Balalardyń shyǵarmashylyq qabiletterin qoldaý ata-analar men muǵalimderdiń erekshe nazaryn qajet etedi. Qazaqstanda mektepterde de, otbasylyq jaǵdaıda da balalar shyǵarmashylyǵyn damytýǵa degen qyzyǵýshylyqtyń jandanýy baıqalady. Degenmen, balany talantyn ashý úshin ereksekter de kóregendilik tanytqany durys. Sheteldik mamandardyń zertteýine súıene otyryp balanyń shyǵarmashylyq bastamasyn damytýǵa arnalǵan úzdik tájirıbeler men usynystardy oqyrman nazaryna usynamyz.
Shyǵarmashylyqty damytýda eresekterdi qoldaý nelikten mańyzdy?
Balalardyń shyǵarmashylyǵyn damytýdaǵy ata-analar men muǵalimderdiń róli baǵa jetpes. Eresekterdiń turaqty qoldaýy men qyzyǵýshylyǵy balaǵa óz bastamalaryna degen senimdilikti sezinýge, sondaı-aq onyń ıdeıalary men kúsh-jigeriniń qundylyǵyn túsinýge múmkindik beredi. Zertteýlerge sáıkes, shyǵarmashylyq umtylystarda qoldaý kórsetiletin balalar ózderine senimdi jáne ujymǵa ońaı beıimdeledi, bul olardyń jalpy damýyna yqpal etedi.
Qazaqstanda ata-analar men muǵalimder tulǵanyń úılesimdi damýy úshin onyń mańyzdylyǵyn túsine otyryp, shyǵarmashylyq damýǵa kóbirek kóńil bólýge umtylýda. Mysaly, Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń saýalnamasyna sáıkes, qazaqstandyq muǵalimderdiń shamamen 75%-y balalardyń shyǵarmashylyǵy men kórkemdik qabiletterin damytýdy jumystaǵy basym baǵyt dep sanaıdy.
Ata-analarǵa arnalǵan eń jaqsy tájirıbeler
Ata-analarǵa úıde balany ózin-ózi kórsetýge jáne shyǵarmashylyqqa yntalandyratyn keńistik qurý usynylady. Qazaqstanda sýret salýǵa, músindeýge, qurastyrýǵa arnalǵan kerek-jaraqtarmen "shyǵarmashylyq buryshtaryn" jabdyqtaý tanymal tájirıbege aınaldy. Bul keńistiktiń shekteýler men baǵalaýlardan bos bolýy mańyzdy – munda bala "durys emes" dep qoryqpaı tájirıbe jasaı alady.
Kórmelerge, murajaılarǵa, konsertter men spektáklderge barý arqyly balalardy óner men mádenıetke baýlý mańyzdy. Qazaqstannyń iri qalalarynda (mysaly, Almaty men Astanada) otbasylyq saparǵa baǵyttalǵan is-sharalar jıi ótkiziledi. Bul balalarǵa mádenı tájirıbeni sińirýge, jańa ıdeıalar men beınelerden shabyt alýǵa múmkindik beredi. Ata-analar balanyń jasyna sáıkes is-sharalardy tańdaı alady jáne onyń áserleri men emosıalary týraly suraqtar qoıa otyryp, onymen kórgenderin talqylaı alady.
Balanyń shyǵarmashylyq áreketterine shamadan tys aralaspaý mańyzdy. Onyń ornyna, oǵan óz jobalary úshin taqyryptardy, materıaldar men pishinderdi óz betinshe anyqtaýǵa múmkindik bergen jón. Mysaly, eger bala sýret salýǵa qumar bolsa, oǵan ne jáne qalaı sýret salý kerektigin tańdaýǵa múmkindik bergen jón. Mundaı erkindik balaǵa óz jobalary úshin jaýapkershilik sezimin damytýǵa jáne onyń ıdeıalary mańyzdy ekenin túsinýge kómektesedi.
