yvision.kz saıtynda latyn álipbıine baılanysty jan-jaqty salystyrmaly taldaý jasalǵan materıal jarıalanǵan bolatyn. Latyn álipbıine sátti kóshýimiz qazaq tiliniń erteńgi kúni úshin mańyzdy másele ekendigin eskere otyryp, sezine otyryp orys tilindegi materıaldyń qazaqshaǵa aýdarylǵan nusqasyn Qamshy oqyrman nazaryna usynyp otyr.
Qazaq tilin latyn álipbı júıesine kóshý 1929 jyly iske asyrylǵan edi, alaıda saıası jáne de basqa sebepterge baılanysty 1940 jyly Keńes basshylyǵy odaqtaǵy barlyq latyn jazýyn qoldanatyn halyqtardy májbúr túrde kırıll júıesine kóshiredi. Bul álipbıdi qazaq halqy 77 jyl qoldanyp kele jatyr (eki júıeni de elimiz óz erkimen qabyldamady). Buny memleketimiz mınımým degende aldaǵy 8 jyl qoldanady. Qazaqstan Respýblıkasy nyq jáne aıqyn túrde latyn grafıkasyna kóshýdi qabyldady, onyń artyq jáne kem tustaryna toqtaý asa qajettilikti suramaıdy. Tolyq kóshý 2025 jyldan bastap iske asyrý josparlanýda.
Aıta ketetin jaıt: qazaq tiliniń latyn grafıkasyn qabyldaýy saıası qajettilikten týyndamaı, tek lıngvısıkalyq, yńǵaıly etý suraqtaryn ǵana qanaǵattandyrýǵa arnalǵan qadam ekenin umytpaǵan jón. Bul másele tildegi keıbir suraýsyz qalyp, sheshilmeı jatqan máselelerdiń jaýabyn tabýǵa kómektesýdi ǵana kózdeıdi.
Eń aldymen, latynmen jazýdyń qandaı artyqshylyqtary bar ekenine toqtap keteıik:
- Tildiń modernızasıalaý men adaptasıalaý «mashınasyn» qaıtadan iske qosa alamyz. Bul degenimiz kirme sózderdi tikeleı sóz shyqqan tilden ǵana alyp, orys tilinen «aıaldaýdy» umytyp, óz tilimizge saı óńdeı alamyz degendi bildiredi. Keńes ýaqytynda kóptegen eýropalyq tilderdiń sózderi orys tilinen enip, qazaq tiliniń emlelerine saı beıimdelmeı, oryssha aıtylatyn, ári ol sózder sol kúıinde bekip qaldy (lager, artel, shahter, -ıa jurnaǵymen bitetin sózder, t.b.). Al tilimizdiń erejelerine saı beıimdelgen sózder tizimi: tárelke, ústel, samaýryn, bórene, t.b.
Tildiń beıimdeý ımýnıtetin qaıtadan jańǵyrtatyn bolsaq, elde qalyptasqan «orys tildik» stereotıptiń «arqasynda» halyq kırıll áripterimen jazylǵan sózderdi qabyldamaýy ábden múmkin, qabyldamaıdy da. 70 jyldyq tildiń janshylýy bizdi bul ımýnıtetten ábden alshaqtatqan. Qazaq tilinde qazir 42 árip bar, ondaǵy áripterdiń birshama bóligi orys tildi sózderdi jazý úshin ǵana qoldanylady. - Digital álemine ený anaǵurlym jeńildeı túsedi. Tehnologıalar ózgerip, olardyń jańaryp otyrýy eshkimge jańalyq emes, al olar týraly eńbekter men ónimder bóligi, naqtyraq aıtatyn bolsaq, 99 %-y aǵylshyn, ıaǵnı latyn álipbıinde shyǵady. Sonymen qatar latyn júıesin álem boıynsha 4 mlrd. astam (!) adam qoldanady, ol degen álemdik ıntegrasıaǵa kirý múmkindigin bere alady.
- Tildi úırený anaǵurlym jeńildeıdi. Qazaq tili eldiń kóptegen bólikterinde shet tili sıaqty oqytylady, óıtkeni áli de bolsa orys tiliniń áseri azaımaı otyr. Sondyqtan da latynǵa kóshý bul máseleni jeńildetetini aıdaı anyq. Negizgi faktorlar: árip sanynyń azaıýy, latynǵa kóshýdiń áserinen bolatyn sóz ózgeristeri tildi tegis etýi. [Anar hanym – KTK]
Qandaı da eldi almasaq ta, eń basty ról oınaıtyn faktor – halyqtyń sana deńgeıinde daıyn bolýy. Bizdiń artyqshylyǵymyz – kórshi memleketterdiń tájirıbesin mysal retinde qarastyra alýymyz.
Olaı bolsa, basqa túrki tildes memleketterdiń latyn álipbıine kóshý tájirıbesin qarap, salystyryp qaraıtyn bolsaq, kóptegen qyzyq málimetterge kezigemiz.
- Túrkıa
1928 jylǵa deıin alystaǵy qandas túrki halqy arab jazýyn qoldandy. Aıta ketsek, arab tili – semıt tobynyń tili (onda ıvrıt, amhar, tıgrin tilderi bar). Sol tilge negizdelgen jazba túrki tilderiniń júıesine tolyqtaı sáıkes emes-ti. [http://www.languages-study.com/turkce-alphabet.html] Túrkıa memleketiniń basshysy Kemal Atatúrik jazýdy ózgertip, tek tilge ǵana emes, halyqtyń oılaýy men órkenıetine de áser etetinin bilgendeı, halyq onyń usynystaryn qushaq jaıa qarsy aldy, tereń ózgeristerden turatyn til reformalary da engizilgen-di. Ózgeris tek áripterdi ǵana qamtymaı, belsendi leksıkaǵa da ońtaıly áser etti: 1930 jyly túrli basylymdardyń quramynda taza túrik sózderi 30 prosentti quraǵan bolsa, HH ǵasyrdyń sońynda ol 70-80 prosentke deıin jetken.
Alaıda keıbir jaǵymsyz jaǵdaılar da oryn alǵan edi, kóptegen sózder óziniń túrkilik baılanysynyń bolmaýynan qate aýdarylyp, durys beıimdelmeı engizilgen bolatyn.
- Túrkmenıa

