"Qamshy" – erkin aqparat alańy. Oı ortaqtasyp, pikir jarystyrý oqyrmannyń enshisinde. Tarıhta óshpesteı atyn qaldyrǵan, uly qolbasshy, Eýrazıany alaqanynda ustaǵan Shyńǵysqan týraly ańyzǵa bergisiz áńgime, san qıly boljal kóp. Hat qorjynymyzǵa kelip túsken kezekti maqalada avtor Shyńǵysqannyń mazary jáne onyń jerlenýi týraly paıymyn aıtady. "Qamshy" portaly oqyrman talqysyna atalǵan materıaldy usynýdy jón sanady. Qarsy ýáj, kelispeıtin tustaryńyz bolsa marhabat, qurmetti oqyrman!
Abylaı hannyń qasynda Jalańash áýlıe degen kóripkel baqsysy bolǵan eken. «Jalańash áýlıesiz joryqqa shyqsam jolym bolmaıdy» degen Abylaı Kókjal Baraq babamyzdyń kegine qyrǵyzdy shabamyn degeninde Jalańash áýlıe «Musylmanǵa qarsy barmaımyn» dep, Abyldaıdan qashyp ketip, Ertistiń jaǵasyndaǵy bir aǵashtyń túbinen tabylady. Sonda Abylaı han oǵan: «Olar musylman bolsa, onda, ózderi óltirgen batyrlarymyzdy nege qara jerge tapsyrmaǵan, tipti betterin de jappaı ketken, eger de sen maǵan ermeseń, joldastyq haqymdy keshpeımin!» dep ertip alǵan desedi. Qyrǵyzdardyń máıitti qorlaıtyn jaman yrymdary jóninde «Manas» jyrynda da aıtylady. Qyrǵyzdar jaýlaryn qorqytqanda: «Ata-babańnyń kórin qazyp alyp, súıekterin dalaǵa shashyp tastaımyn» deıdi. Jońǵarlardan keıin qazaqtardyń aqyrǵy soǵysqan jaýlary qyrǵyzdar edi. Sondyqtan bolar, qyrǵyzdarǵa tisterin batyrǵan Kabanbaı batyrdyń, Kókjal Baraqtyń jatqan jerleriniń qupıa qalǵandary. Olardyń mazarlary belgili bolsa, qyrǵyzdar elge tyńshy jiberip, mindetti túrde kórlerin qazyp, máıitterin qorlar edi. Qazybek bek Taýasarulynyń da molasy tegistelip tastalǵan eken. Ol kisiniń jatqan jerin tek týystary ǵana bilgen. Keıbir zertteýshiler ejelgi, ıaǵnı Shyńǵys hannyń maǵoldarynyń (oqy qazaqtardyń) da dástúrinde molany qupıa qaltyrý bolǵanyn aıtady. Shyńǵys hannyń molasynyń qupıa qalýynyń basty sebebi joǵaryda aıtylǵan «jaman yrymda» jatyr.
Qazirgi tańda Shyńǵys hannyń molasyn izdep júrgender az emes. Aqyrǵy kezderde «molasyn taptyq» deýshiler kóbeıip ketti. Osylaı dep aıtyp júrgenderdiń kóbisi kóripkelder bolady. «Aıan aldyq» dep jar salyp, saı-salany qazdyryp jatqandar da bar. Mine, osyndaı kóripkel bizdiń Shyǵys Qazaqstannan da shyqty. Birneshe gazetterde, ǵalamtorda aty atalǵan bul kóripkeldiń aty-jóni Serik Samarqan bolady. Shyqqan tegi kereıdiń Jantekeıi, naǵashydan merkit, «Er Jánibek» qoǵamdyq qorynyń quryltaıshysy Serik inimiz meni Almatyda turatyn belgili aqyn-jazýshy, til qaıratkeri Shekerbaný Rahmetollaqyzy jeńgemiz arqyly taýyp alǵan edi. Jeńgemizdiń kóripkelderdiń kómegimen, sonyń ishinde shapyrashtynyń qyzy Baqyt Jumatovanyń da kómegimen Kókjal Baraq babamyzdyń jatqan jerin tapqany belgili. Al endi Seriktiń maǵan aıtqan áńgimesi Shyńǵys hannyń jatqan jerinde edi. Sondyqtan da, meniń Shyńǵys han jóninde jazyp júrgenimdi estip, jeńgemizden telefonymdy alǵan eken. Qysqasyn aıtqanda, meniń aralasýymmen Serik oblys ákiminiń orynbasarymen kezdesip, meniń jazyp bergenderimdi oqytyp, osynyń aqyrynda Shilikti alqabynda arheologıalyq jumystardy júrgizip jatqan arheologtar arnaıy tapsyrma alyp, Seriktiń aıtqan jerinde barlaý jumystaryn júrgizip, arheologıalyq saraptamynyń qorytyndysyn shyǵardy. «Ál-Farabı» atyndaǵy ǵylymı ýnıversıtetiniń arheologıa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy R.S. Jýmataevtyń saraptamasynda: «Po predvarıtelnomý zamechanıý mogılnık otnosıtsá k sakskomý vremenı (prımerno datırýetsá 5-4 vv do nasheı ery). Takıe památnıkı vstrechaıýtsá na Altae (Maıemer, Berel, Besoba, ı dr.), Tarbagatae (Ashyly, Bazrshaly) , v Jetısý (Esık, Oıjaılaý ı dr)» dep aıtylǵan.
