Qylmys ataýly qaı zamanda bolsyn oryn alǵan. Oǵan toqtaý joq. Keıbir daryndy adamdar bolmasa qandyqol qylmyskerlerdi ustaý da qıynǵa soǵar edi, tipti múmkin bolmas ta ma edi. Mine, sondaı qıly, shyrmaýly qylmystardy ashyp talaı qylmyskerlerdiń jaýapqa tartylýyna sebepker bolǵan detekıvter týraly tanymdyq maqalany Qamshy aqparattyq agenttigi oqyrman nazaryna usynady.
Tanymal, ataǵy jer jaratyn detektıvter týraly bestsellerler jazylady, mıllıondaǵan adamdardyń kóńilinen shyǵyp ta jatatyny belgili. Sherlok Holms, Erkúlá Pýaro, Marpl hanym esimderi detektıvshilder qaýymy arasynda tanymal bolǵanymen, bulardyń bári oıdan qurastyrylǵan kitap keıipkerleri.
Degenmen de, shynaıy ómirde mundaı detektıvter bolmady degen sóz emes. Tek kópshiligi naǵyz shynaıy detektıvter týraly bile bermeıdi.
Mine sondaı detektıvterdiń biri Ejen Fransýa Vıdok.
Fransýzdyq naýbaıhanashy otbasynda dúnıege kelgen. 14 jasynda óziniń alǵashqy qylmysyn jasaıdy. Muǵalimin baıqaýsyzda óltirip alǵan soń, otanyn tastap Amerıkaǵa kóship ketken. Óziniń búkil ómirin qylmystyq toptar arasynda ótkizgen. Túrmeden sansyz ret qashyp ketip otyrǵan. Aqyrynda ol óziniń qyzmetin Parıj ákimshiligine usynady. 1811 jyly arnaıy brıgada quryp onda buryńǵy qylmyskerlerdi jınaıdy. Ejen Vıdok «Qylmyskerdi tek qylmysker túsinedi» dep eseptegen. Vıdok álemdik detektıv salasynyń atasy bolyp tabylady. Ol alǵash ret óziniń zertteýlerinde saraptama tásilderin qoldanǵan. Oqtyń ólshemin zertteý de Vıdoktyń bastamasy bolǵan.
Alan Pınkerton
Shotlandıanyń Glazgo qalasynda týylǵan Alan Amerıkaǵa emıgrasıalanǵan. Sol jaqta bir qaanyń sherıfi atanady. Ol jumys istegen uıymnyń basty qaǵıdasy: «Biz eshqashan uıyqtamaımyz» bolǵan. Ol alǵash ret qylmyskerlerdi klassıfıkasıalaýdyń alǵysharttaryn oılap tapqan. Pınkerton agnettigi áli óziniń jumysyn Shvesıada jasaýda. Pınkrton týraly kitaptar jazylǵan.
Arkadıı Koshko
Mınskide týylǵan Koshko aýqatty otbasynan shyqqan. Áskerı qyzmette jumys istese de, detektıv romandaryn jıi oqyp bala kezden sol salany qyzyqtaǵan ol krımınalısıkaǵa kelgen. Ol kelbet pen saýsaq izi arqyly qylmyskerdi anyqtaýdy alǵash ret oılap taýyp qoldanǵan.
Osıp Shor
Nıkopolda dúnıege kelgen Osıp óz balalyq shaǵyn Odessada ótkizgen. Detektıv bolmasa da, buzaqy toptardy aıaýsyz joıyp otyrǵan. Qylmyskerlermen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan onyń ómiri aýyr bolǵan.
Ivan Pýtılın
23 jasynda polısıaǵa jumysqa turady. Qaýipti qylmyskerlerdi ustap óz isiniń mamany ekenin dáleldeıdi. 27 jasynda orden men medal alǵan. Ol ómiriniń 40 jylyn boıy tonaýshylar men qanisherler arasynda ótkizgen.
AVTOR: Nazerke MUSA