Nıazov atyndaǵy álipbı. 2000 jyldan beri qoldanysta, jiberilgen basty qatelik – memlekettiń daıyndyq jumystarynyń azdyǵy, sebebi bastapqy ýaqyttarda jetkilikti túrde jańa álipbıge negizdelgen oqýlyqtar sanynyń azdyǵynan mektep oqýshylary kırıll álipbıin qoldanyp oqýǵa tıis bolatyn.
- Ózbekstan

Ózbek álipbıiniń sońǵy nusqasy. Kórshi memlekette áli kúnge deıin bul nusqany tolyqtaı engize almaı otyr. Kırılısada sol eldegi ádebıettiń 70% shyǵady, gazet-jýrnaldar basylady, al televıdenıe eki nusqany da qoldanady. Qoldanys tappaı turǵandyqtyń bir sebebi – jazýǵa absolútti yńǵaıy joq topas júıeniń qoldanylýy. Alaıda latyn jazýy qarqynyn jyl saıyn arttyryp jatyrǵanyn da kóp estımiz.
4. Ázirbaıjan

Latynǵa kóshý 1992 jyldan bastap 2001 jylǵa deıin jalǵasqan, álipbı 32 áripten turady. Bul qadam kóptegen ıntellegensıa múshelerinen qoldaý tapty, kerekti ádebıetterdiń tizimi jasalyp, latynǵa kóshý sapaly túrde iske asyrylǵan bolatyn.
Kóshý jumystaryn bitirgen memleketterdi qarastyrý aıaqtaldy. Endeshe basty maqsat – usynys retinde qarastyrylyp otyrǵan latyn álipbıine kóz júgirteıik.
Aldymen, Maǵjan Jumabaıdyń sózine kóz júgirteıik:
«Osy kúngi túrki tilderiniń ishinde qazaq tilinen baı, oralymdy, tereń til joq. Túrki tilimen sóıleımiz degen túrki balalary kúnderde bir kún aınalyp qazaq tiline kelmekshi, qazaq tilin qoldanbaqshy. Kúnderde bir kún túrki balalarynyń tili birikse, ol birikken tildiń negizi qazaq tili bolsa, sóz joq, túrki tiliniń keleshek taryǵynda qazaq ulty qadirli oryn almaqshy.»
Osyndaı tilge jańa rýh pen dem bere alatyn qural – jańa jazý júıesi.
Taldaýda halyq pen blogerler arasynda, sodan soń áli de resmı jarıalanbaı turǵan Til ınstıtýtynyń nusqalary qarastyrylmaq.
Qazirgi tańda Til ınstıtýty 3 túrli nusqamen jumys jasap jatyr.
- Apostrof aralasqan. Ózbek álipbıindegi «Ó» árpin «O’», «Ǵ» árpin «G’» dep belgileý arqyly jazý. Kórshimizden oıdyń tolyqqandy iske aspaǵandyǵyn bile alamyz.
- Dıagraf qoldaný. «Sh» árpin «Sh», Ǵ árpin «Gh», Ó «Oe» dep belgileý. Bir ǵana artyqshylyǵy – kompútermen tergende eshqandaı erekshe áripterdi talap etpeıdi, al kemshiligi kóp: mátin kólemi ulaıýdy, terý jyldamdyǵy azaıyp, qabyldaý da qıyndaı túsedi.
- Dıakrıtıka. Áripterge ártúrli syzyq pen belgiler qosý arqyly uqsas dybystardy belgileý ádisi (Öö, Ää, t.b).
Sońǵy nusqaǵa nazar kóp aýdarylady, basqalarǵa qaraǵanda yńǵaıy joǵary. Degenmen de dıakrıtıkalyq áripterdiń kóp bolýy jazý, oqý kezinde kórinisti buzady.

