Eýrazıalyq yntymaqtastyq bastaýlary: ıdeıadan ıgilikti is-qımylǵa betburys Búgingi kún jáne bolashaqtyń kúrdeli synaqtarymen ólshenetin megajoba retinde Qazaqstannyń Memleket basshysynyń XX jáne XXI ǵasyrlar shegindegi naqty tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty usynǵan ıkemdendirilgen eýrazıashyldyq kózqarasynyń qaǵıdalyq negizderi boldy: — Ol eldiń mádenı jáne órkenıettik faktorlaryn teriske shyǵarmaıtyndaı, ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etetindeı yqpaldastyq ornatý.
Birtutas ekonomıkalyq keńistik — halyqtardyń birlese tabysty damýynyń aýqymdy bólshegi; — Órkendeý joly — eldiń múddesine baǵyttalǵan erikti yqpaldastyq; -Eýrazıalyq Odaq — memleketter teńdigi, bir-biriniń ishki isine aralaspaý, bir-biriniń egemendigi men memlekettik shekaralaryna qol suqpaý, ıaǵnı qurmetteý qaǵıdattary negizindegi birlestik; — Áriptester teńdigi. Eýrazıalyq Odaqtaǵy múshe elderdiń múddelerin eskeretin naqty da shynaıy ókilettikterge ıe, ózara kelisim negizinde is-qımyldar jasaý.
Eń basty sharttary: Eýrazıalyq odaq básekege qabiletti jahandyq ekonomıkalyq birlestik retinde; damýdyń eýroatlantıkalyq jáne azıalyq arealdaryn qosatyn myqty býyn retinde qalyptasýy; jańa jahandyq valútalyq-qarjylyq júıeniń bólshegi bolatyn dáýletti óńirlik qarjy birlestigi retinde qalyptasýy; Eýrazıalyq ıntegrasıanyń geoekonomıkalyq, al bolashaqta geosaıası jaǵynan býyny bekýi tek evolúsıalyq jolmen jáne erikti túrde júrýi jáne jurtshylyqtyń keń qoldaýyna ıe bolýyna negizindelgen yqpaldastyq[1]. «Eýrazıalyq odaq" tujyrymdamasy ıdeıasynyń máni — Batys pen Shyǵystyń zamanaýı naqty jaǵdaılaryn esepke ala otyryp, soltústik Eýrazıa men Ortalyq Azıa elderiniń birtutas ekonomıkalyq, geosaıası, tipti saıası keńistigin biriktirý.
Bul birlesip damý, tehnosfera men ekonomıkanyń jańǵyrtylýy, sharýashylyq zańnamalardyń standarttalýy, tarıf, kvota jáne tólem quraldarynyń emısıasy salalarynda tepe-teńdik saıasatynyń júzege asyrylýy, ortaq kedendik jáne kólik júıesiniń qurylýy, otyn-energetıkalyq kesheniniń birige jumys atqarýy, sonymen qatar qorǵanys jáne qarýly kúsh salalarynyń kelisimderi qamtamasyz etiledi degen sóz. Iaǵnı Dostastyq elderdiń, oǵan qosa shekaralas memleketterdiń aımaqtyq yqpaldasýyna múmkindik berýi múmkin.
Eýrazıalyq modeldi júzege asyrýda Qazaqstannyń memleket basshysy alǵashqy naqty qadamdardyń bastamashysy bola bildi jáne belsendi qatysty: «Keden odaǵy», Azıadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jıynynyń bastamalyq ıdeıasymen «Ujymdyq qaýipsizdik týraly Kelisimshartqa» (2003 jyldan bastap UQKU) qol qoıylýy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurý, Eýrazıalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty jáne Birtutas ekonomıkalyq aımaqty qalyptastyrý (BEA). BEA — jahandyq ekonomıkaǵa kirigý kórshi memleketter arasynda aımaqtyq deńgeıden bastalatynyn eskersek, 2003 jyldyń 19 qyrkúıeginde Belorýs, Qazaqstan, Reseı jáne Ýkraına Prezıdentteriniń Birtutas ekonomıkalyq aımaq qurý týraly Kelisimge qol qoıýy zańdylyq.
