Májiliste qazir «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine terorızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ashyq, jan-jaqty talqylanýda. Osy zań jobasynyń aıasynda İshki ister mınıstrligi Qazaqstandaǵy 4 kodekske jáne 10 zańǵa túzetý engizýdi usynyp otyr. Solardyń biri «Kúzet qyzmeti týraly» zańǵa usynylǵan ózgerister men túzetýler. Zań jobasyn daıyndaýshylar aýmaǵynda qarý-jaraqtar, oq-dáriler jáne jarylǵysh zattary bar kúzetiletin nysandardyń dabyly oınaǵan kezde bul týraly kúzet qyzmeti sýbektilerin ishki ister organdaryna jedel habarlaýdy mindetteýdi usynýda. Tıisti zańǵa osyndaı túzetý engizetin bolsaq, kórsetilgen nysandardaǵy qylmystyq ozbyrlyq pen zań buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa jedel áreket ete alamyz. Buǵan qosa, bir jyl ishinde ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan adamdy jekemenshik kúzet uıymyna kúzetshi etip jumysqa qabyldaýǵa tyıym salatyn jańa normany engizý usynyldy.
Aıtarlyǵy, mundaı usynystar jaıdan jaı engizilgen joq. Álemniń ár qıyrynda bolyp jatqan qaıǵyly oqıǵalardan lańkestik jáne ekstremıstik qyzmettiń formalary men tásilderi tez ózgergenin kórip otyrmyz. Qanquıly qylmyskerler lańkestik shabýyldardyń jańa tásilderin oılap taýyp, qoldanýda. Solardyń ishindegi eń kóp taralǵan túri - halyq kóp shoǵyrlanatyn jerlerde jarylys jasaý. Lańkester ondaıda memlekettik basqarý mekemeleri ornalasqan núktelerdi, quqyq qorǵaýshy jáne áskerı kúshterdiń patrúldik kúzet baǵyttaryn tańdaıdy.
Mysaly, 2016 jyldyń naýryz aıynda Túrkıanyń Týndjelı provınsıasynda asa iri teraktiniń jolyna tosqaýyl qoıyldy. Túrik polıseıleri júrgizgen arnaıy operasıa nátıjesinde 650 keli jarylǵysh zattar tárkilendi, qylmyskerler onymen avtokólik magıstraliniń bir bóligin mınalap qoıǵan. Máskeý polısıasy da qoldan jasalǵan jarylǵysh zattardy daıyndaıtyn arnaıy sheberhananyń qyzmetin áshkereledi. Lańkester jarylystyń jańa taktıkasyna kóship, adamdar kóbirek shoǵyrlanǵan jerlerde áskerı atý jaraqtaryn, atap aıtqanda qol granatalaryn qoldanýda. Mundaı teraktiler Pákistanda, Túrkıada, Fılıppın jáne Býrýndıde boldy.
Demek lańkestik jáne ekstremıstik qaýipterden aldyn-ala saqtanýdy oılasaq, áskerı oq-dáriler men ónerkásipte qoldanylatyn jarylǵysh zattardyń saqtalýyna, bekitilgen talaptarǵa sáıkes qaldyq retinde kádege jaratylýyna qyraǵy baqylaý ornatýǵa tıispiz. Óıtkeni jarylǵysh zattardyń lańkesterdiń qolyna túsý oqıǵalary bizde de bar. Aǵymdaǵy jyldyń naýryz aıynda Almaty oblysynda 13 myńǵa jýyq ártúrli kalıbrdegi patrondar, Shymkent qalasynda 4 qol granatalary, 16 trotıldi jarylǵysh zattar, 5 oq atatyn qarý, 700 patron tárkilendi. Mamyr aıynda Prıozerski qalasynda (Qaraǵandy oblysy) asa iri kólemdegi jarylǵysh qaýpi bar zattar («EDP» markaly elektrdetonatorlary – 54 dana, «KD-8A» markaly detonatarynyń qalpaqshalary – 35 dana, mys qalpaqshalar – 5 dana, bolattan jasalǵan elektrdetonatorlar – 5 dana, 400 gr. trotıldi zattar) tabylyp, tárkilendi. Sol joly elektrdetonatordy jarý nátıjesinde 2 oqýshy zardap shekkeni málim.
Terrorlyq aktilerdi arnaıy jarylǵysh qurylǵymen júzege asyrmaq bolǵan qylmyskerler de kezdesip otyr. 2016 jyldyń maýsym aıynda Balqash qalasynda (Qaraǵandy oblysy) reseılik áskerı nysanǵa shabýyl jasamaq bolǵan 10 radıkal qolǵa tústi. Olar zymyrandardyń shabýyly jónindegi eskertý júıesiniń radıolokasıalyq stansıasyn jaryp jiberýdi oılastyrǵan. Qylmyskerlerdi tintý kezinde eki «shahıd beldigi», otyz patrony bar eki myltyq, sondaı-aq, jarylǵysh zatpen toltyrylǵan metaldan jasalǵan quty tabyldy. Aıtarlyǵy, lańkester arnaıy jarylǵysh qurylǵyny daıyndaýǵa ıesiz qalǵan áskerı nysandardan tabylǵan snarádtardyń qoparǵyshtaryn paıdalanǵan.