Sol jaqtaǵy mátinniń tazalyǵy baıqalady, al oń jaqtaǵy nusqada dıakrıtıkaǵa baı. Birinshi nusqa oqýǵa yńǵaılyǵy men estetıkalyq jaqtary utymdyraq kórinedi.
Endeshe, qarastyrylatyn nusqalarǵa kóshetin bolsaq:
KazLatyn (BaiLatyn) – latyn álipbıiniń standartty 26 árpine negizdelgen nusqa.
QazAqparat – túrik álipbıine negizdelgen.
A. Baıtursynuly atyndaǵy ınstıtýt nusqasy
Kazak Grammar Nazi – entýzıastar qurastyrǵan qazaq latyn álipbıi, joǵarydaǵy salystyrmadaǵy birinshi nusqa (maqala avtory osy nusqaǵa bet burady jáne qoldaıdy).
KazLatyn (BaiLatyn) vs Kazak Grammar
▸ KazLatyn (BaiLatyn)
▸ Kazak tylyne syngyp cetcen jat sozder cop’: kala, molda, shylde, akyl, aiyp, adyl, alym, adet, ylaj, omyr, ar, kurban, acym, aspan, dushpan, zanggar, kun, berece, patsha, dastarkan, sabyn, bedew, Asan, Usen, Samece, Shaibak, Sidak, Mambet, Madely, azyl, maskara, dawlet, apat, esep, nesybe, sert, aset, akyrap, jedy, duisenby, sarsenby secyldy taqy talai sozdyng bary kazak tylyne jat tylderden cyrgen sozder. Bul sozder byzdyng tylymyzge sonshama syngyp cetcen, kazak halky bulardyng jat ecendygyn sezbeidy. Baikap karasak, joqarqı sozderdyng bary de kazak tylynyng kay zangyna da conedy, kazaktyng tubyr sozderymen byrdei bolyp ozgeryp, kubylady.
Kazak Grammar
▸ Kazak tiline siŋip ketken jat sözder köp: kala, molda, cilde, akıl, ayıp, ädil, älim, ädet, ılaj, ömir, ar, kurban, äkim, aspan, ducpan, zaŋgar, kun, bereke, patca, dastarkan, sabın, bedew, Asan, Üsen, Sämeke, Caybak, Sıydak, Mämbet, Mädeli, äzil, maskara, däwlet, apat, esep, nesibe, sert, äset, akırap, jedi, düysenbi, särsenbi sekildi tagı talay sözdiŋ bäri kazak tiline jat tilderden kirgen sözder. Bul sözder bizdiŋ tilimizge soncama siŋip ketken, kazak kalkı b ulrdıŋ jat ekendigin sezbeydi. Baykap karasak, jogargı sözderdiŋ bäri de kazak tiliniŋ kay zaŋına da könedi, kazaktıŋ tübir sözderimen birdey bolıp özgerip, kubıladı.
QazAqparat vs Kazak Grammar
QazAqparat
