25 JYLDYŃ 25 SÁTİ

        Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti men  «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy

«Egemen bolmaı el bolmas» degen.

Bodandyq baılaýyndaǵy basqa baq qonbasyn babalarymyz baıaǵyda-aq bilgen. Azattyq úshin ata jaýlarymen jan aıamaı aıqasqan. Sonyń arqasynda sońyndaǵy urpaqtaryna ulan-ǵaıyr jerimizdi amanatqa qaldyrdy. Onyń ár súıemin súıispenshilikpen qorǵap, kóz qarashyǵyndaı saqtaý – bizdiń boryshymyz.

Otarshyldyqtyń ozbyr saıasaty san ǵasyrlyq taǵylymdy tarıhy bar halqymyzdyń basyna zar zaman ornatty. El basyna ekitalaı kún týǵanda bas saýǵalaǵan baýyrlarymyz basqa jaqtarǵa bosyp ketti. Desi júrgen derjavalar shekara tartyp, shep túzegende belinde besik terbetip, berekeli tirlik keshken qutty qonystarymyzdyń keıbir quıqaly pushpaqtary jat jurttardyń aýmaǵynda qalyp qoıdy. Keshegi stalındik qýǵyn-súrginniń tusynda qanshama qandastarymyz jyraqqa qonys aýdardy. Sodan sory qaınaǵan aǵaıyn bir-birinen uzaq ýaqytqa ajyraǵany belgili.

Qıyr ketip, shet jaılaǵan qandastarymyzdyń ańsaǵan atajurtymen qaıta qaýyshýyna Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin ǵana jol ashyldy. Osy oraıda 1992 jyldyń 29 qyrkúıeginde Almatyda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy úlken mańyzǵa ıe. Búgingi áńgimemiz oıdaǵy-qyrdaǵy qazaqtyń qaǵanaǵyn qarq, saǵanaǵyn sarq qylǵan sol kúnderdiń sáýleli sátterin eske túsirýge arnalmaq.

Táýelsizdigimizge myń táýbe!

Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan

N.Á.NAZARBAEV

1992 jyly Almatyda dúrildep ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh  Quryltaıy táýelsiz elimiz tarıhyndaǵy eń eleýli oqıǵalardyń biri ekeni anyq

Sanadaǵy saǵynysh

Adam atamekenin aıalamaı tura almaıdy. Alys ketseń ańsaısyń. Tipti, aqarly-shaqarly Astananyń tórinde otyryp, anaý buırat qumdardyń arasyndaǵy  buıyǵy aýylyńdy qaraptan qarap saǵynatynyńdy qaıtersiń. Esti jandy eriksiz selt etkizer erek sezim bul. Orystar ony «zov
otechestva» deıdi.

Ushqan qus, júgirgen ań da solaı. Qyran qanatyn qaǵyp qalyqtar qıaǵa qushtar. Qoradaǵy qoı órisine qarap mańyraıdy. Aıyr órkeshti arýana boshalap baryp, úırengen jaıylymyna botalaıdy. Baqa batpaǵynda baqyldaıdy. Atalarymyz aıtqandaı: «Sheńgel de óz jerinde dúrildeıdi».

Osyndaıda oıǵa oralady. İlgeride jýrnalısik issaparmen Tbılısıge barǵanymda Grýzıanyń óner murajaıyn tamashaladym. Tunyp turǵan tarıh. Talaı eksponattarmen tanystyq. Tańdaı qaǵyp tamsandyq. Ásirese, ataqty Tamara patshanyń asyl tastarmen aptalǵan alqasy ádemi áserge bóledi. Sony kórsetip turǵan mýzeı qyzmetkeri kókeıge qonymdy kósheli sóz aıtty. «Báz-bireýler bizden ulttyq maqtanyshymyzǵa aınalǵan osynaý jaqsynyń kózindeı jádigerdiń qarjylaı qunyn surap qınaıdy. Óz basym ondaı óresizderge sypaıylap qana bylaısha jaýap qaıtaramyn: «Aınam, siz maǵan aspandaǵy aıdyń, kóktegi kúnniń baǵasyn aıtyp bere alasyz ba? Mynaý sonsha turady! Áńgimeniń astaryn ańǵarǵandary ári qaraı qazbalamaıdy».

