Bıyl HH ǵasyr basyndaǵy úlken saıası oqıǵalar – Aqpan jáne Qazan tóńkeristerine 100 jyl tolady. 1917 jylǵy revolúsıalar tek Reseıde ǵana emes, búkil dúnıejúzi tarıhyna úlken ózgeris engizgen oqıǵalar boldy. Ásirese, qazaq halqy úshin bul tóńkeristiń saldary asa aýyr bolǵany málim. Búgingi kúngi eń ózekti problemalardyń túp-tamyryn izdesek te sol kezeńge kelip tirelemiz. Osy oraıda Qazan tóńkerisi men sonyń nátıjesinde qurylǵan Keńes Odaǵynyń qazaq úshin paıdasy men zıany qandaı degen saýaldar tóńireginde belgili saıasattanýshy Rasýl Jumalymen suhbattasqan edik.
- Aqpan jáne Qazan tóńkeristeri aldyndaǵy Reseı ımperıasynda
jáne oǵan baǵynyshty elderde qalyptasqan qoǵamdyq-saıası jaǵdaıat qandaı edi? Tóńkeristiń alǵysharttaryn qysqasha qalaı sıpattaýǵa bolady?
R.Jumaly: Ol kezde Reseı ımperıasynyń quramyna engen qazaq úshin bul tarıhta buryn-sońdy bolyp kórmegen náýbettiń basy edi. Aldymen atalǵan revolúsıalardyń negizgi sebepterine toqtalsaq. Birinshiden, bul patshalyq basqarý júıesiniń irip-shirigeni. Ózin eýropalyq memleket sanaǵanymen Reseı eshqashan shyn mánisindegi eýropalyq órkenıetke jatqan emes. XVIIİ-HİH ǵasyrda Fransýz revolúsıasynan keıin Eýropadaǵy ulttar birinen keıin biri býrjýazıalyq-lıberaldyq qoǵamǵa aıaq basqany belgili. Tipti keıbirinde monarhıalyq júıe saqtalsa da, onysy formaldy konstıtýsıalyq deńgeımen shekteldi. Al absolúttik monarhıa qalpynda qalǵan Reseıde bundaı qulshynys tek HH ǵasyrdyń basynda baıqaldy. 1905 jylǵy orys revolúsıasy onyń alǵashqy kórinisi boldy.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys eldiń saıası, áleýmettik jaǵdaıyn kúızeltti. Ortalyq basqarý júıesi álsirep, halyq aldynda abyroıynan aıryldy. Esesine alyp ımperıada san alýan saıası kúshter bılik úshin talasqa túsip, arasynda saıası sahna tórine bólshevıkter shyqty. Olardyń kótergeni «Halyqqa nan, sharýalarǵa jer, jumysshylarǵa zavod pen fabrıkalar berilsin» degen popýlısik uran edi. Qalyń buqara buǵan aldandy. Shyn mánisinde bılik basyna kelgennen keıin komýnıser bul ýádesin oryndaý bylaı tursyn, «qyzyl terror» atalǵan jendettik saıasatqa kóshti. Burynǵy elıtalar jappaı janshylyp-atyldy, aman qalǵany shetelge qashty. Lenın men Stalın bastaǵan komýnıstik dıktatýra Sovettik sosıalısik respýblıkalar odaǵynyń qurylýyna ákeldi.
- Qoǵamdyq júıedegi ishki qaıshylyqtardyń asqynyp, eń sońǵy
shegine jetýine syrtqy sebepterdiń saldary qosylyp, Keńestik Odaq ydyrap tyndy. Biraq bizdiń aramyzda sol dáýirdi ańsaıtyndar áli de barshylyq. Olar Sovet ókimetiniń jaqsylyǵyn aıtyp taýysa almaıtyndar qatarynan. Degenmen, osy tóńkeris qazaq halqyna ne berdi? Joq álde bul bútin bir ultqa - qazaqqa kelgen apat dep baǵalaý durys pa?
R.Jumaly: Qazaq halqy úshin bul oqıǵalar burynǵy patshalyq Reseı zamanyndaǵy otarshylyqtan beter ezgige aınaldy. Atap aıtqanda KSRO quramyndaǵy 70 jyl boıynda qazaq halqy óziniń etnostyq sanynyń teń jartysynan aıryldy. Qoldan uıymdastyrylǵan osy genosıdtiń soqqysynan Qazaq áli kúnge sheıin esin jıa almaı keledi. Aıtalyq, HH ǵasyrdyń basynda Orta Azıada qazaqtan áldeqaıda az ózbektiń sany búginde 32 mıllıonnan asty. Al qazirgi qazaqtyń sany 12 mıllıonǵa jeter-jetpes. Jan túrshigerlik kórsetkish. Alaıda bul qandy komýnıstik zamannyń bir ǵana tusy.