▸ Qazaq tiline siñip ketken jat sözder köp: qala, molda, şilde, aqıl, ayıp, ädil, älim, ädet, ılaj, ömir, ar, qurban, äkim, aspan, duşpan, zañğar, qun, bereke, patşa, dastarqan, sabın, bedew, Asan, Üsen, Sämeke, Şaybaq, Sïdaq, Mämbet, Mädeli, äzil, masqara, däwlet, apat, esep, nesibe, sert, äset, aqırap, jedi, düysenbi, särsenbi sekildi tağı talay sözdiñ bäri qazaq tiline jat tilderden kirgen sözder. Bul sözder bizdiñ tilimizge sonşama siñip ketken, qazaq halqı bulardıñ jat ekendigin sezbeydi. Bayqap qarasaq, joğarğı sözderdiñ bäri de qazaq tiliniñ qay zañına da könedi, qazaqtıñ tübir sözderimen birdey bolıp özgerip, qubıladı.
Kazak Grammar
▸ Kazak tiline siŋip ketken jat sözder köp: kala, molda, cilde, akıl, ayıp, ädil, älim, ädet, ılaj, ömir, ar, kurban, äkim, aspan, ducpan, zaŋgar, kun, bereke, patca, dastarkan, sabın, bedew, Asan, Üsen, Sämeke, Caybak, Sıydak, Mämbet, Mädeli, äzil, maskara, däwlet, apat, esep, nesibe, sert, äset, akırap, jedi, düysenbi, särsenbi sekildi tagı talay sözdiŋ bäri kazak tiline jat tilderden kirgen sözder. Bul sözder bizdiŋ tilimizge soncama siŋip ketken, kazak kalkı b ulrdıŋ jat ekendigin sezbeydi. Baykap karasak, jogargı sözderdiŋ bäri de kazak tiliniŋ kay zaŋına da könedi, kazaktıŋ tübir sözderimen birdey bolıp özgerip, kubıladı.
QazAqparat nusqasymen jazylǵan “ş”, “ğ”, “q” áripteri kóp
mátin jáne Kazak Grammar Nazi nusqasy:
▸ Şağın şağında qaşağandıq Şıñğısqa Qapşağaydıñ şığısında bir şañğışınıñ Ninety One'nıñ şığarmaşılığa şağımdanğan şıñğırıwı estilgen.
▸ Şığanaqtıñ jağalawında şoğırlandırılğan üş uşqış: Şuğıla, Şağala jäne Şapağat aqımaqtanıp ketiwden şoşığandığınan şuğıl türde ağılşınşamen jäne şağatayşamen şuğıldanğan.
- Ğaşığınıñ aşıwşañdığına maşıqtanğan şığay Qanış eşqaşan şarşamaydı.
- Cagın cagında kacagandık Cıngıska Kapcagaydıŋ cıgısında bir cangıcınıŋ Ninety One'nıŋ cıgarmacılıgına cagımdangan cıngırıwı estilgen.
- Cıganaktıŋ jagalawı cogırlandırılgan üc uckıc: Cugıla, Cagala jäne Capagat akımaktanıp ketiwden cocıgandıgınan cugıl türde agılcıncamen jäne cagataycamen cugıldangan.
- Gacıgınıŋ acıwcaŋdıgına macıktangan cıgay Kanıc eckacan carcamaydı.
Kórinip turǵandaı, Kazak Grammar nusqasy basqa nusqalarǵa qaraǵanda utymdy nusqa retinde kórinedi. Onda qoldanylǵan sheshimderdi ashyp, qarastyryp kórelik.

