Jumys ýaqytyn ár túrli etýdiń paıdasyn bir ǵana qarapaıym mysalmen túsindire ketsem.
Máselen, Sizderde jumysta túski úzilis saǵat 13:00-den 14:30-ǵa deıin. Siz de áriptesterińizden qalmaı tústenýge 13:00-de asqanaǵa barasyz. Kezekte turǵan jurtty kóresiz. Óıtkeni olar da eshkimnen qalmaı 13:00-de shyqqan. Al qyzmet kórsetýshi, daıashylar, kasırlerdiń sany ózgermeıdi, tańerteń de, túste de, keshte de sol personal. Al eger siz 13:00-ge deıin nemese 14:30-dan keıin asqanaǵa barsańyz asqanada kezek bolmaıdy. Erkin kelip, erkin ketesiz.
Qala men joldardaǵy keptelis te týra osylaı:
Mysal úshin joǵaryda aıtqan Sizdiń jumys ornyńyzdy "qala" dep, asqanany "jumys ornyńyz" dep, al personaldy "joldardyń ótkizý múmkindigi" dep alyp qarasańyz bári de ap-aıqyn.
Qala halqynyń barlyǵynda derlik jumys tańǵy saǵat 09:00-da bastalady, keshke 18:00-de aıaqtalady. Jumystan keshikpes úshin olar bári bir ýaqytta jolǵa shyǵady, biri óz kóligine minedi, biri avtobýsqa minedi, áıteýir bári jolǵa shyǵady. Osy kezde keptelistiń kókesi bastalady. Qaıtqanda da osy kartına. Al joldardyń ótkizý múmkindigi saǵatqa qarap ózgerip ketpeıdi. Túste 2 jolaq jol, tańǵy jáne keshki keptelisterde 4 jolaqqa aınalmaıdy. Sol qalpy qalady (personal ózgermegen sıaqty).
Al eger ákimdik usynǵan ózgeristerdi alyp qarasańyz, qala halqy birkelki emes, árkelki jumys, oqý, qyzmetterin bastaıdy. Demek, olardyń jolǵa shyǵý ýaqyty da árkelki bolady.
Bir ǵana mysal, JOO jáne kolej stýdentteri tańǵy saǵat 8-de elmen jaǵalasyp sabaqqa barǵansha, asyqpaı 10-da barǵan áldeqandaı tıimdi emes pe (olar báribir birinshi pardan qalyp júredi). Astanada 80 myńǵa jýyq stýdent baryn eskersek, osynsha jolaýshy negizgi kólik aǵynynan 1-2 saǵattan keıin shyǵyp, kóshelerdiń júktemesin azaıtady degen sóz.
Avtobýs jolaqtaryna qatysty. Qala tirshiliginde, basymdyq birinshi kezekte qoǵamdyq kólikti paıdalanýshylarǵa berilgen. Odan keıin velo jáne jaıaý júrginshiler, eń sońynda avtokólik júrgizýshileri.
Oılańyz, kósheniń bir bóliginde 70 jeke kólik tur delik, árqaısynyń ishinde 1-2 adam, ary ketse 3-4 adam. Al avtobýsta 70-90 adam ketip bara jatyr. Qala úshin 70 kólik emes, 1 avtobýstyń jeter jerine keshikpeı ári qaýipsiz jetýi mańyzdy. Parkıng te solaı, parkovka da solaı, kólik aldyń ba, komfort kerek pe, shydaısyń. Unamasa avtobýspen júr.
Ol úshin de jumystar júrgizilip jatyr. Mine, taǵy 380 sý jańa avtobýs jelige shyqty. Qalanyń avtobýs parki jyl saıyn jańartylyp, qoǵamdyq jolaýshylar tasymaly qyzmeti kúnnen-kúnge jetildirilip keledi.Bunyń bári de birinshi kezekte qoǵamdyq kólik paıdalanatyn jolaýshylar úshin.
Mektepke bala tasyǵan ata-analarǵa kelsek. Qazir qala mektep avtobýstaryn kóbeıtip, olardy jolǵa júıeli túrde shyǵaryp jatyr, mektepterde bul másele sheshimin taýyp jatyr. Odan bólek qalada qalalyq taksı qyzmetteriniń arzan biraq sapaly qyzmet etýi úshin jumystar júrgizilip jatyr. Túsingen adamǵa qazir jeke kólik ustaýǵa ketetin shyǵyn az emes. Ol týraly Elbasy da jaqsy mysal keltirip, aıtyp bergen bolatyn.
Astanadaǵy kóliktiń sany 3-4 ese emes, 10 ese ósken. 2000 jyldary elordada 40 myń kólik tirkelgen bolsa, qazir 400 myńnan asyp barady. Bul úrdis kúnnen kúnge ósip keledi.
Eger osy aıtylǵandardyń birin atqarmaı, jeke kólik ıeleriniń qalaýynan shyǵý úshin jaǵdaı jasaı beretin bolsaq, shynymen de Eýropa bola almaımyz.
Al Eýropanyń damyǵan elderinde (búkil Eýropa dep aıtýǵa kelmeıdi, óıtkeni ol qurlyqta da máseleleri sheshilmegen elder kóp) týra osyndaı sheshimder qabyldanyp, reformalar júrgizilgendikten qazirgi jaǵdaıǵa jetip otyr. Amerıkanyń, Eýropanyń damyǵan elderiniń qoǵamdyq kólik tasymaly, kóshe mádenıeti taǵy basqa júrip ótken joldaryn paraqtap qarap kórińizder, bári de qazirgideı keremet bop ketpegen. Olar da aqyryn-aqyryn, birtindep ózgerister engizip, zamanyna saı tıisti sharalar qabyldap osy kúıge jetken.
Abaı aıtpaqshy, "Bolmasań da uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz" demekshi, Eýropany kórip otyryp, onyń jolyn qaıtalamasaq, onda bul másele odan ári ýshyǵa da, kúrdelene de beredi.
Sondyqtan, erteńgi kúngi komfort úshin, búgingi kúngi ózgeristerdi qoldaý kerek. Al qala tirshiligi osynda ómir súrip jatqan ár turǵynǵa qatysty.
Jomart Aıqazy