Iá, tolǵaýy toqsan tirshilikte aqshaǵa satylmaıtyn qundylyqtar bolady. Máselen, kindik kesip, kir jýǵan kıeli jurtyń, aq sútin emizip asyraǵan anań, baýyryńdaǵy bala-shaǵań, shyǵarda jany basqa shyn dostaryń, taǵysyn taǵylar…

Qazaq atajurtyn aıryqsha qadirleıtin halyq. Balasyna batyrlar jyryn jattatyp, erteń óskende elin qorǵaıtyn er bolýǵa baýlıdy. Otandy satýdy opa­syzdyq sanaıdy.

* * *

Tarıhtyń asaý tolqyndary qarǵa tamyrly qazaqtyń balasyn qaqpaqyldap qaı qıyrlarǵa áketpedi. Kimniń súıegi qaıda qalmady?

Qazirgi tańda qazaqtardyń úshten biri ózderiniń tarıhı Otanynan tysqary jerde tútin tútetýde. Olardyń jatjurttyqqa aınalýynyń árıne ártúrli sebepteri bar. Qarakóz baýyrlarymyzdyń basym bóligi ózderiniń ejelden ósip-óngen topyraǵynda turyp jatyr. Biraq bul óńirler basqa memleketterdiń quzyryna baǵynatyndyqtan amalsyz sheteldik atanýǵa májbúr.

Qylyshynan qan tamǵan Qyzyl ókimettiń kezinde qazaqtar kóp qıanat kórdi. Kedeıdi baıǵa teńemek, jarymaǵan jalshy-jaqybaılardyń aýzyn aqqa tıgizbek kompartıa kósemderi halyqty ashtan qyrdy. Alashtyń ar-namysy jolynda atqa qonyp, qalyń buqaranyń qamyn jegen qaıratkerlerimizdi attyryp jiberdi. Qanshama ultjandy azamattar qamaýǵa alynyp, Qyr-Sibirge aıdaldy. Tý ustar tulǵalarymyzdyń áıel, balalaryna deıin zardap shegip, zapyran qusty. Jazyqsyz japa kórýshilerdiń kóz jasy kól bop aqty. Qaıǵydan qabyrǵasy qaıysqan qaıran Mirjaqyptyń:

«Tumanǵa kirdi qalyń bizdiń qazaq, Aldy jar, arty tuıyq – bul ne ǵajap!» dep júregi qas aıyryla óleń arnaıtyn alasapyran ýaqyttyń ýly dámin tatpaǵandar tym az-tuǵyn. Eńiregende etegi jasqa tolǵan áleýmettiń «Ebi ketken el boldy, Endi qaıda men baram?» (Dýlat Babataıuly) dep aıaq jolynan adasardaı ańyryp, tyǵyryqqa tirelgeni ámbege aıan.

Talandary tarylyp, bastaryn taýǵa da, tasqa da soqqan sorly qazaq Sovetterdiń ushpaqqa shyǵarmasyna kózderi ábden jetken soń alabóten qımastyqpen arttaryna qaraılaı-qaraılaı arǵy betke asty. Barǵan jerlerinde bulardyń bas­tan keshken azaptary jeńildeı qoıǵan joq. Óıtkeni, kisideginiń kilti aspanda edi. Bótenniń bosaǵasynda búgejektep kún keshý qaıdan ońaı tısin. Esiginen engendi tórine birden kim ozdyrsyn. Sondyqtan aýǵyndardyń soqtyqpaly-soqpaqsyz joldardan ótýlerine týra kelgeni jasyryn emes.