Mundaı qaǵıdalarǵa sáıkes qurylǵan uıymdar: NAFTA, MERKOSÝR, SEFTA, ATES, ASEAN, SAARK, SADK jáne basqalar. BEA qalyptasýynyń negizi álemdik jahandaný úrdisi jaǵdaıyndaǵy ekonomıkalyq tıimdilik pen birtutas maqsattyq qaǵıdasy. Onyń quramyndaǵy Qazaqstandy da kelisimge qatysýshy-elderdiń kedendik terıtorıasynyń birigýine, úshinshi memleketke qatysy boıynsha birtutas syrtqy saýda saıasatyn júrgizý, sol sıaqty kelisilgen salyq, aqsha-nesıe jáne valúta-qarjy saıasaty qyzyqtyrady. Iaǵnı BEA múshe bolý arqyly eldiń eksporttyq áleýetin damytýǵa, respýblıkaǵa keletin ımporttyq baǵany birshama arzandatý, Qazaqstanmen, jalpy tehnologıalyq sıklmen baılanysty reseı, ýkraın jáne belorýs kásiporyndarymen kooperasıalyq baılanysty keńeıtý, TMD elderi boıynsha kórshilermen saýda-ekonomıkalyq baılanysty keńeıtý[2]. TMD elderi ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy — jańa táýelsiz memleketterdiń jan-jaqty memleketaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa degen obektıvti qajettiligi, birinshi kezekte 2008–2010 jyldardaǵy jahandyq daǵdarystyń áseri saldarynan aryla almaǵan dúnıejúzilik ekonomıkadaǵy turaqsyzdyqtyń saqtalýymen jáne-de álemdik daǵdarystyń jańa tolqynynyń, onyń ishinde halyqaralyq qarjy salasyn qamtý múmkindigi nátıjesi jaǵdaıyndaǵy, ishki óndiris pen eksporttyq kiristerdiń tómendeýi qaterine ujymdyq kúsh-jigerdi qarsy qoıý qajettiliginen týyndady. Yntymaqtastyq qajettiligi — eńbekke jaramdy turǵyndardyń qonys aýdarýy máselesine qatysty kelisilgen saıasat ustanýdan, TMD elderiniń ózderimen kórshi elderdegi áleýmettik shıelenis shegin tómendetýge kómek kórsetý men onyń saldaryn joıýǵa qatysty qajettilikten týyndady. Memleketaralyq deńgeıdegi yntymaqtastyqty nyǵaıtý men qajetti áreketterdi úılestirý qajettiligi, máselen, sý resýrstaryna baqylaý jáne olardy paıdalaný nemese qorshaǵan ortanyń jaǵdaıynyń nasharlaýymen kúres sekildi transshekaralyq máselelerdi sheshý barysynda ózektiligi artýda.
HHI ǵasyrdyń birinshi onjyldyǵynyń sońyna qaraı burynǵy keńestik terıtorıadaǵy ortaǵa tartylý áreketteri İKÓ kórsetkishi barynsha joǵary elder — Reseı, Qazaqstan jáne Belorýs (Ýkraınany qosqanda) memleketeriniń birigýine alyp keldi, bul óz kezeginde ıntegrasıalyq mazmundaǵy ózara tıimdi kópjaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń nyǵaıýy men damýyna yqpal etti. Óz elderiniń ekonomıkalyq jaǵdaıyna yqpal etetin ishki jáne syrtqy faktorlarǵa taldaý jasaǵan soń jáne ony túbegeıli jaqsartý máselesin basshylyqqa ala kelip, Reseı, Qazaqstan jáne Belorýs elderiniń basshylary bastapqy kezeńde Kedendik odaq (KO), artynan — Birtutas ekonomıkalyq keńistik (BEK), al eń sońynda túpkilikti maqsat — Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq (EEO) qurý týraly sheshimge keldi. RF úkimetiniń tóraǵasy V. Pýtın jáne Qazaqstan men Belorýssıa prezıdentteri N. Nazarbaev pen A. Lýkashenko 2011 jyldyń qazan aıynda «Izvestıa» gazetine bergen osy úrdisterdiń barysyna bergen taldaýlyq pikir suqbattary — baǵdarlamalyq mazmundaǵy tarıhı maqalalarǵa aınaldy. Onda postkeńestik keńistiktegi kópdeńgeıli jáne túrli baǵyttyq ıntegrasıa boıynsha júrip ótken jolǵa baǵa baǵa bere, aldaǵy ıntegrasıalyq maqsattardyń (Eýrazıalyq odaq qurý týraly) negizgi strategıalyq qaǵıdalary qarastyryldy.