Al endi, Serik bolsa, bul tastardyń úıindisiniń 13 ǵasyrda paıda bolǵanyn aıtady. Kóripkel retinde bul tastardyń qaı jerden ákelingenderin kórip turǵanyn da aıtady. Bul jerde bizder Vanga apaıdyń «men ótkendi de, bolashaqty da kıno kórgendeı kóremin» degenin eske alalyq. Kókjal Baraqtyń molasyn tapqan kóripkel de, aq kıizge oralǵan babamyzdyń máıitin qoıar jerine túıege artyp ákelgenderin, tipti qazan oshaqtyń qaı jerge qoıylǵanyna deıin kórgen edi.
Sonymen, Serik Samarqan Shyńǵys handy qońyrat naǵashylary saqtardyń ǵurpymen qoıǵan deıdi. Zaısan qalasy mańyndaǵy Sandyqtas atalatyn bul jerde úsh qorym jatyr. Seriktiń aıtýynsha bireýinde Uly han, keleside súıikti jylqysy, úshinshide hannyń súıikti toqaly Esýı jatyr eken. Osydan 120 shaqyrym jerde «P» árpine, ıaǵnı, qońyrattardyń bosaǵa tańbasyna uqsas úıgentasta Shyńǵys handy jerlegenderdiń qorymy, odan keıingi 80 shaqyrym jerde aldyńǵylardy óltirgenderdiń qorymy deımiz. Ańyz boıynsha aqyrǵylardy óltirgender Qaraqorymǵa jetkenderinde olardy da óltirgen eken. Keıingi óltirgender bulardyń kimder ekenderin, qaıdan kelgenderin bilmegen. Shyńǵys hannyń jerlengen jerin Ógedeı ǵana bilgen soń, osy hannyń arýaǵy Serikke aıan bergen deıdi. Serikke qasıet naǵashy jurty merkitten kelgen eken. Eń alǵash aıan alǵanda ol sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaevqa jolyqqan. Ákimshiliktegiler Seriktiń aıtqandaryna qulaq aspaǵandarymen qoımaı, Saparbaevtiń orynbasary, Bekbolat Tileýhannyń kúıeý balasy Jaqsylyq Omar Serik jóninde «shızofrennık» degen laqap taratyp ketipti. Sondyqtan da Seriktiń olarǵa degen ókpesi qara qazandaı, arty qaıyrly bolsyn! Jyndy bolatyndaı eshteńe joq, Serik shejireni bir kisideı biletin, kereı Jánibek batyrdyń tarıhyn jaqsy biletin, qazaqtyń salt-dástúrin, maqal-mátelderin jaqsy ustanǵan, sózge sheshen adam eken. Álgi Jaqsylyq Omardyń aqyly Serikti túsinýge jetpegen soń, osylaı aıtqan bolsa kerek.
Mine, osy Serikpen tanysqannan keıin men endi arheologıalyq izdenistermen de aınalysyp ketken edim. Jas kúnimde tarıh fakúltetiniń stýdenti retinde arheologıalyq ekspedısıaǵa qatysqan meniń «saqtardyń qorymyn tapsam» degen pendeshilik (altyn qazyna tabý) armanym aldymnan shyqty. Buıyrtsa, mamyr aıynda qorymnyń basyna barmaqpyz. Oblystyń mádenıet basqarmasynyń mamandary aldymen skanerlik jumystar júrgizedi.