Kazak Grammar usynyp otyrǵan latyn álipbıiniń nusqasy
[ŋ] dybysy kırıllısada «ń» dep belgilenedi. Latınısada oǵan birneshe qoldanys bar:
Ñ – ıýnıkodta qoldanylatyn qosymsha latyn sımvoly, ıspan tilinde [ɲ] dybysyn bildiredi, dıakrıtıka.
Ń – polák tilinde [ɲ] dybysyn bildiredi, dıakrıtıka.
Ņ – latysh tilinde [ɲ] dybysyna qoldanylady, dıakrıtıka.
Ň – cheh, slovak tilderinde [ɲ] bildiredi, túrkmen tilinde
Ŋ – keńeıtilgen latyn álipbıiniń áripi, [ŋ] dybysyn sıpattaıdy. Bútin belgi (sımvol).
Ꞑ – bútin belgi, 1929 jylǵy «Jańálipte» qoldanylǵan, alaıda kóptegen qaripterde sırek kezdesedi, qoldanysy az.
Qarastyrylǵandardyń ishinde eń yńǵaılysy – Ñ jáne Ŋ, birinshisi jıi kezdeskenmen, dıakrıtıka, al ekinshi árip naǵyz «ń» árpin naqty sıpattaıdy, onymen qosa tolyqqandy árip. «Ŋ» alamyz.
[ʃ] dybysy kırıllısada sh árpimen belgilenedi, al [ʃʃ] «sh» dep qabyldanǵan, sondyqtan latınısada oǵan arnaıylap árip shyǵarýdyń qajeti joq.
Qanaǵattandyratyn áripter: Ś, Ŝ, Ş, Š. Ár túrli tilderde [ʃ] dybysyn kórsetedi, biraq ta barlyǵy dıakrıtıka, al jańálipte C kórsetilgen edi, osyny qabyldaımyz.
[ʒ] men [j] áripterine «j» men «ı» sáıkes.
[ʒ] kelesi latyn áripteri kórsetedi: Ź, Ż, Ž. Qaıtadan dıakrıtıka, biraq ta qoldanylmaı qalǵan J jáne Y bar, solardy alsaq ábden bolady.

Ń, Sh, J, I áripteri úshin KG nusqalary
[q], [k], [g], [ʁ] sáıkesinshe q, k, g, ǵ áripterin bildiredi. Olar – alofondar, ıaǵnı fonema retinde birdeı, biraq ta kórshiles dybystarǵa baılanysty ózderin árqalaı dybystaıdy. Mysaly, [q] tek qana artqy qatarly daýysty dybystarmen ǵana turady, al [k] – aldyńǵy qatarlymen. Olaı bolatyn bolsa, artyq áripterdi alyp tastaımyz. Q men K «K» dep, al Ǵ men G birdeı «G» dep alamyz.
Áripterdiń kelesi toby kirme sózdermen baılanysty, olar: F, V, H, H.
H men H úshin eki túrli árip jasaý túbegeıli durys emes, Hh-men ǵana belgileý abzal.
Kırıldyq ı, ý áripteri birneshe suraq týyndatady, sebebi olar birneshe dybysty bildire alady. I — [ɤj], [ɪj], [i]; Ý — [w], [ɪw], [ɤw], [ɯw]. Latynmen jazǵanda bulardy dybys reńine qaraı ashyp jazýǵa múmkindik týady. Sıyr - sıyır, ıne — iyne, ıelik — iyelik, ınternet — internet.
Rý — ruw, aýa — awa, quıysý — kuyısıw, kúıisý — küyisiw.

I, ý áripteri úshin jańa emleler
«S» árpi kirme sózdiń shyǵý tegine qaraı S, Z arqyly belgilenedi. Nemis tilinen bolsa – Z, al basqa jaǵdaılarda – S.
Iý, Ia áripteri – naǵyz dıftoń, olardy birneshe árippen ǵana belgileý usynylady: aıý – ayıw, ıaǵnı – yagnıy.
Ch bolsa C-ǵa aınalady: chek – cek.
Olaı bolatyn bolsa, Saıyn Muratbekovtiń «Jýsan ıisi» týyndysynyń bir úzindisi qalaı bolatynyn anyqtap kórelik:

Mátinge qarap bul álipbıdiń kórgenge jaǵymdy, jazǵanǵa yńǵaıly, nebári 29 áripten quralatynyn aıqyn kóre alamyz. Basqa túrki tilderiniń nusqalarynan aıyrmashylyǵy bar.
Dál qazir Til ınstıtýty usynyp otyrǵan álipbı:

Dıakrıtısy kóbirek, q, ǵ áripterine arnaıylap árip jasalǵan, al Kazak Grammar nusqasy ekstetıka men únemdiligi arqasynda utymdy bolyp kórinedi.
Avtor: Kesantielu Dasefern
Qazaqshaǵa aýdarǵan: Sanjar Mánepov