Jaqynda Vladıvostok qalasynda Azıa saıası partıalary Halyqaralyq Konferensıasy Turaqty komıtetiniń (ASPHKTK) otyrysyna qatysyp keldińiz? Otyrys barysynda qandaı keleli máseleler qozǵaldy? -Vladıvostok qalasynda 2014 jyldyń 30 mamyr — 1 maýsym kúnderi Azıa saıası partıalary Halyqaralyq Konferensıasy Turaqty komıtetiniń (ASPHKTK) (The International Conference of Asian Political Parties) 22-sessıasy bolyp ótti. Búgingi tańda bul konferensıada ártúrli Azıa memleketteriniń jetekshi 22 saıası partıasy qamtylǵan. ASPHK — memleketterdiń emes, partıalardyń atynan azıalyq san qyrly saıası álemniń ózara ortaq aqparattyq qarym-qatynasyn ornatý múmkindigin tanytatyn, irgeli birlestik.
Bul birlestikke analog retinde Batys álemindegi Ortaqshyl Demokratıalyq Internasıonal (Centrist Democrats International) nemese Halyqaralyq Demokratıalyq Odaq (International Democratic Union) sekildi qurylymdardy aıta ketsek bolady. Alqaly jıynda aımaqtardaǵy jergilikti máni bar shıelenister, adam saýdasy, búgingi zamandaǵy áıelderdiń róli, basqa óńirlerde oryn alǵan «túrli-tústi tóńkeristerdiń" Azıa aımaǵynda oılamaǵan jerden burq ete qalý qaýpinen seskený sekildi eń kókeıkesti degen, aǵymdaǵy jáne qoǵamnyń ózegin syzdatyp júrgen kóptegen máseleler qyzý talqylanyp, alýan pikirler ortaǵa salyndy.
Azıa saıası partıalary Halyqaralyq Konferensıasy Turaqty komıtetiniń jumysyna qatysýshylar Ýkraına máselesi týraly dıalogqa shaqyrsa, Reseı delegasıasy osy másele týrasynda áriptesterin Eýroodaq jáne, AQSH-pen, aǵymdaǵy baılanysy jónindegi, aqparattardan habardar etti. Sózim dáleldi bolýy úshin aıta ketsem, ASPHKTK otyrysynyń kún tártibinde myna máseleler qarastyryldy: 1. Shrı-Lankada ASPHKT 8-Bas Assambleıasynyń otyrysyna daıyndyq máseleleri talqylandy. 2. Aımaqtaǵy ózekti saıası máseleler, Taılandtaǵy tóńkeris, jer daýy máseleleri, aımaqtaǵy túrli yqpaldastyq birlestikteri arasyndaǵy básekelestik, adam saýdasy, áıelderdiń statýsy týraly sóz etildi; 3. ASPHKTK uıymdastyrý máselelerin taldaýmen birge, qatarǵa jańadan qosylǵandardy múshelikke qabyldaý jáne saıası partıalardyń tizimin jańartý, otyrystardy ótkizý merzimin belgileý sekildi taǵy basqa kóptegen máseleler ortaǵa salyndy. 4. ASPHK-tiń BUU Bas Assambleıasynda baqylaýshy mártebesin alýǵa ótinishi. 5. Azıa saıası partıalary Halyqaralyq Konferensıasynyń Latyn Amerıkasy jáne Karıb baseıni (COPPPAL) elderi saıası partıasymen ortaq otyrysyn daıyndaý haqyndaǵy áńgime. 6. ASPHK-tiń Taıland jónindegi arnaıy málimdemesin qabyldaý. Azıadaǵy aımaqtyq ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń bolashaǵyna aıryqsha nazar aýdaryldy.
Qatysýshylar Shyǵys Azıadaǵy ASEAN-ǵa múshe 10 memlekettiń Jan-jaqty Aımaqtyq ekonomıkalyq seriktestigi (Trans Paciffic Partenreship) týraly jáne quramynda Qytaı, Japonıa, Koreıa Respýblıkasy, Úndistan, Avstralıa jáne Jańa Zelandıa kiretin alty eldiń, sondaı-aq, ATR-daǵy Erkin Saýda aımaǵyn damytýdyń bolashaǵy týraly erekshe sóz qozǵaldy. Sonymen qatar, osy joly Azıadaǵy búgingi tańdaǵy geosaıası máseleler, onyń ishinde QHR-diń Ońtústik Qytaı teńizindegi kórshiles eldermen aradaǵy aýmaqtyq jer daýy qyzý talqyǵa tústi. Vetnam Komýnıstik partıasynyń ókili Tran Pak Loı QHR-diń Vetnam aýmaǵyna qarasty sý aıdynyndaǵy burǵylaý jumystaryn qolǵa alýyna qatysty arnaıy synı málimdeme jasady. Budan basqa taǵy da bir mańyzdy aspekt — Reseıdiń osy is-shara kezindegi aıryqsha belsendiligi kózge tústi. Reseıdiń sońǵy jyldary Azıa jáne Tynyq Muhıty aımaǵyna erekshe nazar aýdara bastaǵany buǵan deıin baıqalǵan bolatyn. Oǵan dálel retinde ATM aımaǵyna aıryqsha mán bergen Reseıdiń 2030 jylǵa deıingi energetıkalyq strategıasyn, sondaı-aq, Qıyr Shyǵysty damytý jónindegi aýqymdy baǵdarlamasyn aıtýǵa bolady. -Otyrys barysynda Azıa saıası partıalarynyń Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqqa degen ustanymdary men qyzyǵýshylyqtar qandaı-deńgeıde boldy?
