǵa, otbasylyq qundylyqtardy kúsheıtýge, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń bedelin arttyrýǵa, Qazaqstan halqynyń birligi jáne birtektiligi ıdeıasyn tuǵyrlandyra túsýge jol ashady.

Tek salafıliktiń barlyq aǵymyn anyqtaýda, elge tıgizer zıanyn joıýda qoǵamdyq kúshterdiń belsendiligine jol ashyp, bılik pen qoǵamnyń birge tize qosýy ǵana tıisti nátıjege qol jetkizetini belgili.

Qurmetti Nursultan Ábishuly!

«Qazaqstan – 2050» strategıasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna joldaýyńyzda qazaqstandyqtardyń dinı sanasyn eldiń salt-dástúrleri men mádenı normalaryna sáıkes qalyptastyrý mindetin Ózińiz atap kórsetken bolatynsyz.

Sonyń negizinde bizdiń qazaqstandyq qoǵamda qazir din men dástúr sabaqtastyǵyn, dástúrli qundylyqtarǵa negizdelgen dinı tanymdy qaıta jańǵyrtý sharalary mańyzdy oryn alýda. Al salafılik ıdeologıasynyń eń jaǵymsyz yqpaly dástúrli rýhanı-dinı qundylyqtardy ydyratý arqyly dinı sanany ózgertý úderisi bolyp otyr. Bul óz kezeginde dástúrli qundylyqtarmen birge ishki turaqtylyqtyń álsireýine soqtyrýda. Sondyqtan ultty qalyptastyrǵan qundylyqtardy qorǵaý eldiń ishki turaqtylyǵy men memleket irgesiniń bútindigin qorǵaýmen ushtasatyny aıqyn.

Din memleketten bólingenimen, halyqtyń bolmysynan, turmys-tirshiliginen bólinbeıtini belgili. Sebebi din – tek senimdik uǵym emes, ol – halyqtyń tarıhy, mádenıeti, dúnıetanymy, ómir súrý máneri.

Máńgilik eldiń tiregi – máńgilik qundylyqtar. Sol qundylyqtardyń biri – ult bolmysymen astasqan dástúrli din.

Sondyqtan qazir barsha qazaqstandyqtar, ásirese elimizdiń musylman azamattary qazaq memlekettiligi men rýhanı-mádenı qundylyqtarynyń qalyptasýyna negiz bolǵan ata dinimiz – ıslamnyń lańkes aǵymdardan azat bolyp, óskeleń býynǵa myńjyldyqtar boıyna rýhanı baǵdar bolýyna negiz salatyn sheshim qabyldanýyn kútýde.

Salafılikke tyıym salý zaıyrly memleketimizdiń negizgi qundylyqtaryn – memleket azamattarynyń ómirin, bostandyqtary men quqyqtaryn, ulttyq qaýipsizdikti, ishki turaqtylyqty, halyqtyń rýhanı-mádenı qundylyqtaryn saqtaý men nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan sarabdal saıasat, sara sheshim bolmaq.

Qurmetpen,

ISABEKOV Dýlat –jazýshy-dramatýrg, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, «Mádenıet» jýrnalynyń bas redaktory;

DOSANOV Sábıt – jazýshy, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Sholohov atyndaǵy Halyqaralyq syılyqtyń laýreaty, Halyqaralyq “Túrik eline qyzmet” syılyǵynyń ıegeri;

MYRZAHMETULY Mekemtas – QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Halyqaralyq “Túrik eline qyzmet” syılyǵynyń ıegeri, Fılologıa ǵylymy doktory, profesor

MEDETBEK Temirhan – aqyn , QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

NIAZBEK Rafael – aqyn, Sheshenstannyń memlekettik syılyǵynyń laýreaty

JOLDYBAIULY Qaırat - ıslamtanýshy

SAPARBAEV Israıl – aqyn, Táýelsiz “Platınaly Tarlan” syılyǵy laýreaty

ESDÁÝLET Ulyqbek – aqyn, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, QR Eńbek sińirgen qaıratkeri, «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory;

SURǴYNBEKULY Serik – aqyn, QR Eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty;

KÓSHİM Dos – “Ult taǵdyry” qozǵalysynyń tóraǵasy;

ÁZİMBAI Ǵalı – saıasattanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory;

TOQASHBAEV Marat – «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń Bas redaktory, QR PǴA akademıgi, profesor;

JAILYBAI Ǵalym – aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty;

ISA Qazybek – “Qazaq úni” gazeti prezıdenti, aqyn, Halyqaralyq Alash syılyǵy laýreaty, Halyqaralyq Sergeı Esenın atyndaǵy syılyq – “Altyn kúz” ordeni ıegeri.

BAPI Ermurat – «DAT» jobasynyń jetekshisi, qoǵam qaıratkeri;

SARYM Aıdos – Altynbek Sársenbaıuly atyndaǵy qordyń jetekshisi, Qazaq Ulttyq Keńesi tóraǵasynyń orynbasary;

ÁKİM Januzaq – Halyqaralyq Adam ınstıtýtynyń prezıdenti, QR Ulttyq Jaratylystaný ǵylymdary Akademıasynyń korr.-múshesi, Eýropa jaratylystaný ǵylymdary Akademıasynyń múshesi;

SQABYLULY Arman – QR Aqparat salasynyń úzdigi, QR Jýrnalıser odaǵy syılyǵynyń laýreaty;

QÝAT Dáýren – «Abaı.kz» aqparattyq portalynyń jetekshisi;

MUQASH Qultóleý – QR Mádenıet qaıratkeri, QR Jýrnalıser odaǵy syılyǵynyń laýreaty;

MÁKİMBAI Baqytgúl – “Obshestvennaıa pozısıa” gazeti bas redaktory

MUQAN Darhan – “Qamshy.kz” portaly bas redaktory;

TASQARAULY Azamat – aqyn, “Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty;

BÓTEEV Marat – «Allajar-qoldaý» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy;

ASHÝULY J. – Qazaqstan saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy;

QYSTAÝBAEV Geroıhan – qoǵam qaıratkeri;

BEISENBAITEGİ Rýza – “Ult taǵdyry” qozǵalysy Pavlodar oblysy fılıaly tóraıymy

AQJİGİT Ómirzaq– táýelsiz jýrnalıs;

ABAJAN Zeınolla – jýrnalıs;