«Erkeginiń mysy men susy joq úıdiń mysyǵy da betimen ketedi», -dep úlkender aıtatyn edi. Ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń árýaǵyn aıaq asty etetinderdiń aýzyn jaba almaımyz ne tıym sala almaımyz. Ne degen namyssyz halyqpyz! Oktábr aýdanynyń atyn Álıhanǵa beremiz dep aıtqan oblys ákiminiń lebizine kúmán keltirip, qoldamaıtyndyqtaryn bildirgen bular kimder?
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bir sózinde: «Alash arystary bizge memlekettilik ıdeıasyn tý etip kóterýdi tabystap ketti. 1991 jyly qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasy atty memleket — sol arystardyń asyl armanynyń júzege asýy. Biz osy memleketti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz kerek!» deýi bekerden beker emes. Memlekettilik muraty, Alash ıdeıasy, Táýelsizdik uǵymdary bir-birimen úılesim tapqan ajyramas, ulttyń ómir súrýine tirek bolatyn túsinikter ekeni daýsyz. Solaı bola tura, Alash arystarynyń armany aýyldan aspaı jatyr. Kináli ózimiz. Qazaqtar. Shala qazaqtar. Aýyp kelgender. Bosqyndar. Qazaqtyń nanyn, etin jep, baılyǵyn paıdalanyp, qoń jınap, esin jyıa bastaǵandar. «Qasqyrdy qansha asyrasań da, ormanǵa qarap ulıdy».
Keńestik ımperıanyń Alash kósemderin Álıhandy, Turardy, Nyǵmetti t.b. Máskeýden shyǵarmaı ustaýynda ne gáp bar? Olar Qazaqstanda bolsa, kim biledi, tarıh kóshiniń qalaı qaraı burylatynyn. Sol tusta Qazaqstandy basqarǵan Goloshekınniń kósemsiz qalǵan qazaqtardy «kishi oktábr» jasap ashtan qyryp tastaǵanyn kim umytady? «Búrkittiń kóleńkesinen kókjal da qorqady» degendeı Alash qaıratkerleriniń Máskeýdiń ishinde júrýiniń ózi qaýipti edi. Qaltyrap turǵan qan jutqyshtar bulardy «halyq jaýlary, japon tyńshylary» degen jeleýmen atyp tastap qutyldy. Olardyń attary atalmady. Álıhan 80-shi jyldardyń sońynda ǵana tarıh betine shyǵa bastady. Osy aradaǵy bos keńistiktiń ornyn toltyrýda kóptegen is-sharalar atqarylyp, áli de atqarylyp jatqanymen aıaqtan shalatyn, súrindirgisi keletin kósempazdar paıda bolyp jatyr. Taıaýda ǵana oblys ákimi N.Q.Ábdibekov qatysqan Álıhannyń 150 jyldyǵyna arnalǵan Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıaǵa Ońtústik Koreıadan, Germanıadan, Ýkraınadan, Reseıden, Túrkıadan jáne ózimizden qatysqan ataqty ǵalymdar Álıhannyń eńbekteriniń ǵylymı aınalystaǵy orny men áseri jaıly mazmundy baıandamalar jasap, kóp maǵlumattarǵa qanyqtyrǵan edi. Osydan-aq Álıhannyń kim ekendigin tanýǵa bolatyn edi Osyndaı is-sharalar týraly oblystyń eki gazetine de jazylyp jatty. Budan Boıko, Mırzoev degender habarsyz bolýy múmkin emes.
«Saryarqa» pikir talas klýbyn atyn qazaqsha qoıǵanǵa qarap, ulttyń múddesin qoldaıtyn qoǵamdyq uıym ba dep oılaýshy em. Bul astyrtyn ultqa qarsy uıym ekenin endi ózderi kórsete bastady. Bul uıymnyń quramynda ǵalymdar joq, tarıhshylar joq. Táýelsizdik alǵan alǵashqy qıyn kúnderi bular basyn buǵyp, ininen shyqpaı, urlaǵanyn tyǵyp jep, eshkimge kórinbeýshi edi. Endi qazaqtyń múddesin qorǵaıdy degenge qalaı senýge bolady?. Táýelsizdiktiń tarıhı bastaýynda Álıhan jáne ol qurǵan «Alash» úkimeti turǵanyn Boıko, Mırzoev degender bile me eken? Búgingi memleketimizdiń jasampaz baǵdarlamasy Alash qaıratkerleriniń jasaǵan baǵdarlamasynyń jalǵasy, jańartylǵan, álemdik úlgilerimen tolyqtyrylǵan birden-bir qujat ekenin bile me eken? Qazaqtyń tarıhyn, salt-dástúrin, tilin bilmeıtin bular jer, eldi-meken ataýlaryna, olardy qazaqı qalypqa keltirýge qalaı qarsy shyǵady? Qazaqtyń arasynda turyp, qarsy shyǵady. Basynǵandyq emeı, nemene? «Kúshik asyrap ıt ettim, ol tizemdi qanatty...»