Endi qysqasha ǵana baqsy-balgerlerdiń tabıǵatyna toqtala ketelik. Kezinde Shoqannnyń «Sledy shamanstva ý kırgızov» degen eńbek jazyp, baqsylyqty «paıǵambarlyq» dep atap ketkeni belgili. («Eto prorochestvo»). Shoqan óz zamanynyń eń myqty baqsysynyń naımandardan shyqqanyn, uly baqsylardyń ıesiniń «sary qyz» bolatynyn aıtqan. Baǵanaly Qoılybaı baqsynyń Nádir sholaq pen Er Sháılán degen eki ıesiniń bolǵanyn, Qoılybaıdyń albastynyń patshasymen shaıqasqanyn árıne, jas Shoqan bireýdiń aýzynan jazyp alǵan. Bul jerdegi baqsynyń qulaǵyna sybyrlaıtyndardyń arýaqtar emes, ıeler ekenderi aıtylady. Ózimniń aǵam, aty álemge áıgili Bazylqan qajy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń halyq emshileri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy bolǵandyǵynan men bir kezderde osy qaýymdastyqtyń zańgeri retinde qyzmet jasap, talaı-talaı baqsy-balgerlerdi kórip, Bazylqan qajymen birge Qazaqstandy aralap em-domdarǵa qatysyp júrip, Shoqan sıaqty baqsylyqty men de jete zerttegen edim. Sondyqtan da, kezi kelgende «Naımannyń baqsy-balgerleri» atty eńbek jazdym. Jezqazǵandaǵy, Mańǵystaýdaǵy ataǵy shyqqan kóripkelderdi kórdim. Beket atanyń urpaǵyn da kórip, dem salǵyzǵan edim. Sary áýlıe sıaqtylar quran oqyp, hatym shyǵaryp bergenge ǵana jarap júrdi. Sondyqtan da, Seriktiń qasıetine kózim jetkende men oǵan qaljyń retinde: «Talaı ákesin sabaǵandardy kórgen edim, biraq, dál sen sıaqty arbaǵa baılap sabaǵandy birinshi ret kórdim» degen edim. Qazir Máskeýde turatyn, Bazylqan qajynyń qasyndaǵy bir myqty orys kóripkel áıel sıaqty Sekeń de, telefon arqyly kórshi-qolańyńdy túgendep, attaryn atap, tústerin tústep otyrady eken. Baqsylyqta telepatıalyq qasıet bolady. Iaǵnı, olar siz týraly aqparatty ózińizdiń oıyńyzdan osy qasıeti arqyly aýlap alady da, tań qaldyryp aqshańyzdy sypyryp alady. Bul degeniń naǵyz sıqyr, ıaǵnı sharlatandyq. Al endi, sizdiń ózińiz bilmeıtin, ózińizge qatysty aqparatty aıtqan baqsynyń qasıetinde kúmán bolmaý kerek. Máselen, siz ózińizdiń esińizdi kirmegen kezden asyrandy bala ekenińizdi bilmeseńiz de, Serik sıaqty kóripkelder bilip qoıady. Bular aqparatty ǵaryshtan (Kók Táńirinen) alady. Máselen, Tamǵalydaǵy tastarda arıılerdiń zamanynda salynǵan sýretterdiń maǵynasyn aıta alǵan kóripkel, kosmoenergetıka progresory Bıbi Sandýǵash meniń arǵy atamnyń búrkitshi bolǵanyn aıtqan edi. Bundaı aqparat meniń oıymda bolǵan emes. Tek eki jyldan keıin ǵana men Dúsip atamnyń úlken sopy, qalpe bolǵanyn shejireshilerden bildim. Qalpe degenimzidiń ıtbegi, qusbegi, saıatshy ekeni belgili. Serik te osy sıaqty, adamnyń oıynda joq aqıqat aqparatty aıta alady.
