Adam - qoǵamnyń, memlekettiń negizgi quraýshysy, mańyzdy bóligi jáne onyń tıisinshe óz quqyqtary men bostandyqtary bar.
Adam balasynyń eshkim eshqashan aıyrýǵa tıisti emes eń úlken qundylyǵy men basty quqyǵy -ómiri men ómir súrý quqy. Kez-kelgen qoǵamnyń úshin adam basty qundylyq ekeni ras. Barlyǵy adamdar úshin jasalady. Zań da tıisinshe adamdar úshin qyzmet etedi. Alaıda adamnyń quqyqtary men bostandyqtary shekteletin kezder de bolady. Mine, osyndaı jaǵdaıdyń biri – adamdy ómir súrý quqynan aıyrý.
Árıne, Qudaı bergen ómirdi adamnyń nemese memlekettiń ıakı bolmasa basqa bireýdiń qıýy moraldik turǵydan da, dinı turǵydan da durys emes dep esepteımiz. Alaıda árkim óziniń ómiri úshin jaýapty. Jáne osy jaýapkershilik adamnyń barlyq ómiri boıynda moınynda bolady. Demek adam óz ómiriniń qojaıyny, ıesi bolǵandyqtan ol óziniń jasaǵan, istegen áreketterine tıisinshe jaýapty.
Qatpary men qaltarysy mol tarlan tarıhqa kóz júgirtsek, ólim jazasynyń qaısybir zamanda bolmasyn, qaı memlekettiń ishki saıasatynda, zańynda bolmasyn ózekti ári daýly másele bolǵanyn kóremiz. Qamshy aqparattyq agenttigi álemdegi ólim jazasynyń daýmy men adam quqyǵy jaıyndaǵy maqalany oqyrman nazaryna usynady.
Adamnyń jasaǵan qymysy ne bolmasa durys emes áreketi úshin ómirin qıý arqyly jazalaý- sonaý erte zamandarda, tipti qoǵam qalyptaspaı turǵan taptyq kezeńderde oryn alǵan. Eń alǵashqy ólim jazasynyń evolúsıasy «qandy kekten» bastaý alady.
Erte kezderde adamdar bir-birinen kek almasa ol úlken osaldyq, álsizdik dep, jasaǵan qylmys úshin adam eń aýyr jaza tartý kerek dep eseptelgen.
Al búgin álemniń kóptegen memleketteri ólim jazasyn qoldap ony óz tájirıbelerinde belsendi túrde qoldanýda.
Ólim jazasy- adamdy ómir súrý quqynan aıyra otyryp jazalaýdyń túri. Bul jaza asa aýyr qylmys jasaǵan qylmyskerlerge qoldanylady.
Álemde ólim jazasynyń mynadaı túrleri qoldanylady:
-Atý jazasyna kesý;
-Dári (ıneksıa) egý;
-Darǵa asý;
-Taspen atý;
-Bas shabý:
-Elektrli oryndyq arqyly;
-Gazdalǵan kamera;
Atý jazasy – jazaǵa kesilgen qylmyskerdiń kózin baılap qabyrǵaǵa taqap turǵyzady nemese baǵanǵa baılap qoıady. Qylmyskerdi birneshe mergen atady. Mergenderdiń óz oqtarynyń qylmyskerge tıip-tımegenin bilýdi qıyndatý úshin jazaǵa tartylýshyǵa arnaıy kıim kıgizedi. Búginde atý jazasyn Qytaı, Somalı, Taıvan, Belorýs Ózbekstan, Vetnam sıaqty elder qoldanady.
Darǵa asý- moıynǵa baılanǵan arqannan adam denesiniń salmaǵynyń qysymynan paıda bolatyn asfıksasıa. Darǵa asylǵan adamnyń tynys alý ortalyǵy qysylyp 4-5 mınattan keıin kóz jumady. Bul jaza túrin qoldanatyn elderge Mysyrdy, Iran, Iordanıa, Pákistan, Sıngapýr, Irak, Japonıany da jatqyzamyz.