Solardyń báriniń sanasyn sarǵaıtqan saǵynyshtyń aty – Atajurt ańsary. Basqasha balamasyn bilmeımin. Qaraormany – Qazaqstanyna qaıta almaı ómirden óksip ótkenderi qanshama. «Er – týǵan jerine, ıt – toıǵan jerine».

Elge qarap eleńdeıdi

Elaralyq aralas-quralastyq artqanyn paıdalanyp, kúnkóris qamymen shartarapty sharlaǵan, qyzmet babymen, otbasylyq jaǵdaıymen ózge memleketterge taban tiregen otandastarymyz da jeterlik. Alystaǵy aǵaıyndarymyzdyń arasynda aınalasynan at ozdyryp, abyroı-bedelge bólengenderi de az emes. Jyraqta janǵan sol juldyzdardyń keıbirimen suhbat quryp, qalam terbegenimizdi qalaısha umytaıyq. Ataqtary aspandap turǵanymen kóńilderinde bir jetimdik baryn baıqadym baǵy artqan baýyrlarymyzdyń. Elý jylǵa jýyq Máskeýdi meken etken qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony, áıgili basketbolshy Áljan Jarmuhamedovtyń aǵynan jaryla aqtarǵan jan syry áli kúnge esimnen ketpeıdi. «Máskeý maǵan bárin berdi. Ataq-dańqym basymnan asady. Biraq men ózimdi bul qalada ógeı sezinemin. Bes batpan bedelimdi salyp birneshe márte umtylsam da jete almaǵan qaıran Almaty! Aınalyp tabar qazyǵymdy qaǵa almaı ketkenime qatty ókinemin. Jas ulǵaıǵan saıyn altyn bastaýlaryńdy izdeıdi ekensiń. Amal qansha…».

Kórdińiz be, qandaı qurmetke bólense de, alpysqa tolǵan mereıtoıynda Reseı prezıdenti Pýtınniń ózi quttyqtap, omyraý­yna orden taqsa da kókemniń kókeıinde bir muń bar. Aıaýly aǵamyzdyń armany ázirge oryndalmaı tur.

Sarsúıek Sankt-Peterbýrgte polár akademıasyn ashyp, on jyldan astam ýaqyt rektor bolǵan Azýrget Sháýkenbaevamen jolyǵýǵa kelisti keńsesine kirgenimizde aýzynan alǵash shyqqan sózi «Kak tam nasha Astana?» bolǵany jadymyzda jıi jańǵyrady.

«Aqqýdaı sylanǵan Altynaıdyń bıin sahnadan tamashalaýǵa sańymyz talaı aýǵan.

Saparlap Sankt-Peterbýrgke bar­ǵany­myzda qadirli qaryndasty sharq uryp izdegen edik.

Tym bolmasa telefon arqyly tildesip qalýǵa tyrystyq.

Sáti túspedi.

Astanaǵa at sabyltyp arnaıy shaqy­rý­men kún qurǵatpaı kelip-ketip jatatyn qurmetti qonaqtardyń arasynan da ony kezdestire almaı júrmiz. Sirá, bireýdiń qańsyǵyn tańsyq qylýǵa qumar bizdiń «mıllenıýmshylardyń» mıyna ondaı oı kelmeıtin bolýy kerek.

Álde… Shynymen-aq «ózi bolǵan qyz tórkinin tanymaı» ketti me eken?..»

Budan birazyraq buryn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde osylaısha oı tolǵappyz.

Qudaı sátin salyp, kezinde áıgili Marıa teatrynyń prıma balerınasy atanǵan Reseıdiń halyq ártisi Altynaı Asylmuratova aqyry Astanaǵa at basyn burdy. Taıaýda ony Elbasy elordamyzda otaý tikken Horeografıa akademıasynyń basshysy etip taǵaıyndady.