Prezıdent N. Nazarbaev, óziniń TMD memleketteri negizinde Eýrazıalyq odaq qurý týraly pikirin 1994 jyldyń naýryzynda bildirgenin eske sala otyryp, postkeńestik keńistiktegi ıntegrasıalyq murattarǵa adaldyǵyn tanytyp qana qoımaı, sonymen qatar bul jobanyń túrli aspektilerin damytý men naqtylaýdy jalǵastyrýǵa daıyn ekendigin bildirse[3], Prezıdent V. Pýtın «zamamnaýı álemniń polústeriniń biri bolýǵa laıyqty qaýqarly ultaralyq qurylym» — Eýrazıalyq odaqty 2015 jylǵa qaraı qurý — oǵan qatysýshylarǵa ekonomıkalyq jáne valútalyq saıasatty úılestirýge, tolyq qandy ekonomıkalyq odaq qurýǵa múmkindik beredi degen pikir bildirdi[4]. Al Prezıdent A. Lýkashenko Belorýssıa úshin «naǵyz tabıǵı damý joly retinde ózine jaqyn kórshilermen tereń de jemisti» ıntegrasıaǵa barý qajettiliginiń moıyndalǵan másele ekendigi týraly aıta kelip, mundaı ıntegrasıaǵa qosylý 1990 jyldardyń birinshi jartysyndaǵy ótkizilgen eki referendým barysynda halyqtyń basym kópshiliginiń qoldaýyna ıe bolǵandyǵyn atap ótti[5].
Reseı, Qazaqstan jáne Belorýssıa arasyndaǵy tyǵyz ekonomıkalyq baılanystyń qalyptasýynyń bastamasy 2010 jyly Kedendik odaq qurý arqyly jasalǵan bolatyn. Óz kezeginde osy maqsattarǵa qatysty jasalynǵan memleketaralyq kelisimderdiń júzege asyrylýy onyń músheleri tarapynan ártúrli qarqyndyq deńgeıde júrgizilgendigine qaramastan, birtindep oryndala bastady. Bir aıta keterligi — áreket etý baǵyty belgilenip jáne naqty anyqtalǵandyǵyna qaramastan, tájirıbe júzinde KO kiretin elderdiń múddelerin barynsha qamsyzdandyrý men úılestirý úshin retteýshi sharalar men tártipterge udaıy túrde túzetýler engizilip otyrý jáne belgili-bir ıntegrasıalyq sharalar júrgizý barysynda Kedendik odaqtyń árbir múshe-memleketindegi ulttyq kásipkerler men taýar óndirýshilerdiń ózindik erekshelikterin zerdeli túrde esepke alý qajet boldy. Sonymen qatar ulttyq ekonomıkadaǵy ózgerister-de óz kezeginde tutynýshy taýarlar men qyzmetterdiń qunyna yqpal etetindigin-de zerdelengen túrde esepke alynýy kerek edi. Óıtkeni, bulaı istemegen jaǵdaıda KO elderindegi ulttyq ónerkásiptiń damýy tejelip, ınflásıanyń damýyna yqpal etýmen qatar, taza ekonomıkalyq salaǵy qatysty basqa da apattyq saldarlardyń paıda bolýy men áleýmettik-saıasıshıelenistikke-de alyp kelýi múmkin edi.