Partıaaralyq qandaı is-áreketter men baılanystar jolǵa qoıyldy? -Aldynda aıtyp ketkenimdeı, kóptiń nazaryn erekshe aýdartqan másele — aımaqtyq ekonomıkalyq yqpaldastyq máseleler boldy. Búgingi tańda Shyǵys Azıa aımaǵy jahandyq ekonomıkanyń eń bir qarqyndy damyp kele jatqan bóligi bolyp tabylady. Shyǵys Azıanyń ekonomıkalyq jetistikteriniń birden bir sebebi — aımaqtyq tıimdi ekonomıkalyq yqpaldastyǵy jáne osy aımaqtaǵy saýda qarym-qatynasynyń barynsha erkindiginde jatyr. Jalpy alǵanda, aımaqtyq yqpaldastyq búgingi tańdaǵy jahandyq ekonomıkanyń damýyn aıqyndaıtyn basty trend retinde tanylyp otyr. Eýrazıalyq yqpaldastyqty Eýrazıa keńistigindegi aımaqtyq yqpaldastyqtyń negizgi ózegi, ıaǵnı ekonomıkalyq básekelestiktiń paıdasy men artyqshylyǵynyń naqty kórinisi dep sanaýǵa bolady.
Árıne, osy forýmda Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaǵyna aıryqsha nazar aýdaryldy. Azıanyń EAEO-qa degen qyzyǵýshylyq onsyz da baıaǵydan belgili bolatyn. Oǵan dálel retinde kórshi elder Qyrǵyzstan, Tájikstan, sonymen qatar, Úndistan men Vetnam sekildi basqa da azıalyq memleketter yqylasynyń atalǵan odaqqa aýyp otyrǵanyn aıtsaq bolady. ASPHK aıasyndaǵy partıaaralyq yntymaqtastyq týraly aıtqanda, osy forýmnyń basty erekshelikteriniń biri — belsendilikti arttyrýǵa degen yntalylyq jáne aımaqtardyń damý úrdisi men olardyń ózindik baǵyt-baǵdaryna, ortaq erekshelikterine sáıkes saıası prosestiń nátıjeliligine nazar aýdarǵanyn atap ótken abzal. Búgingi Azıa aımaǵy — Jer shary halqynyń úshten eki bóligi qonystanǵan, asa aýqymdy tabıǵı, ásirese, jahandyq ekonomıkadaǵy áleýmettik, mádenı jáne ǵylymı damý jóninen mańyzy kúnnen kúnge ósip bara jatqan energetıkalyq resýrstar shoǵyrlanǵan, apaıtós, alyp ólke. Eki polárly álemniń arenadan ketýine baılanysty Azıanyń barlyq memleketteri úshin jahandyq úrdisterde óz ornyn tabýǵa degen qajettilik paıda boldy.
Aımaqta birneshe ekonomıkalyq «jolbarystar» men «aıdaharlar» paıda bolǵannan keıin, ekonomıkalyq damý jaǵynan alǵa basqan da aımaq memleketteri sýyrylyp shyqty. Bul úrdis sondaı-aq ishki saıası prosesterden óziniń kórinisin tapty. Atap aıtqanda, birneshelegen jańa saıası partıalar qurylyp, saıası kúreste demokratıalyq is-sharalardy nyǵaıtý, ári úkimettiń aýysýyna saılaý arqyly yqpal etý qolǵa alyndy. Nátıjesinde aımaq elderinde ózgeshe qubylystar oryn aldy: burynǵy bıleýshi partıa opozısıaǵa aınalyp, olardyń ornyn basqa saıası kúshter basty. Partıaaralyq koalısıa qurylyp, ártúrli halyqaralyq partıaaralyq baılanystar jolǵa qoıyla bastady. Búgingi tańda ASPHK azıalyq keńistikte azıalyq qoǵamdastyqta beıbit, yntymaqshyl memleketter keńistigin ornyqtyrýmen qatar, Azıanyń jan-jaqty órkendeý jolynda óz yqpalyn bildirip, sol jahandyq isterdiń basy-qasynda ózi júrýge nıeti baryn tanytyp otyr. 2009 jyldan bastap Turaqty konferensıanyń Latyn Amerıkasy jáne Karıb baseıni (COPPPAL) elderi saıası partıasymen birikken otyrysy jyl saıyn ótkizilip keledi. Osy eki qurylym afrıkalyq áriptesterge 2013 jyly sáýir aıynda Hartýmda (Sýdan) Afrıkanyń bes aımaǵynan 36 saıası partıa qatysqan Afrıkalyq saıası partıalar keńesiniń tuńǵysh konferensıasyn ótkizýge qoldaý kórsetti.