Chývashıanyń ekonomıka mınıstri mindetin atqarǵan Gúlmıra Akımova jaı­yn­da da maqala jazǵanymyz bar. Sodan nazarǵa iligip, qatarynan eki ret Quryl­taı­ǵa qatysty. Ózi Orynborda týyp-ósken, Sara­tovta oqyǵan, kózin ashqaly Qazaq­stan­dy kórmegen zamandasymyz qany­na tart­paı qoımady. Astanadaǵy Reseı Fe­de­rasıa­synyń saýda ókildiginde qyzmet istedi.

Reseıdegi Tom oblysynyń vıse-gý­ber­natory Shyńǵys Aqataevpen kezdes­keni­mizde jeruıyq – Jetisýdaǵy aǵyndy Aqsý boıynda týyp, aıdyndy Alakól jaǵasynda túlegenin maqtanyshpen aıtty. Qanynyń da, janynyń da qazaq ekenin, sondyqtan Qazaqstannyń qaryshty qadamdaryna, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatyna súısinispen qaraıtynyn jetkizdi.

Al qaharmandyq pen qaısarlyqtyń úlken úlgisin kórsetip, Reseı Batyry joǵa­ry ataǵyn alǵan jerlesimiz Serik Sul­tanǵabıevti qazaqstandyq áriptesterimniń ishinde birinshi bolyp Balashıha qala­syndaǵy áskerı gospıtálǵa arnaıy iz­dep barǵanymda, ol da óziniń Qostanaı oblysyndaǵy týǵan aýylyn, áke-sheshesin, synyptas dostaryn eljireı eske alyp, Reseı men Qazaqstan dostyǵynyń baıandy bola beretindigine senim artty.

Syrttaǵy syrttandarymyzdy túgendeı bersek uzaqqa silteýimiz múmkin.

Meniń bir qalamdas dosym «Basqalar­dyń baǵyna jaralǵan nemelerdi nesine dáripteısiń? Bu­lardan bizge ne paıda?» degen syńaıda bazyna bildiredi. Árıne, árkimniń pikiri ár­qalaı ǵoı. Áıtse de qazaqtyń qaıda júrse de qazaq ekenin, ultymyzdy tórtkúl dúnıege tanytýǵa osyndaı ónegeli ul-qyzdarymyz qomaqty úles qosatynyn umytpaǵanymyz jón-aý.

Ulystyń uly jıyny

Qazaqstan táýelsizdik ala salysymen-aq taǵdyrdyń jazýymen jan-jaqqa tarydaı shashyraǵan qandastarymyzdy baýyrǵa tarta bastady. Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jyldyń 31 jeltoqsanynda alystaǵy aǵaıyndarǵa sóz arnady. «Qymbatty otan­dastar! Ejelgi atamekeninen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba degen suraqtyń alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. «Týǵan jerdiń tútini de ystyq» deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maqsatynda adam pravosy týraly elaralyq erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Sondyqtan atamekenge kelemin deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq. Ata-baba árýaǵy aldaryńyzdan jarylqasyn!» delingen bolatyn onda. Osynyń ózi-aq kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy qap­taǵan qıyndyqtarǵa qaramastan álemniń ár buryshyndaǵy qazaqtardyń basyn qosý baǵytyndaǵy qaýyrt jumystar qolǵa alyndy. Kóp keshikpeı Dúnıejúzi qazaq­tarynyń quryltaıyn ótkizý jónindegi uıymdastyrý komıteti qurylyp, onyń tóraǵalyǵyna respýblıka Premer-Mı­nıstriniń orynbasary Myrzataı Jol­das­bekov taǵaıyndaldy. Tym qysqa mer­zimde qyrýar is tyndyryldy. «Mine, sonyń nátıjesinde Prezıdent bastap, biz qostap 1992 jyly qyrkúıektiń 29-y kúni Almatyda dúnıejúzi qazaqtarynyń quryl­taıyn ótkizdik. Biz sol shaqta tilmen aıtyp jetkizgisiz keremet kúnderdi basymyz­dan keshtik. Áli esimde, jan-jaqtan kelgen aǵaıyndardy áýejaıdan qarsy alǵany­myzda, ushaqtan túse sala jata qalyp jerdi súıgen qandastarymyzdy kórgende, bárimiz de egildik. Umytpasam jer-jerden úsh myńnan asa adam keldi. Aǵaıyndar, baýyrlar úıdi-úıge bólip áketti» dep eske alady Myrzaǵań eljireı otyryp.