Bas shabý- bıologıalyq ólim óte tez júzege asady. Jazanyń bul túri Irak pen Saýda Arabıasynda qoldanylady.
Elektrli oryndyq- 19 ǵasyrda AQSH-ta oılap tabylǵan. Adamdy toq urý arqyly óltirý. Tutqyndy oryndyqqa otyrǵyzyp aıaq qolyn baılaıdy. Basyna arnaıy dýlyǵa kıgizip kózin baılaıdy. Denesin beldiktermen bekitedi. Bastapqyda 2000 vólt toq ótkizedi, odan keıin toq mólsherin azaıtyp taǵy bir ret jiberedi. Adam budan júregi toqtap óledi.
Dári egý (ıneksıa)- ólim jazasynyń eń bir jeńil túri retinde belgili. Qylmyskerge úsh dári egedi. Birinshisi anestezıa úshin, ekinshisi – deneniń saldanýyna ákeledi, al úshinshi ekpe júrek toqtaýyna áser etedi. Bul ólim jazasynyń túri AQSH-tyń 38 shtatynyń 37-de qoldanylady, Fılıppın aralynda da jazanyń belsendi túri.
Gazdalǵan kamera-bul jazanyń túri AQSH-ta ǵana qoldanylady. Kamera ishinde jazaǵa kesilýshini oryndyqqa baılap arnaıy qubyrlar arqyly gaz jiberedi. Gazdyń áserinen adam esinen tanyp 9 mınýttan keıin kóz jumady.
Tas laqtyrý
Ólim jazasy álem elderinde
Shyǵys elderi men Azıanyń bir qatar elinde taspen laqtyryp adamdy jazalaý keń taralǵan. Iran men Aýǵanstanda, Sýdan men Nıgerıada osyndaı jaza túrin kezdestirýge bolady. Bir top adam jınalyp qurbandy jerge basyn kórinetindeı etip kómip tastaıdy. Sodan keıin oǵan tas laqtyrady.
Búginde álemniń 170 eli ólim jazasynan bas tartyp nemese maratorıı jarıalady. Sońǵy ýaqyttary Eýropa elderiniń birshamasy jazaǵa tartýdyń bul túrinen bas tartyp jaqandyǵyn, tipti jyl saıyn bir-eki memlekettiń ólim jazasynan bas tartýy tendensıaǵa aınalyp kele jatyr. BUU da óz kezeginde memleketterdi mundaı aýyr jaza túrinen bas tartýǵa shaqyryp jatqanyn atap ótýge bolady.
«Ómir súrý quqyǵy- adamnyń negizgi mańyzdy quqyǵy. Ómirden aıyrý – qaıtymsyz proses. Bir adamnyń ózge bireýdiń ómirin aıyrýǵa bolmaıdy. Bul tolyqtaı adamdyq pen adamgershiliktiń joqtyǵy»-dep atap ótti BUU bas hatshysy.
Osyǵan qaramastan álemniń 58 elinde ólim jazasy qoldanylady. Bul elderdiń ishinde AQSH, Aýǵanstan, Vetnam, Irak, Iran, Iemen, QHR, KHDR, BAÁ, Pákistan, Saýda Arabıasy, Sıngaýpr, Palestına, Mysyr bar.
2006 jylǵy esep boıynsha álemde 5 myń 628 adam ólim jazasyna kesilgen. Amnesty International júrgizgen 2014 jylǵy esep boıynsha álemniń 22 elinde 1061 adam ólim jazasyna kesilgen. 2014 jyly BUU-ǵa múshe 20 elde ólim jazasy ótkizilgen.
Sonymen birge úkim jarıalanyp biraq ólim jazasy iske aspaıtyn memleketter de bar. Olarǵa Karıb baseıniniń elderi men Azıa, Afrıka qurlyǵynyń birneshe memleketin jatqyzýǵa bolady.