Basqasha aıtqanda, postkeńestik keńistiktegi ıntegrasıalyq úrdistiń júrip jatqanyna qaramastan, ıntegrasıaq ózgerister aldynda turǵan qıyndyqtardy jáne de Kedendik odaqtyń múshe-memleketteri jolyǵatyn qaterlerdi esepke alyp, baǵalamaý úlken qatelik bolar edi. Sonymen qatar Kedendik odaqqa degen qatynas quryltaıshy-elderde túrli kózqarasqa ıe. Kedendik odaqtyń jetistikteri men kemshilikteri týraly talas onyń resmı túrde jumys isteı bastaǵanyna qaramastan toqtamaı keledi. Onyń maqsattylyǵy men ómirsheńdigi týraly túrli saıası kúshter men, aǵymdardyń, akademıalyq orta men iskerlik toptardyń ókilderi óz pikirlerin bildirdi jáne-de bildirip keledi. Kedendik odaqtyń qurylýy týraly syn pikirler shetelder tarapynan, onyń ishinde, AQSH pen EO elderinen-de aıtyldy. Bul jerdegi eń qısynsyz másele retinde, synı kózqarastarda kedendik odaqtyń qurylýy, onyń músheleriniń odaq múddesine jaýap berýdiń ornyna, olardyń jeke qyzyǵýshylyqtary arasyndaǵy qaıshylyqtardy týyndatady degen pikirlerge toǵysty. Degenmen Eýropalyq odaqqa kiretin elderden bir aıyrmashylyǵy postkeńestik memleketterge ózara sharýashylyq baılanystardy qalyptastyrýdyń qajeti bolmady, tek ony qaıta qalpyna keltirý kerek boldy. Óıtkeni 1990 jyldardaǵy ekonomıkalyq jáne saıası daǵdarystar áserinen Keńester Odaǵynyń ydyraýymen ulttyq respýblıkalardyń qarqyndy saıası egemendigi ómirge keldi. Bul TMD elderiniń ózara sharýashylyqtyq múddelerdiń joqtyǵyn nemese joıylǵandyǵyn bildirmese kerek-ti. 2004 jyly Reseıdiń 89 aımaǵynyń 72-si Qazaqstanmen ózara tıimdi baılanystar jasaǵan, RF men Qazaqstannyń arasynda saýda baılanysy qazaqstandyq eksport 14,1 paıyzdy jáne 37,7 paıyz ımportty qurady. Jalpy eki el arasyndaǵy týaraınalymy 7,6 mlrd. AQSH dollaryn qurady, 2003 jylmen salystyrǵanda 1,5 ese artyq. Tek qazaqstan-reseı shekara shegi aımaǵynda ǵana 300 asa birlesken kásiporyn jumys jasaıdy, olardyń ishindegi iri memleketaralyq birlestikter: «Kazrosqom», «Koksohım», «ÝralAza» bazasynda avtokólik kesheni jáne Qostanaı dızel zaýydy jáne basqalar. Reseı bıznesin qyzyqtyratyn Qazaqstannyń munaı-gaz sektory, hrom konsentraty, glınozem óndirisi.
Sol sıaqty ýran resýrstary, aýyl sharýashylyǵy óndirisi, metal ónimderin jáne qurylys materıaldaryn shyǵarý, mashına jasaý[2,-24s.]. Ózara ekonomıkalyq qyzyǵýshylyqtyń úderisin 2000–2008 jyldardaǵy Reseıdiń TMD elderimen aradaǵy ózara taýar aınalymy qundylyq kórsetkishi boıynsha 4,2 ese artyp, 25 327-nan 106 263 mln dollarǵa jetken. 2008 jyly, Aqtóbe qalasynda ótken Qazaqstan jáne Reseı aımaqaralyq yntymaqtastyǵynyń V forýmynda ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq salasyndaǵy baǵyttar men naqty jobalar anyqtaldy. Ózara is-qımyldardyń biri «Rosnano» jáne «QazynaKapıtal Menedjmenttiń" qatysýymen nanotehnologıanyń Reseı-Qazaqstan venchýrlyq qoryn qurý bolyp tabylady. Birlesken jobalar sany jyl saıyn artýda.