Alǵashqy quryltaıǵa qatysty materıaldarmen tanysý barysynda aıdaı álemge saýyn aıtylǵan alqaly jıynnyń ońaılyqpen ótpegenin baıqadyq. İrgeli istiń basy-qasynda bolǵan azamattardyń estelikterin oqyǵanda keshegi kúnniń elesteri kóz aldymyzǵa qaıta tirilip kele qalǵandaı boldy. Ásirese, meımandardy áýejaıda qarsy alý rásimi úlken-kishini qatty tolqytqan tárizdi. Sol qýanyshty qaýyshýdy qaǵazǵa túsirip, reportaj jazǵan «Egemenniń» eren tilshisi Qydyrbek Rysbekuly aıtýly oqıǵanyń ortasynan jańa ǵana oralǵandaı áserlene áńgime shertedi:

– Alyp ushaq ishin tartyp, azynap alyp, mama qazdaı mamyrlaǵan boıda qalyń áleýmetti kóldeneńdeı toqtady. Ushaq únimen birge baýyrlarymyzdyń uzaq jylǵy óksigi, kúrsinisi, saǵynyshy jetkendeı boldy qulaqqa. Jan-júıkemiz alabóten shymyrlap, ushaqtyń terezelerine úzdige qaraımyz. Oımaqtaı-oımaqtaı áınekter jasaýrap turǵandaı kórindi bizge. Atajurtty ańsaǵan arǵymaq sezim alyp ushaqty kernep, lyqsyp barady-aý, sirá, taǵatyn taýysqan kútýshi jurttyń júzderi alaburtyp, tolqyp turdy. Kilem jabylǵan kóshpeli saty ushaqtyń ıyq tusyndaǵy esiktiń aýzyna tire qoıylǵanda, seńdeı soǵylysqan halyq siltideı tyna qaldy. Kók júzin tilip «Elim-aı» qalyqtady. Qazaqtyń otany oıran, jurty soıqan bolǵan zamanynyń zary úrkinshilikten  údere kóship, telim-telim tentiregen – bul kúnde atajurtqa saǵynyshtan basqa qaıǵysy joq qaryndas-qaýymdy, alystaǵy aǵaıynnyń qolyn qysqansha jan tappaı turǵan barshamyzdy bir kúrsintti…