Bir Qytaıdyń ózinde 1996 jyly 4,5 myń adam ólim jazasyna tartylǵan. Halyqaralyq adam quqyǵyn qorǵaý problemasy búginde úlken rezonans týdyrǵan máselege aınalyp otyr. «Demokratıaly» elderdiń ózinde qylmyskerlerge úkim shyǵarý, jazalaý kezinde násildik dıskrımınasıa oryn alady. Sonymen birge sot prosesi kezinde aıyptalýshy jaqtyń qorǵaýshysynyń bolmaýy, jazanyń qaıta qaraýǵa, appılásıaǵa usynylmaýy syndy olqylyqtar óte kóp. Bylaısha aıtqanda demokratıaly memleketterdiń ózderi adam quqynyń taptalýyna jol berip jatyr.
Ólim jazasyna kesý problemasynyń eń qorqynyshty jaǵy – onyń kámeletke tolmaǵan balalar men jasóspirimderge de qatysty qoldanylýy. Iran, Pákistanda jazaǵa tartýdyń munshalyqty soraqy bolýy- shyn máninde jaǵa ustatarlyq.
Qazaqstandaǵy ólim jazasy
Qazaqstanda ólim jazasy (atý) tek aıryqsha aýyr qylmystar (lańkestik, genosıd, aıýandyqpen kisi óltirý, t.b.) úshin taǵaıyndalady. 18-ge tolmaǵan jasóspirimge, áıel adamǵa, sot úkimi shyqqanǵa deıin 65 jasqa tolǵan er adamǵa qoldanylmaıdy. Raqymshylyq jasalǵan jaǵdaıda ólim jazasy ómir boıyna nemese 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna aýystyrylýy múmkin. Qazaqstan kórshiles Reseı Federasıasy sekildi ólim jazasyn ýaqytsha toqtatyp 2003 jyldan bastap ólim jazasyna moratorıı jarıalady. Desek te, sońǵy ýaqyttary aýyr qylmystardyń kúrt ósýi, pedofılderdiń kóbeıýi men olardyń laıyqty jazalaryn almaýy sekildi faktorlar bizdiń elimizge de ólim jazasyn engizý kerek pe degen saýal týdyrady. Osy oraıda halyqtyń pikirin bilý maqsatynda júrgizilgen saýalnamaǵa nazar aýdarsaq:
Qarapaıym halyqtyń pikiri zańdy túrde ekige bólinedi: bir jaq ólim jazasy kerek dese, endi biri ony engizýdi jón sanamaıdy. Keıbireýler adamnyń ómirin qıý durys emes, qylmys jasaǵan adamǵa túzelýge múmkindik berilý kerek dep esepteıdi.
Saýalnama: halyq pikiri
Saýalnamaǵa qatysqan 22 adamnyń 16-sy ólim jazasyn qoldaıtyndyqtaryn jetkizdi. 5-ten kóp adam óltirgender men pedofılderge qatysty ǵana ólim jazasy qoldanylý kerektigin atap ótti. Al qalǵan 6 adam kimniń bolmasyn ómirin qıý múldem durys emes ekendigin, qandaı jaǵdaı bolmasyn adamdy ómir súrý quqynan aıyrýǵa bolmaıtynyn jetkizdi.
Rýslan 28 jasta: «Qazaqstanda ólim jazasyn engizýdi qoldaımyn. Bizdiń memleketke qajet. Pedofılderdiń sanyn azaıtatyn edi dep oılaımyn».
Sársenbaı Igilikov 65 jasta: «Bizdiń memleketimizge ólim jazasy kerek. Sebebi múldem tártip bolmaı ketti».