Osy kezeńde qazaq zıalylary túgeldeı derlik qýǵyn-súrginge ushyrady. Nátıjesinde 1980-jyldarǵa qaraı qazaq óz jerinde ulttyq azshylyqqa aınaldy. Sandyq jaǵynan quldyraýdan halqymyzdyń sapalyq turǵydan kúızelgeni asyp tústi. Jappaı orystandyrý saıasaty nátıjesinde qazaq mektepteri, mádenı, ǵylymı oshaqtar jappaı qysqartyldy. Bul jaǵdaı tutastaı birneshe urpaqtyń ana tilinen, ulttyq bolmysynan aırylyp, máńgúrttenýine ákep soqty. Ol indetten Táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyl tolsa da aryla almaı kele jatyrmyz.
Qazaq jeri KSRO kezinde tolyqtaı derlik asa zıandy áskerı, ıadrolyq, ǵaryshtyq polıgonǵa aınaldy. Osyndaı qatigezdikpen júrgizilgen synaqtardyń qurbany kem degende 2 mıllıon adamdy quraıdy. Keńes bıliginiń sharýashylyq pen óndiristi ekstensıvti júrgizýi saldarynan qorshaǵan ortaǵa ólsheýge kelmeıtin nuqsan keltirildi. Sonyń saldarynan Qazaqstan jeri búginde ekologıalyq apat aımaǵy dep tanylyp otyr. Osyndaı qasiretti jaǵdaılardy tize berse taýsylmaıdy.
- Keńes odaǵy tusyndaǵy Qazaqstan tarıhyn tolyqqandy ǵylymı
zerdeleý endi ǵana bastaldy deıdi tarıhshylarymyz. Óıtkeni 70 jyldyq kazarmalyq júıe tarıhı sanamyzdy tumshalap, erkin oıdy tutqynda ustady. Keńestik saıası ıdeologıanyń qyspaǵy ulttyq tarıh ǵylymyn tejedi. Tek Táýelsizdikten keıin ǵana biz óz tarıhymyzǵa, ulttyq dúnıetanymymyzǵa bet burdyq. Biraq túrli sebeptermen Qazan revolúsıasynyń tarıhı baǵasy áli berilmeı keledi. Jalpy Qazan tóńkerisi tarıhynan qandaı taǵylym alýǵa tıispiz?
R.Jumaly: Egemen el bolǵanymyzǵa shırek ǵasyr tolsa da KSRO zamanyndaǵy shyndyqtyń áli de ashylmaı kele jatqany jasyryn emes. Búgingi kúni Alash úkimeti men zıalylary, asharshylyq, qazaqtyń mal-múlkin tárkileý, mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyrǵan eldi jerinen aıyryp, kolhozǵa májbúrlep kirgizý, ult janashyrlarynyń jappaı kózin qurtý, ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi qylmystar, Aral men Semeı apaty, Jeltoqsan qantógisi, taǵy basqa kóptegen oqıǵalarǵa saıası baǵa berilýi bylaı tursyn, olardy tipti ashyq talqylaýǵa qaýqarsyz ekendigimiz qynjyltady. Qazaq eli qanshama jyl sóz júzinde táýelsiz sanalǵanymen, saıası elıtalary burynǵy metropolıaǵa jaltaqtaýy, onyń aldynda seskenýi, tipti orys tilin dáripteý ádetinen shyǵa almaı kele jatqany is júzinde táýelsiz ekenine kúmán týǵyzady. Shyn mánisinde otarsyzdaný men quldyq sana-sezimnen qutylý úrdisi Qazaqstanda júrgizilmegenin aıǵaqtaıdy. Óz kezeginde derbes te azat Ult retinde qalyptasý atalǵan sheshýshi isterdi oryndamaı múmkin emes sharýa. Óz tarıhymyzdy zerttep bilmeı, ádil baǵasyn bermeı, onyń ishinde HH ǵasyrdaǵy KSRO men komýnıserdiń qandy qylmystaryn áshkerelemeı aldyǵa jyljýymyz neǵaıbil.
Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Dına Imambaı