Byltyrǵy jyly Shyǵys Qazaqstanda jaýyn-sháshin kóp bolyp, egin men shópti shiritip, Ertisti arnasynan asyrdy. Qytaılar topan sýdan qorqyp bógeýdi ashyp jiberdi. Serik bolsa bir jyl buryn osy «kishi topan sý» jóninde aıan alyp, jańbyrdy Aral teńizine tartý maqsatymen Aral aýdanynyń ákimine tasattyq jasatýǵa barǵan eken. Serikti jyndyǵa sanaǵan álgi ákim poezǵa bılet alyp berýge jaramaı, ony «qoıan» retinde bir vagonga otyrǵyzyp Almatyǵa shyǵaryp salypty. Bulttardy tartý qasıeti bar baqsylar jóninde bizder tarıhtan bilemiz. Máselen, naımannyń Kúshlik baqsysy osyndaı jasaı alǵan. Qoılybaı men aqnaımandyq Qazy Qumar baqsylar osyndaı qasıtetteriniń kúshimen qobyzdaryn tobylǵynyń túbinde baılaýly turǵan jerinen tarta alǵan. Bul qasıet ǵylymda telekınez dep atalady. Ózendi qaq aıyrǵan albannyń jıeni Raımybek batyrdyń, teris aǵyzǵan syban-naıman Baıanbaı áýlıeniń, bireýlerdiń aldyndaǵy dastarqandy ózenniń arǵy jaǵynan tartyp alǵan arǵyn Túlkibaı áýlıelerdiń báriniń kúshi osy telekınezdik qasıetterinen bolǵan. Álgi ákimsymaq bir taıdy soıdyrtyp, halyqty jınap tasattyq jasatqanda, Serik bulttardy tartqanda bálkim, Aral tirilip keter me edi?
Serik Kalachıdegi uıyqtap qalǵandardyń sebebin duǵadan kóredi. Sondyqtan ol jergilikti aqparat quraldarynyń basshylaryna baryp: «Meni Kalachıga aparyńdar, ol jaqta bir maýbasty oıatqanymda meniń aıtqanyma senetin bolasyńdar!» dep qanshama aıtsa da álgiler senbegen eken. Seriktiń aıtýynsha Kalachı turǵyndaryna duǵa jibergen orys áıeli, úkimetti úrkitý úshin osyny jasaǵan eken. Kazir Reseıge qashyp ketken deıdi. Óziniń aıtqanynda, Seriktiń boıynda Qydyr ata júredi eken. Men Serikke Qydyr atamyzdyń Kók Táńirlik paıǵambar bolǵanyn aıtyp berdim. Keıbir shejire nusqalary kúlli qazaqty Qydyr paıǵambardan taratady. Menińshe, Seriktiń boıynda Kók Táńiriniń paıǵambary júrgen soń, oǵan osyndaı aıan berilgen. Óıtkeni, biz biletinimizdeı Shyńǵys han tek qana Kók Táńirine syıynǵan. Jáne de, abyz rý adaıdyń tóli bolǵan Shyńǵys hannyń óziniń de Kók Táńirimen baılanysy bolǵan. Serik bolsa, Shyńǵys handy japondyqtardyń laqabyna saı merkitke sanap, aıandy merkittiń jıeni retinde alǵanyn aıtady.
Al endi, Seriktiń óziniń ata tegine keletin bolsaq, keıbir shejireshiler Abaq-kereıdegi Jantekeı atany Joshynyń ulyna jatqyzady. (Halel ata). Anyǵynda, Jantekeıler (Shandeke) Kókjal Baraqtyń rýy Óteılermen birge Ózbek handyǵy kezindegi naımandardyń quramynda bolǵan. Bulardyń (jantekeılerdiń) arǵy túbi asyl tekti qańly-qıattar. Negizinde, Orta júzdegi arǵyn, naıman, ýaq, kereıdiń túbi bir – sary qańly. Sondyqtan da shejirede Sarymannan (sary+man – sary adam) Aqjol, Aqsopy, ekinshi báıbisheden Qoıanbaı, Aqjoldan Arǵyn, Aqsopydan Naıman, Qoıanbaıdan Ýaq, Kereı» dep aıtylady. Bul jerdegi Qoıanbaıymyz Hasen Qoja-Ahmet aıtqan Qoıan-Hýıan-Qıan, ıaǵnı, qańly-qıattardyń «Ergene qońǵa ketti» degen mıfologıalyq babasy. Alaı da, Ýaqtar men Kereıler ekinshi báıbisheden týǵandyqtarynan ınal, ıaǵnı, Kaı áýletiniń taq muragerleri bola almaǵan. Sondyqtan da, Shyńǵys hannyń dáýirinen buryn qurylǵan Kereı handyǵynyń dárejesi, ataq-abyroıy Orta Azıada, nemese qańly-qypshaq áleminde ókiresh-ınaldar, ıaǵnı, naǵyz taq muragerleri qurǵan Naıman handyǵyndaı bola almaǵan. Kereılerdiń aqyrǵy hanynyń basyn naımandar Shyńǵys handy jaqtaǵany úshin kesip alyp, altyn-kúmispen qaptap taqtyń arqasyna ilip qoıyp: «Taqtaǵy seniń orynyń da, qańly-qıatqa shataǵy joq Shyńǵys hannyń oryny da osylaı ǵana bolmaq» degen syńaı tanytyp otyrǵan. Abaq-kereıdiń túbin shapyrashty deıtinder de bar. Al endi, shapyrashtynyń da túbi qańly-qıat, naǵashydan qońyrat bolady. Sondyqtan da qarakeresek-qıattan shyqqan Kazybek bı, úısinderge jazylyp ketken shapyrashtyny: «Shapyrashty meniń adasym» degen eken. Shapyrashtynyń da, Abaq-kereıdiń de túbi, arǵy tegi azyq-sarmat (ıazıg) sary úısinderge «úsh qaınasa da sorpasy qosylmaıdy». Endi saqtardyń jerleý dástúri jóninde sóz qozǵalyq.