ASPHK sesıasynda kóterilgen sońǵy bastamalardyń biri — Azıa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasynyń barlyq saıası partıalaryn biriktiretin úsh jaqty kezdesýin uıymdastyrý bolyp tabylady. -«Nur Otan» Qoǵamdyq saıasat ınstıtýty «Eýrazıalyq ekonomıkalyq yqpaldastyq: qazaqstandyqtar eń jıi qoıatyn 20 saýal» degen arnaıy kitapsha ázirledińizder. Qazirgi qoǵamnyń ekonomıkalyq odaqqa degen jalpy pikiri qandaı-deńgeıde? -Jaqynda Qoǵamdyq saıasat ınstıtýty eýrazıalyq yqpaldastyq jóninde qazaq jáne orys tilderinde broshúra shyǵardy. Osy materıaldardy daıyndaý barysynda Eýrazıa ekonomıkalyq yqpaldastyq týrasynda kópshiliktiń kókeıindegi eń ózekti degen saýaldardy irikteýdi basty maqsat ettik, jáne olarǵa uǵymdy ári qarapaıym tilmen jaýap berýdi kózdedik. EAEO týrasyndaǵy qoǵamdyq pikirge keletin bolsaq, Eýrazıa Damý bankiniń Yqpaldastyq zertteýler ortalyǵy bergen áleýmettik málimetterdi aldaryńyzǵa tartýǵa ruqsat etińizder. Eýrazıalyq damý bankiniń Integrasıalyq zertteýler ortalyǵy 2012 jyldan bastap jyl saıyn «Yqpaldastyq barometri» zertteýin júrgizip keledi. 2013 jyly SIRKON iri áleýmettik ortalyǵymen birlesip júrgizilgen TMD elderiniń qoǵamdyq pikirin zertteý azamattar tarapynan KO men BEK maquldanýynyń Qazaqstan boıynsha 73% (halyq qoldaýynyń eń joǵarǵy kórsetkishi), Reseı boıynsha — 67%, Belarýs — 65% ekenin anyqtap berdi. 2013 jylǵy «EABR yqpaldastyq barometri» men «Eýrobarometr» nátıjelerin salystyrsaq, postkeńestik keńistikte ekonomıkalyq yqpaldastyq uıymdaryna degen ishki qabyldaýshylyq Eýroodaq elderine qaraǵanda joǵaryraq. -Portalymyzdyń dástúrli suraǵyna kóshsek, oqyrmandarymyzǵa qaı avtorlardyń tarıhı shyǵarmalaryn usynar edińiz?
Siz úshin mańyzdylyǵy qanshalyqty? -Bala kezimnen kitapqumar bolyp óstim. Oqýshy kezimde Semeı qalasynda ózim oqyǵan № 33 mekteptiń kitaphanasyndaǵy barlyq kitapty túgel oqyp shyqqanmyn. Al endi qazir emin-erkin kitap paraqtap otyrýǵa ýaqyt tapshy. Jalpy kórkem ádebıetten kórnekti saıasatkerlerdiń memýarlary men salalyq ádebıetterdi oqyǵandy unatamyn. Sol kóshbasshylar men qaıratkerlerdiń óz zamanynda úılesimdi-de sátti damyǵan qoǵamdy qalaı qura alǵanyna asa qyzyǵamyn. Osy kúni «21 ǵasyrdaǵy Kapıtal» degen kitapty oqyp jatyrmyn. Avtory -fransýz ekonomısi Tomas Pıkettı. İlıas Esenberlınniń «Kóshpendileri» men Djek Londonnyń «Martın Iden» degen týyndylary janyma jaqyn ýaqyt bolsa bir qaıtalaımyn. Shynymdy aıtsam, búgingi zamanǵy ádebıetter men úshin qyzyqsyz… Báribir klasıka baýraıdy da turady. Qazaq jáne orys tilindegi dúnıelerden góri, aǵylshyn tilindegi kitaptarǵa degen yqylasym bólekshe. Sebebi, lıngvısıkalyq matrısalar aralasyp ketkende oıymdy jınaqtaýǵaǵylshyn tili óte qolaıly. P. S. Esterińizge sala ketsek, Saıasat Nurbek qazaq, orys tilderinen bólek, aǵylshyn, túrik, ıtalán, ıspan, japon, latyn tilderin erkin meńgergen.
Suhbattasqan Oljas BERKİNBAEV