Shamadan tys syn men qysymnan aýlaq bolý usynylady, ásirese shyǵarmashylyq damýdyń alǵashqy kezeńderinde. Ata-analar balanyń jetistikterine nemese sátsizdikterine qaramastan ony qoldaýy kerek. Mysaly, eger bala óleń jazsa nemese sýret salsa, onyń kúsh-jigerin baǵalaý emes, atap ótý mańyzdy. Qazaqstanda psıhologtar kóptegen ata-analar balalardyń nátıjelerin salystyrýǵa beıim ekenin atap ótti, bul olardyń motıvasıasy men senimdiligin tómendetýi múmkin.
Qazaqstanda kóptegen otbasylar kúndelikti ómirde shyǵarmashylyqqa baǵyttalǵan tájirıbelerdi qoldana bastaıdy: bul balanyń týystaryna syılyqtar jasaýǵa qatysýy, ashyqhattar resimdeýi, pisirý nemese tamaq daıyndaý bolýy múmkin. Shyǵarmashylyqtyń kúndelikti ómirge mundaı ıntegrasıasy balalarǵa shyǵarmashylyqty tek oqý nemese arnaıy jaǵdaılarda ǵana emes, sonymen qatar qarapaıym ómirde de kórsetýge bolatyndyǵyn kórýge múmkindik beredi.
Muǵalimderge arnalǵan usynystar
Muǵalimderge ár oqýshy óz ıdeıalaryn bildire alatyn jáne jańa tásilderdi qoldana alatyn atmosfera qurý mańyzdy. Mysaly, keıbir qazaqstandyq mektepterde ádebıet jáne beıneleý óneri sabaqtarynda balalarǵa standartty tapsyrmalarmen shektelmeı, joba taqyryptaryn tańdaýǵa múmkindik beriledi. Bul ıkemdilik jeke damýdy yntalandyrady jáne oqýshylardy belsendi bolýǵa shaqyrady.
Jobalyq oqytý jáne toptyq jumys ádisterin qoldaný stýdentterge shyǵarmashylyq daǵdylardy ǵana emes, sonymen qatar qarym-qatynas qabiletterin damytýǵa múmkindik beredi. Qazaqstanda birlesken jobalar barǵan saıyn tanymal bola bastady, onda balalar komandalarda jumys isteı otyryp, áńgimeler, sýretter nemese modelder jasaı alady. Bul tásil yntymaqtastyq pen ózara kómekke yqpal etedi, sonymen qatar problemalardy sheshý daǵdylaryn jaqsartady.
Ártúrli pánder boıynsha sabaqtarda shyǵarmashylyq elementterdi biriktirýge bolady. Mysaly, tarıh sabaqtarynda balalarǵa tarıhı oqıǵalarǵa ılústrasıalar salýdy nemese komıkster túrinde prezentasıalar jasaýdy usynýǵa bolady. Qazaqstannyń keıbir mektepterinde mundaı ádister pánaralyq tásildi damytý úshin paıdalanylady, bul oqýdy qyzyqty etedi jáne shyǵarmashylyqty yntalandyrady.
Muǵalimderge balalar men ata-analarǵa jas talanttarǵa arnalǵan konkýrstar men festıváldar týraly habarlaý usynylady. Qazaqstanda jyl saıyn kórkem jáne ádebı shyǵarmashylyqty damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalar ótkiziledi (mysaly, sýretter men mektep shyǵarmalarynyń konkýrstary). Mundaı is-sharalarǵa qatysý balalarǵa ózderiniń talanttaryn kórsetýge kómektesip qana qoımaı, jetistik pen senimdilik sezimin oıatady.
Qazaqstanda ata-analar men muǵalimder balalar shyǵarmashylyǵyn qoldaý men damytýda sheshýshi ról atqarady. Balanyń qabiletterin damytýǵa durys kózqaras úıde de, oqý ortasynda da shydamdylyqty, ashyqtyqty jáne ıkemdilikti qajet etedi. Balanyń ózin erkin jáne senimdi sezinýine jaǵdaı jasaı otyryp, eresekter onyń áleýetin ashýǵa yqpal etedi jáne oǵan shyǵarmashylyqtyń qýanyshyn sezinýge kómektesedi. Ár balanyń erekshe ekenin este ustaǵan jón, al eresekterdiń mindeti – qysym men baǵalaýdan aýlaq bola otyryp, onyń qabiletterin ashý jolynda ony qoldaý.