Qazirgi mańǵoldar jóninde Serik Samarqannyń ózi: «Shyńǵys hannyń qazirgi mańǵoldardan týýy múmkin emes, Shyńǵys handaı tulǵa bulardyń gendik qorynda (genofond nasıı) joq!» deıdi. Rasynda da, qazirgi mańǵoldardyń túp atalary Shýn Veı, ıaǵnı, ashyna-qytaı (shýn-ýshyn-sına). Al endi, sına-qytaılar eshqashan da jaýynger halyq bolǵan emes, sondyqtan da Shyńǵys handaı jaýyngerdiń bulardan týýy múmkin emes.
Adaılardyń arıı-saqtardyń urpaqtary ekenderi belgili. Negizinde kóptegen zertteýshiler saqtardyń mádenıetin arıılik dep sanalatyn Andronov mádenıetine jatqyzady. Shyńǵys han adaıdyń tóli bolǵanda, árıne, sol zamannyń qazaqtarynyń jerleý dástúri boıynsha qoıylǵan. Qazirgi mańǵoldardyń babalary jerleý dástúrin ustanbaǵan, óıtkeni, sol zamanda da, qazirgi tańda da olardyń dini Kók Táńirlik dinge bóten edi. Saqtardyń máıitti jerleý rásimi asa ár qıly da, kúrdeli bolǵan. Olar ólgenderin kıimimen jerleıtin bolǵan. Marqumnyń qarý-jaraǵy, ydys-aıaǵy, tutynǵan zattary, mingen aty er-turmanymen birge jerlengen bolǵan. Beıittiń basyna oba tas úıilip, beıittiń úı ornyndaı aýmaǵy taspen qorshalǵan. Kóbinde jer asty úı retinde kór qazylyp, bórenelermen qabyrǵalary qaptalǵan bolǵan. Saqtar babalarynyń jatqan beıitterine aınalyp kelip otyrǵan. Sol kezde qurban shalatyn bolǵan. Olar babalarynyń beıiti turǵan jerler úshin jan aıanbaı jaýlarymen soǵysqan. Saqtardyń ata beıitine degen iltıpáti óte joǵarǵy deńgeıde bolǵan.
Máıitti sarkofagqa, ıaǵnı, astaý tabytqa salatyn bolǵan. Astaý tabytty emen aǵashy sıaqty jýan aǵashtardan oıyp jasaıtyndary da kezdesedi. Tańǵut joryǵynda qaıtys bolǵan Shyńǵys handy osyndaı astaý tabytqa salyp, tabytty toltyra bal quıyp tastaǵan desedi. Osy kúıinde máıit jerleıtin jerine ákelingen. Serik aıtqan Sandyqtasta júzge jýyq ýıgentastar kezdesedi. Alaı da, olardy qorym dep eshkim de oılamaǵan. Bir kózge qaraǵanǵa bul jer quryp qalǵan ózenniń arnasyna uqsaıdy. Sondyqtan da jergilikti halyq shaǵyn ǵana tómpeshikterdi kezindegi sý asty tastary dep oılap júrgen bolsa kerek. Bul qorymdar kezinde tonalmaǵan syńaıly. Arheologtar úıgentastardyń úsheýin ǵana qorym dep otyr. Qorymdardyń fotosýretine qaraǵanda men arheologıadan habarym bolsa da, bul úıgentastardy qorym dap oılamas edim. Mamyr aıyn kútýdemiz.
Qaırat Zaryphan. Shejiretanýshy.