Batys Qazaqstanda «Altaı» tehnoparki quryldy[6]. Al jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń yqpalyna baılanysty 2009 jyly bul kórsetkish birshama (36%) tómendese, 2010 jyly Reseıdiń TMD elderimen aradaǵy saýda kólemi burynǵy-deńgeıine qaıta kóterildi. Federaldy keden qyzmetiniń málimetterine sáıkes 2011 jyldyń birinshi jartysyndaǵy Reseıdiń EýrAzEQ-qa kiretin eldermen syrtqy saýda aınalymy 38,6%, al Keden odaǵyna kiretin eldermen aınalymy — 41,3%, ıaǵnı RF basqa sheteldik eldermen saýda aınalymynyń ósimine saı 2,7 jáne 5,2 paıyzǵa basyp ozǵan [7]. Al Reseı Ónerkásip jáne saýda mınıstriligiń basshysy V. Hrıstenkonyń pikirinshe, Kedendik odaqtyń qurylýy onyń músheleri arasyndaǵy taýar aınalymynyń ósimine aıtarlyqtaı yqpal etkená jáne 2011 jyldyń 19 qazanynda Peterbor qalasynda ótken Keden odaǵynyń úkimet basshylary-deńgeıindegi joǵary organy men EýrAzEQ-tyń Memleket aralyq keńes otyrysynda: «2011 jyldyń qorytyndysy boıynsha úsh memleket ózara taýar aınalymynyń 100, tipti 110 mlrd dollar kólemine erkin shyǵady. Bul aýqymdy kórsetkish» ekenin atap ótti[8]. Joǵarydaǵy máselelerdi eskere otyryp, belgili Reseı ekonomıs-ǵalymy G. Chýfrın óz saraptamasyn bylaısha beredi: TMD elderiniń ózara taýar aınalymynyń kóleminiń aıtarlyqtaı ósim kórsetýi negizinen buryndary bolǵan saýda, ónerkásiptik, tehnologıalyq jáne basqa da iskerlik baılanystardy qalpyna keltirý nátıjesinde oryn aldy.
Bul ásirese kórshiles ornalasqan oblystar men aımaqtardaǵy taýar óndirýshilerdiń shekaralyq jáne aımaqaralyq saýdasy negizinde júrgendigin, al Keden odaǵy máselesinde buǵan uıymǵa múshe elderdiń ózara jasasqan kelisimderi barynsha qolaıly jaǵdaı jasady. Ekinshiden, KO qarsylastary onyń músheleriniń múddelerindegi jeke jáne jalpy máseleler boıynsha, belgili-bir taýarlar nemese taýar toptary boıynsha saýdaǵa baılanysty, jáne-de sharýashylyq júrgizýdiń naqty bir salasyndaǵy, mysaly janarmaı-energetıkalyq saladaǵy yntymaqtastyq máseleleri boıynsha aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtarǵa nazar aýdarý. Kedendik odaq óziniń áreket ete bastaǵan kezinen bastap-aq ártúrli ulttyq jáne toptyq múddelerge qatysty kóterilgen aıtarlyqtaı salmaqty máselelerge kelip tireldi. Bul máseleler negizinen Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi jıyrma jyl ishinde oǵan kirgen ulttyq respýblıkalardyń egemendik jyldarynda bir-birinen barynsha alshaqtap ketkendiginen týyndap otyr. Olarda ózindik múddeleri bar sharýashylyqtyq toptar qalyptasyp úlgerdi, al olardyń múddeleri keıbir jaǵdaılarda ulttyq múddemen sáıkes kelmeıtin edi. Mysaly, olar kóp jaǵdaılarda burynǵy keńestik respýblıkalarmen ıntegrasıalyq baılanystardy damytýdy ózderi úshin basymdyq dep sanamaıtyn (sanamaıdy da), óıtkeni olardyń nazary kóp jaǵdaıda basqa memleketterge, mysaly, Eýropalyq odaqqa baǵyttalǵan.