(Abaı). Búkil ómiri Qaraǵandyda ótip kele jatqan Boıko myrzanyń saýda-aspazshy(torgovo-kýlınarnyı) oqý ornyn basqarǵany bolmasa, óńirdiń bilim, áleýmettik salalarynda qandaı jańalyqtar engizgeni, nesimen qoǵamdyq qaıratker atanyp júrgeni eshkimge belgisiz tulǵa. Ne bir aýyz qazaqsha amandasýdy bilmeıdi. Nemistiń ataqty fılosofy: «Barlyq jeksuryn pende, ókinishke oraı, til tapqysh, kópshil keledi» degen eken. Boıkonyń osyndaı qabileti bar. Qurǵaq sózben, tolǵan faktiler jınap, ózine jolatpaı, kópshilik jıyndarda jymysqy aram oılarymen trıbýnadan burqyratyp sóılep, jyljyp ketetinin kórip júrmiz. Marapattardan da, qomaqty aqshalaı syı aqylardan da qur qalyp júrgen joq. Biraq ony aqtap júrgen ol joq. Osyny kóbimiz, ańqaý qazaq, baıqamaı qalamyz. Sondyqtan da olardyń nazaryna ult bolashaǵyna, memleketke baılanysty máseleler tapsyrylatyn bolsa, olardyń bul salada qanshalyqty saýatty ekendigin tekserý qajet. Pikir talas klýbyna bilimdi qazaq mamandary qatyspasa, ondaı klýbtyń qajeti qansha, taratyp jiberý kerek. Olar qazirgi Qazaqstannyń terıtorıasynyń bekitilýi Alash partıasynyń arqasynda ekenin de teriske shyǵarǵysy keledi. Qazaqtardyń jeri Shyńǵys hannan beri qozǵasań talaı tarıh. Álıhan bastaǵan Alash qaıratkerleriniń qazirgi qazaqtyń jerin eshkimge keskilespeı aýmaly kezeńde bekitip alýy bulardyń mıyna kirmeıtin oqý. Olar Álıhandy bylaı qoıyp, keshegi Hrýshevpen aıqasqa shyqqan Táshenovti de bilmeıdi, bilgisi de kelmeıdi. Al osyndaı ardager jalǵan patrıottar turǵanda orys tildi, qazaqtan basqa ult ókilderine jáne orys mektebinde bilim alyp jatqan shákirtterge qazaq memleketiniń tarıhyn, tylsym zamannan beri azattyq úshin kúresip kelgen, janyn qıǵan ult qaıratkerlerin dáripteýdi úıretip kór. Orys mektepterinde saıası taqyryptarǵa ótip jatqan tárbıelik máni bar is-sharalardyń ishinen Álıhan Bókeıhan, J.Táshenov týraly saıttarynan biren-saranyn ǵana kezdestiresiz. Sondyqtan bulardyń ózin oqytý kerek. Keńestik júıeniń kezinde saıası-aǵartý ýnıversıtetteri jumys istep, kadrlardy sol júıeniń ıdeologıasyna baılap qoıatyn. Eriksiz polıtınformator bolyp júretinbiz. Bularǵa da osy ádisti qoldanǵan durys shyǵar. Jáne aıtatyn bir másele qazaq ǵalymy basqaratyn osyndaı pikir-talas klýbyn ashý kerek te, anaý bilgishterdi osy klýbqa shaqyryp saýattandyryp otyrsa deımin. Qazaqtyń baryn ózimiz kórsetip, alǵa qaraı jyljytyp, nyǵaıta bermesek, urandap júrgenimizdiń bári bos aıǵaı. Onyń ishinde til birinshi orynda. «Ortalyq Qazaqstannyń» keıingi sanynda Mıras Asannyń «Álıhan áli tasada» atty maqalasynda aıtylǵan usynystardy qoldaýymyz qajet. Oktábr aýdanyn qazirden bastap Álıhan Bókeıhan atyna bere berý kerek dep esepteımin. Kidirtip, sozylyp ketkeni bireýlerge tıimdi. Al Alashtyń 100 jyldyǵyna oraı «Alash alańy» nemese «Alash dańǵyly» degen ataýlar paıda bolsa. Endi bir janǵa batatyn sharýa «Jeltoqsandyqtardy» múldem umytyp ketkenimiz. Alańǵa qarýsyz shyqqan jastardyń qanyn sýdaı shashyp, ar-namystaryn taptap ketken keńestik sodyrlardyń keıbir basshylary memlekettik syı-syıapattaryn alyp, qaıratker bolyp júrgenin esip júrmiz. Jeltoqsandyqtar keńestik júıeniń irgesin sógip, basqalarǵa jol ashyp bergenin Baltyq elderi jazǵan sıaqty edi. Jeltoqsandyqtarǵa táý etetin belgi de joq. Keshegi túkirigi jerge túspeıtin el basqarǵan el aǵalary búgingi kúnderi typ-tynysh. Ult múddesin qorǵaýda ne bastamashy bolmaıdy ne qazirgi jastardyń bastamalaryn qoldap, ún qospaıdy. Omyraýǵa taǵatyn naýqan kezinde qur qalǵysy kelmeıdi.
Jıyrmasynshy ǵasyr sońynda Qazaqstanda «Ǵasyr adamy» ataǵynyń tizbesine engen Alash ardaqtylary men qoǵam jóne memleket qaıratkerleriniń alǵashqy ondyǵynyń basynda Álıhan Bókeıhanov tur. Tarıhshy Sultan Han Aqqululy Bókeıhanovty «álemge belgili Mahatma Gandı, Atatúrik, Nelson Mandela sıaqty jalpy adamzattyq bıikke kóterilgen saıasatker»,-deıdi. IýNESKO aıasynda «Búkilálemdik shynaıy dańqty qaıratker» dep tanylǵan Álıhan Bókeıhanovty qorlaýǵa jol bermeıik!