* * *

Sonymen Alataýdyń baýraıynda Ulystyń uly jıyny boldy. Qushaqtasyp tabysqan quryltaıshylar mándi májilis qurmaqqa Respýblıka saraıynda bas qosty. Quryltaıǵa alys jáne jaqyn 30-dan artyq shet memleketterden 800-den asa delegat kelipti. Alqalaǵan áleýmetti aqjarylqap kúnmen shyn júrekten quttyqtaǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev tamyry tym tereńge tartqan arǵy-bergi tarıhymyzdy qozǵap taǵylymdy baıandama jasady. Onda adamzattyń aqyl-oıyna asyl qazyna retinde qosylǵan iri eńbekterdiń ıesi Ál-Farabı, Qorqyt ata, Júsip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iasaýı, Muhammed Haıdar Dýlatı, Qadyrǵalı Jalaıyr sekildi ǵulamalardyń, keıingi dáýirlerdegi Shoqan Ýálıhanov, Abaı Qunanbaıuly, Muhtar Áýezov sıaqty kemeńgerlerimizdiń esimderi erekshe iltıpatpen ataldy. Erlik pen bostandyq jolyndaǵy kúresimizdiń baıyrǵy skıf, ǵun, oǵyz, saq, úısin, qańly, qypshaq zamandarynan bastalatynyna basa nazar aýdaryldy. Tarıhymyzdyń aıaýsyz burmalanǵany alǵa tartyldy. Búginde táýelsiz Qazaqstandy álemdik qaýymdastyq tanyǵany, elimiz birqatar bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshelikke qabyldanǵany, ǵaryshqa qazaq jigiti ushyp, ulttyń mereıin bir kóterip tastaǵany, jańadan Eltańbamyzdy, Týymyzdy belgilegenimiz, aıaýly ana tilimizge memlekettik mártebe berilgeni, eldi mekenderdiń burynǵy ataýlary qaıtarylyp, tuǵyry bıik tulǵalarymyz ardaqtalyp jatqany jelpinispen jetkizildi. Qazirgi tańdaǵy eń basty mindet Qazaqstannyń egemen el retinde qalyptasýy men damýynyń negizgi baǵyttaryn dál aıqyndaý maqsatynda aıanbaı eńbek etý ekendigi eskertildi. Salmaqty sóz sabaqtaǵan Nursultan Ábishuly oıyn bylaısha qorytyndylaǵan edi. «Shúkir, el ornynda, jer ornynda. Jerge jeter eshteńe joq, jerden óter baılyq joq. Jer bolsa – el bolady, el bolsa – er bolady. Osyndaı jerimiz barda, elimiz barda, ózderińizdeı erimiz barda biz eshkimnen kem bolmaımyz. Buıyrtsa, búgingi Quryltaıǵa qatysqan qadirmendi qonaqtarymyzdyń ózi týǵan Qazaqstanymyzdyń gúldep-kórkeıgenine taıaý jyldarda-aq kýá bolady dep kámil senemiz».

Kóregen Kóshbasshymyzdyń aıt­qandary aıdaı keldi. KSRO-nyń astań-kesteńi shyqqan keńistiginde qaıta tú­legen Qazaqstan tórt qubylasy tegis moıyndaǵan myqty memleketke aınaldy. Saıyn Saryarqanyń tósinde samaladaı Astanasyn saldy. Endigi maqsaty – eń ozyq otyz eldiń qataryna ený. Týysqandyq pen tatýlyqty tý etken halqymyzdyń qalaýy – tynyshtyq pen turaqtylyq. Parasatty Prezıdentimizdiń beıbitshilik jolyndaǵy berik ustanymdary adal nıetti adamzattyń izgi murattaryn aıshyqtaıtyn baǵaly bas­tama retinde álemdik qoǵamdastyq tarapynan qyzý qoldaý tabýda. Alar asýlarymyz áli alda.

«Eń jaman qazaq sirá, men shyǵarmyn»

Quryltaı qorytyndysynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy quryldy. Onyń Tóraǵasy bolyp Qazaq­stan Pre­zı­d­enti Nursultan Nazar­baev saılandy. Sóıtip, álemniń ár shalǵaı­yn­daǵy qazaq dıasporasymen jumys isteı­tin irgeli uıym shańyraq kóterdi. Bul jaqsylyqtyń belgisi bolatyn.

Quryltaı minberinen nebir dilmárlar sóılese de halyqaralyq «Nevada-Semeı» antıadrolyq qozǵalysynyń serkesi Ol­jas Súleımenov pen Reseıdegi Kemer ob­­lysynyń gýbernatory Amangeldi Tó­leev­tiń tapqyrlyǵy támam eldi tánti etti.

Ádette oryssha oıqastaıtyn Oljekeń qazaqshaǵa da qara jaıaý emestigin tanytyp, talaılardy tańdandyrǵanyn moıyndaýǵa tıispiz. «Biz atom jarylysyn toqtattyq, endi saıası jarylystarǵa jol bermeýimiz kerek. Qazaqstandy jarylystan Qudaı saqtasyn! Áýmın» dep otyrǵan ornyna qaraı bettegende qoshemet bildirgen qol soǵystan zal ishi jarylyp kete jazdady.