Joǵaryda atalynǵan ulttyq qaıshylyqtardy jáne osy ýaqytqa deıin qalyptasyp qoıǵan toptyq sharýashylyqtyq múddelerdegi qaıshylyqtardy joıý — óte kúrdeli másele, bul suraqtyń sheshimin shyǵarýda asyǵystyq jasaýǵa bolmaıdy jáne-de ony óz betinshe-dejiberý-de durys emes. Sondyqtan da onyń músheleri arasyndaǵy ustanymdardyń ózara tıimdi túrde úılestirilýine jáne barynsha tıimdi sheshimder tabýǵa qol jetkizý mańyzdy. Odaqtyq memlekettiń ydyraýynan keıingi 20 jyldan soń postkeńestik keńistikte tyǵyz memleketaralyq yntymaqtastyq qatynastardy qalyptastyrýdyń qolaıly alǵysharttarynyń paıda bolǵandyǵyn, al onyń negizinde ekonomıkalyq ıntegrasıalyq úrdister men sonymen baılanysty jobalardyń turǵandyǵyn, sonyń biri — Eýrazıalyq odaq bolýy múmkindigi dáıektelip otyr[9]. Jalpy Qazaqstanǵa 5,5 mıllıard dollar kólemindegi 26 jobaǵa Reseı ınvestısıasy tartyldy. Al 2012 jyldyń 19 qyrkúıeginde ótkizilgen Qazaqstan jáne Reseı halyqaralyq aımaqaralyq yntymaqtastyǵynyń IX Forýmynyń qorytyndysy boıynsha birlesken jobalar portfeli kólemi 2 mıllıard dollarǵa jaqyn somany quraıtyn 27 kelisimsharpen tolyqty. Indýstrıalyq yntymaqtastyq salasyndaǵy áriptestik jańa-deńgeıge kóterildi. Prezıdent N.Á. Nazarbaevtyń eýrazıalyq bastamasyn qoldaǵan kóptegen únqosýlarmen qatar, bul máseleni naqty taldaýǵa saıasatkerler daıyn bolmaı shyqty. Muny memleket basshysy zańdylyq retinde qabyldaı otyryp, «…kópten kútken táýelsizdikke ıe bolý shattyǵy TMD elderi kóshbasshylarynyń sol kezdegi býynynyń eýrazıalyq yqpaldastyq ıdeıasynyń uzaq merzimdi áleýetin kórýge múmkindik bermegenimen» túsindirdi. Jaqynda ótken VII Astana Forýmynda 2000–2007 jyldar aralyǵynda álemdik ekonomıkanyń ósý qarqyny orta eseppen 4% qurasa, qazirgi kezeńde onyń deńgeıi 2,5%-ǵa tómendeýimen halyqtyń áleýmettik máselelerine tónetin qaýiptiń aldyndaǵy jahandyq máseleler qozǵaldy[10].
Bul adamzat jurtshylyǵy úshin ózekti. Jańa syn-qaterlerdi eskere otyryp, qazaq eliniń básekege qabiletti elderdiń birligine — Eýroazıalyq odaq yntymaqtasytyǵyn tańdaýynyń basty qaǵıdasy Prezıdent N.Á. Nazarbaevtyń álem jurtshylyǵyna jarıalaǵan áleýmettik teńsizdikti joıý jáne kedeıshilikti joıý bastamasymen ushtasyp otyr. Birtutas álemniń bir bólshegi retinde Qazaq elinde osylaısha, «Eýrazıalyq odaq" ıdeıasynan bolashaqtyń tarıhynyń dańǵyl joly salyndy. Jol muraty — seriktesterge degen senim jáne olarmen yntymaqtastyq negizinde túziletini aıqyn baǵyt. Endeshe, bolashaqtyń baı áleýeti — molshylyq pen dáýletke jetý úshin árbir qoǵam múshesinen básekelik qabilet pen kúsh-jigerdi qajet etetindigi-de jadymyzda bolýy shart.
