Uly dala mádenıeti: qazaq oıyndaryndaǵy tereń fılosofıa

    Ásel Bolatqyzy
    Uly dala mádenıeti: qazaq oıyndaryndaǵy tereń fılosofıa Foto: Ashyq derekkóz

    Qazaq halqynyń dástúrli oıyndary jaı ǵana oıyn-saýyq nemese bos ýaqytty ótkizý tásili emes. Uly dalanyń qolaısyz jaǵdaıynda olar ǵasyrlar boıy batyldyq, tózimdilik, strategıalyq oılaý, birtutastyq jáne dástúrler men qundylyqtar saqtalǵan kúshke, ıntellektke degen tereń qurmet tárbıelengen ómir mektebi retinde qyzmet etti. Ár jarysta kóshpeli ómir salty, fılosofıa men ult rýhy kórinis tapty.

    Bul maqalada biz qazaq ulttyq sportynyń úsh injý-marjany: qazaqsha kúrestiń ejelgi erejesi, oıyn-saýyq jáne serpindi kókpar, sondaı-aq toǵyzqumalaqtyń tereń zıatkerlik oıyny týraly aıtyp beremiz.

    Qazaqsha kúres – tózimdiliktiń kórinisi

    Qazaqsha kúres – tamyry ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan ejelgi jekpe-jek túrleriniń biri. Kóshpendilerdiń fızıkalyq kúshi men ózine jáne óz túrine qarsy turý qabileti bárinen buryn baǵalandy. Kúres halyq merekeleriniń (toı, as, Naýryz) mindetti elementi boldy. Aýyldarda aýqymdy týrnırler uıymdastyryldy – túıe palýandar saıysy, onda jeńimpazdarǵa (palýandarǵa) bas júldeler tabystaldy. Bastapqy kúreste qatań jas nemese salmaq shekteýleri bolǵan joq – naǵyz sheberlik pen erik-jigeri bar adam jeńedi.

    Palýannyń basty mindeti –  qarsylasynan basym túsip, jaýyrynyn jerge tıgizý. Búıirge nemese tizege laqtyrý úshin upaılar qolmen beriledi.

    Kókpar – qaısar jigitterge arnalǵan synaq

    Kókpar (parsy tilinen aýdarǵanda - "sur qasqyr") – bul komandamen birge oınaıtyn at sporty. Bul sport túri jylqyny minsiz basqara bilýdiń jáne komandalyq rýhtyń kórinisi. Ańyz boıynsha, ejelgi ýaqytta ańshylar jyrtqyshtardan oljasyn tartyp alyp, ony aýylǵa tezirek jetkizý úshin bir-birine laqtyryp oınaǵan. Ýaqyt óte kele bul jaýyngerlerdi atty áskerge daıyndaıtyn ulttyq oıyn-saýyqqa aınaldy.

    Oıyn aıasynda shabandozdardyń eki komandasy oljaǵa talasady. Oıynshylardyń mindeti – oljany jerden kóterý, qarsylastardyń shabýylyna qaramastan ony ustap turý jáne "qazanǵa" laqtyrý (qarsylastyń qaqpasy).

    Búgingi kúni resmı sporttyq kókparda taımaýt ýaqyty qatań retteledi, qarsylastaryn qamshymen urýǵa nemese jylqylarǵa qasaqana zıan keltirýge tyıym salynady. Degenmen, oıyn qatysýshylardan keremet dene shynyqtyrýdy, úılestirýdi jáne qoryqpaýdy talap etedi.

    Toǵyzqumalaq: "dala algebrasy" jáne aqyl logıkasy

    Oıyn 18 kishkene tesigi bar arnaıy aǵash taqtada ("otaý") –  ár oıynshyǵa 9 jáne eki úlken saqtaý tesigi ("qazan") arqyly oınalady. Partıanyń basynda 18 tesiktiń árqaısysynda dál 9 qumalaq shary bar (barlyǵy 162 dana).

    Oıynshylar kezek-kezek óz jaǵyndaǵy bir tesikten tastardy alyp, olardy saǵat tiline qarsy baǵytta ornalastyrady (ár kelesi tesikke bir). Eger sońǵy tas jaýdyń shuńqyryna túsip, ondaǵy tastardyń jalpy sany jup bolyp ketse, oıynshy osy tastardyń barlyǵyn óziniń "qazanyna"alady.

    Eger sońǵy tas qarsylastyń shuńqyryndaǵy sharlardyń sanyn dál úshke jetkizse, bul tesik oıynshynyń "tuzdyq" (qasıetti oryn) dep jarıalanady. Odan ári oıyn barysynda jetken barlyq tastar avtomatty túrde júzdik ıesiniń qazanyna kóshedi.

    Oıyn qatysýshylardyń biri óz qazanynda 81-den astam tas jınaǵanǵa deıin jalǵasady (jalpy qordyń kóp bóligi).

    Qazaqtardyń ulttyq oıyndary – ótken men qazirgi arasyndaǵy jandy kópir. Urpaqtan-urpaqqa beriletin erejelerdi saqtaı otyryp, qazaqsha kúres, kókpar jáne toǵyzqumalaq búginde Kóshpendilerdiń dúnıejúzilik oıyndary men halyqaralyq jarystardyń baǵdarlamalaryna enip, ekinshi týylýdy bastan keshýde. Olar eń bastysy týraly úıretedi: fızıkalyq nemese aqyl-oıy myqty adam ǵana emes, ata-baba dástúrlerin qurmetteıtin adam da jeńedi.

     

    Qatysty tegter :

    Qatysty Maqalalar

    Qarasha aıyndaǵy ataýly kúnder

    Qarasha aıyndaǵy ataýly kúnder

    15:00, 11 qarasha 2026