Al endi Sibirdiń kómirli ólkesindegi qyryq quraý halyqtyń bir buraýyn taýyp, qazirge deıin taǵynan túspeı otyrǵan Aman­geldi erińiz anany-mynany syltaýra­typ aqtalyp jatpady. «Ana tilimdi bilmeýim sebepti sirá, jer júzindegi eń jaman qazaq men shyǵarmyn» dep qasqaıyp qarap tur sabazyń.

Qazaqtyń eń jamany Amangeldi aǵa­myz­­daı bolsa, aıymyzdyń ońynan týǵany da.

Tarıhymyzdy tarazylady

Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensıada da kópshiliktiń kókeıindegi máseleler kóterildi. Akademık Ábdýálı Qaıdarov «Ana tili azbasyn, Atameken tozbasyn» dep tolǵansa, tarlan tarıhshymyz Manash Qozybaev «Ata tarıhymyz týraly» tereńnen tebirendi. Bilikti zańger ǵalym Sultan Sartaev «Qýat-kúshimiz – birlikte» ekenin taǵy esimizge saldy. Qazaq rýhanıatynyń qabyrǵaly ókili Ózbekáli Jánibekov «Ata-baba murasy: Ýaqyt pen ómir talaptary turǵysynan» taqyrybynda ózekjardy ótkir oılaryn ortaǵa saldy.

Osynaý mádenıet ordasynyń ishinde ornalasqan kórmege etnografıalyq elementterge baı, kórkemdik jaǵynan kóz qýantarlyq beıneleý jáne qolóner týyndylary qoıyldy. Alasha, kilem, aǵash astaý, kúmis er, sáýkele, altyn-kúmis áıel­der áshekeıi, búrme etek kóılek, qy­nama bel qamzol deısiz be, áıteýir baǵ­zydan jetken múlik-múkámal, kıim-keshek, ydys-aıaq, at ábzelderi bári-bári qaz-qatar tizilipti. Qazaqtyqtyń qaı­maǵy buzylmaǵan ólkelerden kelgen qandas­tarymyzǵa bular tańsyq emes. Onyń esesine «mazmuny sosıalısik mádenıet» rýhynda tárbıelenip, ulttyq qundylyqtarymyzdan maqurym qalǵan qalalyqtar ájeptáýir saýat ashý sabaqtaryn alǵany anyq.

Qazaqstandy tanyp qaıtty

Qandastarymyzdyń Qazaqstanmen jaqynyraq tanysýyna barlyq jaǵdaı jasaldy. Poıyzǵa mingen bir top Maǵjansha maqamdasaq «Eki dúnıe esigi, Er Túriktiń besigi» qasıetti Túrkistanǵa attandy. Olar mundaǵy musylman dúnıesiniń ǵulamasy Qoja Ahmet Iasaýıdiń kesenesine, sol mańaıda jerlengen áýlıe-ánbıelerdiń, Abylaı bastaǵan handarymyzdyń, bıleri­mizdiń, batyrlarymyzdyń basyna baryp zıarat etti. Qonaqjaı ońtústik jurtynyń syı-sıapatyn kórdi.

Ushaqpen Jezqazǵanǵa jetken ekinshi top jol-jónekeı jergilikti turǵyndarmen júzdesip, Ulytaýǵa baryp entikterin bas­ty. Kúmisbulaq basynda kútip alǵan el aǵalary «Han ordasyna» qaraı jol bastady. Kóne jurtty kúńirentip Halıfa Altaı atamyz quran oqydy. Taý qoınaýyndaǵy tabıǵaty tamasha múıiste oıyn-saýyq uıymdastyryldy. Án áýelep, kúı kúmbirledi. Alamanǵa attar shaýyp, aıtys aqyndary arqa qozdyrdy.