Alısher 24 jasta: «Men ólim jazasyna múldem qarsymyn. Biz bireýdiń ómirin qıatyndaı kimbiz? Eger biz adam óltirgen qylmyskerdi óltiretin bolsaq, bizdiń odan qandaı aıyrmashylyǵymyz bolady? Biz de sonyń dárejesine túsemiz. Sebebi – adam óltiremiz. Qylmys jasaǵan adam jazasyz qalmaıdy. Ol zań negizinde jaýapqa tartylady. Erteń de ony mindetti túrde basqa jaza kútedi».
Dýman 23 jasta: «Men ólim jazasyn tek sırek jaǵdaıda ǵana qoldaný kerek dep esepteımin. Nege deseńiz, halyqty qyrǵan, adamdarǵa óte aýyr deńgeıde jábir kórsetken, olardyń bostandyǵy men bolashaǵyna balta shapqan, jas balalar men kámelet jasqa tolmaǵandardyń jynystyq tutastyǵyna nuqsan keltirgen azamattardyń qylmysy tolyǵymen dáleldense, osy iske baılanysty keminde 15 kýágerden nemese birneshe beınebaqylaý qurylǵylarynan alynǵan qylmystyq is materıaldary negizinde ǵana ólim jazasyn iske asyrǵan jón dep oılaımyn. Bul sanatqa lańkesterdi, pedofılderdi, nıkrofılderdi, ultarazdyq qaqtyǵys týdyrýshylardy jatqyzǵan jón shyǵar».
Jalpy alǵanda, zań turǵysynan qaraǵanda Qazaqstan quqyqtyq memleketke aınalýdy josparlaıdy. Eýropanyń damyǵan elderiniń birqatary BUU-nyń 2007 jylǵy hattamasyna sáıkes ólim jazasynan bas tartyp jatyr. Sondyqtan elimizdiń moratorıı jarıalap otyrǵany da beker emes. Durystap oılanyp qarasaq qylmystyń sanyn azaıtý úshin qaıta orta ǵasyr kezeńine oralýdyń mańyzy bar ma? Bireýdi qorlaý, zorlaý arqyly kim baqytqa keneledi?
«It meni qapty dep, ony qapsam, adamdyq aýzymda ne qasıet qalady» dep M.Áýezov atamyz aıtpaqshy, ózgege jamandyq tilep, ony ómirinen aıyrsaq adamdyǵymyz, adamgershiligimiz qaıda qalmaq? Qylmyskerlerdi jazalaýdyń basqa da álternatıvti joldary bar dep esepteımin. Máselen, ekpe arqyly óltirý. Nemese adamdy moraldik turǵydan, sanasyna áser etetindeı jaza túrlerin qoldanýǵa bolady. Qoǵamnan alystatyp, ızolásıalaý nemese «aq bólme» syndy oryndarda ustaý jáne t.b. Menińshe, ólim jazasyna kesý- ol problemany sheshý joly emes. Ol- kek. Jamandyqqa jamandyqpen jaýap berý.
Árıne, qylmyskerdiń aty qylmysker. Kinásin óz moınyna alyp, keshirim surap jatsa bir sári. Jasaryn jasap qansha dáıek pen aıǵaqtarǵa qaramastan qylmystaryn moıyndamaıtyn keıbireýlerine ne dersiń...
Mundaıda sezinip, kórip, bilgen adam ǵana bárin túsine alady. Jaqyndary qandyqoldyń kesirinen qaza tapqan, pedofıldiń kesirinen taǵdyry oırandalǵan balanyń ata-anasy- naǵyz qaıǵyny solar ǵana túsinedi. Olar úshin jaýyz bolǵan qylmyskerdiń ólimin solardan artyq eshkim qalamaıdy. Al qylmyskerdi keshirý degen- tipti bul dúnıede bolýy múmkin emes nárse.
Eshkimniń taǵdyry oıynshyq emes. Ómir bir-aq ret beriledi. Árkimniń óz ómiri-Qudaıdyń amanaty.
NAZERKE MUSA