Aǵymdaǵy jyldyń shilde aıynda Batys Qazaqstan oblysynda qolǵa túsken radıkal halyqaralyq lańkesterdiń ıdeologıasymen ýlanyp, «adasqandarǵa» qarsy terrorlyq aktini júzege asyrmaq bolǵan. Lańkestiń týystary áli paıdalanyp úlgermegen qoldan jasalǵan eki jarylǵysh qurylǵyny (qurylǵynyń korpýsy, adamdy zaqymdaýshy elementter, qospalar, untaqtar, syzbalar jáne t.b) óz erikterimen quqyq qorǵaý organdaryna tapsyrdy. Osyǵan uqsas oqıǵa bıylǵy tamyz aıynda Almaty oblysynda oryn aldy. Quzyrly quqyq qorǵaý organdary úlken qylmystyq toptyń is-qımylyna tosqaýyl jasady. Qylmystyq top músheleri Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń shekara qyzmeti jáne Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı bólimderine qarýly shabýyl jasaýdy josparlapty. Sonymen qatar, terrorıster Ulttyq qaýipsizdik komıteti men İshki ister mınıstrliginiń joǵary laýazymdy qyzmetkerleriniń, musylman qaýymdastyǵy ókilderiniń kózin joıýdy da oılastyrǵan. Olar qoǵamda úlken aıqaı-shý týǵyzý maqsatymen adamdar barynsha kóbirek shoǵyrlanǵan jerlerde teraktiler jasaýdy uıǵarady. Ustalǵandardy tintý kezinde arnaıy jarylǵysh qurylǵylarǵa qajetti hımıalyq komponentter, adamdardy zaqymdaıtyn elementter, radıkaldyq ádebıetter tárkilendi.
Aǵymdaǵy jyldyń basynan bergi qaıǵyly oqıǵalardy taldaıtyn bolsaq, Azıa men Eýropanyń jekelegen elderindegi lańkestik belsendiliktiń artqanyn kóremiz. Ásirese, iri teraktiler bolǵan Belgıa, Pákistan, Túrkıa sıaqty elderdegi ahýal shıelenisti kúıinde qalyp otyr. Álemdik qaýymdastyqty qatty shoshytqan qaıǵyly oqıǵalar áýeli Belgıada boldy. Álem halqy el astanasy – Brússeldiń áýejaıy men metrosyndaǵy úsh joıqyn jarylysty áli umytqan joq. Jarylǵysh zattardy jankeshti-lańkester iske qosty. Brússeldegi teraktiden jalpy sany 31 adam opat bolyp, 260 adam jaralandy. Tergeýden anyqtalǵandaı, lańkester týra katolıkterdiń Pasqa meıramy kúni eldegi atom elektr stansıalarynyń kúlin kókke ushyrýdy josparlaǵan.
Pákistannyń Lahor qalasyndaǵy balalar saıabaǵyndaǵy jarylystan 72 adam kóz jumdy. Olardyń kópshiligi áıelder men balalar. Ózin-ózi jaryp jibergen lańkestiń qanypezer is-qımylynan 250-den astam adam jaraqat aldy. Aıtarlyǵy, aılaker lańkes ózi jarǵan bombaǵa zaqymdaýshy element retinde metaldan jasalǵan kishkentaı sharlardy paıdalanǵan. Ankaranyń ortalyǵynda mınalanǵan avtokólikti jaryp jibergen qylmyskerdiń isi osyǵan uqsaıdy. Ol kóp oılanbaı-aq adamdar shoǵyry men avtobýs aıaldamalary turǵan Gývenparkti tańdady. Jarylystyń nátıjesinde polıseıdi qosa alǵanda 37 adam opat boldy, 412 adam ártúrli jaraqat aldy. Asa iri kólemdegi terorıstik shabýyldar sırıalyq Jabyl jáne Tartýs qalalarynda tirkeldi. Adamdar eń kóp shoǵyrlanǵan jerlerdegi jeti jarylys 120-dan astam adamnyń ómirin qıdy.
Joǵarydaǵy qaıǵyly derekterden lańkesterdiń qolynda oq atatyn qarýlardyń, oq-dáriler men jarylǵysh zattardyń kóp bolǵanyn kóremiz. Sonyń nátıjesinde qanshama jazyqsyz jandardyń ómiri qıyldy. Mundaıdan aldyn-ala saqtaný úshin, aýmaǵynda qarý-jaraqtar, oq-dáriler jáne jarylǵysh zattary bar kúzetiletin nysandardyń qaýipsizdigine erekshe kóńil bólýimiz kerek. Atap aıtqanda, lańkesterdiń shabýylyna tótep bere almaıtyn oq-dáriler, jarylǵysh zattar saqtalatyn nysandardyń qojaıyndarynyń jáne kúzettik qurylymdardyń ákimshilik jaýapkershiligin qataıtatyn kez keldi. Ol úshin sondaı nysandardaǵy oq-dáriler men jarylǵysh zattardyń saqtalýyna senimdi baqylaýdy qamtamasyz etetin zańdyq negiz kerek. Ondaı negiz «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine terorızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń jobasynda bar.
Ámirlan Álimjan