Almaty tórindegi İskerlik ynty­maqtastyq ortalyǵynda qonys tepken «Aýyl» arqyly tý-týden kelgen týystar Qazaqstan oblystarynyń ekonomıkalyq áleýetimen, mádenı deńgeıimen, óner órisimen, basqa da jetistikterimen tanysýǵa múmkindik aldy. Solaısha búkil elimizdi aralaǵandaı bolyp qaıtty. Aımaqtardan ákelinip tigilgen aqshańqan úılerde Syrdyń kúrishi, astyqty Aqmolanyń nan, toqashy, Atyraýdyń balyǵy, Altaıdyń baly aǵaıynǵa jaıylǵan aq dastarqanǵa qoıyldy. Sondaı-aq, Qaraqalpaqstannan, Taýly Altaıdan, Baıólkeden kıiz úılerin ala kelgender de toıshyl qaýymdy tórlerine shaqyrdy.

Aq tilekter aqtaryldy

Nesin aıtasyz, qazaqtyń «ólgende kórgen bir toıynyń» qyzyqtaryn tilmen jetkizý qıyn. Qazaqıanyń qara shańyraǵynda shalqı otyryp aqtarylǵan aq tilekter teńizdeı tolqydy. Keıbirin keltire keteıik. Sonda qandastar sóıledi:

Narmanbet Kemeńgerov (Omby):

Qazaqstannyń irgesindegi Reseıdiń Sharbaqty aýdanynda turyp jatsaq ta kóńil-kúıimiz muhıt asyp kelgen qazaqtardan kem bolmady. Bul shamasy ata-baba mekenine, qara shańyraqqa degen saǵynyshtyń qudireti bolsa kerek.

Báshir Janaltaı (London): Qazaq­stan­nyń táýelsiz tirligine qatysty qýanyshty habar estigen saıyn tóbem kókke jetkendeı bolamyn. Tarıhı otanymnyń álemniń narqasqalarymen úzeńgi qaǵystyryp, qatar júrer kúnniń tezirek týýyn tileımin.

Esim Teńelbaı (Iran): Keldik, kórdik, atajurt ornynda eken. Qanshalyqty dúrbeleń ótse de, osynshalyq ulan-ǵaıyr dalanyń bir súıemine deıin shashaý shyǵarmaı ıe bolyp qalǵan qazaq – shynynda da uly, aqyldy el  ekenbiz.

Baıandúr Vab Laslo (Majarstan): Ózimniń qypshaqtyń urpaǵy bolǵanyma, tula boıymdaǵy qan tamyrym qazaqpen qatar jaralǵanyna qýanamyn, sony maqtanysh tutamyn.

Eskendir Kúshimov (Tatarstan): Endigi bizdiń maqsatymyz – táýelsizdik týyn kótergen Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek etý, onyń ósip-órkendeýine shamamyz kelgenshe jaǵdaı jasaý.

Ákraz Kádeluly (Baıólke): Syrt jaılap júrsek te Qazaqstan degen memleketimiz bar dep kóńil jubatamyz. Bereke darysa, dúnıe tanyǵan el bolarlyqtaı ekenbiz.

Dálelhan qajy Janaltaı (Túrkıa): Aqyry armandaǵan táýelsizdikke qol jetti. Biraq bul úlken joldyń basy ǵana. Memlekettigimizdi, eldigimizdi nyǵaıtý jolynda uly qyzmetter tur. Sony birlese, qaýymdasa atqaraıyq.

«Jaqsy sóz – jarym yrys». Joǵa­ry­daǵy arnasynan asqan, arman-tilekterdiń deni búginde oryndaldy desek artyq atqandyq emes.

* * *

Táýelsizdik alǵannan bergi ýaqytta res­pýb­lıkamyzǵa 263 913 otbasy nemese 964 465 etnostyq qazaq kóship kelipti. Qazir­gi qoǵamda olardyń segmenti 5,5 paıyzdy quraıdy.

Amandyq bolsa, atajurtqa qaraı áli talaı kóshtiń bet burary aqıqat.

Talǵat BATYRHAN,

«Egemen Qazaqstan»