Osy kúni termınkomdaǵylardyń keıbir tirligine qarap otyryp qaıran qazekemniń «Boıaýshy, boıaýshy degenge saqalyn boıaıdy» degeni eske túsedi. Jaqynda onda otyrǵandardyń «drenaj» degendi de qazaqshalap «qashyrtqy» deýge bolmaıdy ol termın sóz degen uıǵarymyn estigende bul ne qazaq tiline qaskóılik, ne nadandyq qoı dep qanymyz basymyzǵa shapty. Óıtkeni, budan júzdegen jyl buryn egin egip, baý-baqsha baptaǵan halqymyz sol zamanda-aq ony «qashyrtqy» dep ataǵan. Onyń basty sý kózinen, bas aryqtan bólinip, ıaǵnı, qashyrtyp jasalatyndyqtan solaı atalatynyny esi durys adamǵa ap-anyq túsinikti. Ánebir joly «Slovar ınostrannyh slov» degen ataýmen shyqqan úsh birdeı sózdikti erinbeı jalyqpaı qarap shyqtym. Solardyń ishinen birde-bir orys sózin tappaı osy orys tili degen til bar ma ózi dep tań qaldym. Bizdiń keıbir termınqumarlar termın dep atap júrgen sózderdiń bári arab, latyn, arameı, ıspan, ıtalán, qytaı, latysh, malaı, fransýz, aǵylshyn, shved, fın sózderi. Al sol shetel sózderin orystar qalaı burmalap, ózgertip aıtsa, bizdiń qazaqtar da sol kúıinde qaıtalap «oıbaı, bul termın, oǵan tıisýge bolmaıdy» dep shyj-byjy shyǵady. Iaǵnı, orystar qalaı buzyp aıtsa qazaq sony qaıtalaýmen keledi. Qalaı jazylsa, sol kúıinde aıtyp júrgen sózder ol halyqtar tilinde múlde basqasha aıtylady. Mysaly, ınovasıa, ıntellıgensıa, nasıonalnost organızasıa, ınternasıonal, taǵy basqalary múlde orystar aıtqandaı emes. Eń aıaǵy arhıv, mýzeı, akter, spırál, kompozıtor, fontan, restavrasıa, repressıa, dıfferensıal degen sıaqty júzdegen, myńdaǵan sózderdi orystar osylaı qoldanady dep qazaq termınqumarlar sol kúıinde qaldyrýǵa sheshim shyǵara salady. Bul bizdiń ári baı, ári shyraıly, ári shuraıly ana tilimizge jasalyp otyrǵan qıanat (qylmys demeı-aq qoıalyq). Biz joǵaryda keltirgen, ózimiz oryssha dep oılaıtyn shetel sózderiniń báriniń qazaqsha keremet balama sózderi bar.
Eger biz, qazaqtar termınkomdaǵylardyń sózine qulaq asyp, bas shulǵı berer bolsaq 16-17000 myńǵa jýyq óz tilimizde bar áp-ádemi sózderdi aıtý huqymyzdan aırylyp, solar termın dep bekitken orysshaǵa ózgertilgen ataýlardy ǵana paıdalanýǵa haqymyz bar bolyp shyǵady. Bul degenińiz tutas bir ulttyń sózdik qoryn qurtý deýge bolady. Olaı etý halqymyzdyń ulttyq tiline, memlekettik tilge qol salý, onyń qadyr-qasıetin ketirýdiń naq ózi. Biz onsyz da júzdegen jyldar orys otarshyldyǵynda bolyp, tilimizdiń ózi kóp rette orysshanyń aýdarmasyna aınaldy. Biz til baılyǵymyzdy aman saqtap qalý úshin ony ásirese, telearnalardaǵy tilden, ádebıetten maqurym kvnshylar, saıqymazaqtar, ánshi emes ánshi-symaqtar júrgizýshi bolyp júrgenderdiń nan tabaryna, ıaǵnı, solardyń jalaqysyna aınaldyrýyna toqtaý salýymyz kerek. Bul – QR Aqparat jáne komýnıkasıa mınıstrligi aınalysatyn is. Ózińiz oılanyp kórińizshi: nege men ata-babam júzdegen jyldar boıy qýansa-qýanyshy men shattyǵynyń, súıinse-súıinishiniń, kúıinse-kúıinishiniń kýágeri bolǵan kúılerimdi, ánderimdi dúnıege ákelgen Qorqyt babamnan bastap Qurmanǵazyny, Dáýletkereı men Seıtekti, Qazanǵap pen Táttimbetti, Muhıt pen Qaıypty, Bataqtyń Sarysyn, Álımany taǵy basqa budan pálenbaı jyl, pálenbaı ǵasyr dúnıeden ótken kıelilerimdi sazger, nemese kúıshi demeı termınkom aıtty eken dep kompozıtor deýim kerek? Nemese, sol júzdegen myńdaǵan jyldardan búginge jetse ólip-talyp, jetpese tıtimdeı ǵana jádiger bólshegi bop jetken tarıhı, ádebı, qolóner, qural-saıman, taǵy basqa ulttyq qazynalarymdy, muralarymdy saqtaıtyn jaıdy men nege murajaı demeı mýzeı deýim kerek? Qaıtalap aıtamyz, bizdiń termınkomdaǵylardyń «termın sózder» dep júrgenderiniń kóbi orystar basqa bir ulttyq tól tilinen buzyp, ózderinshe ózgertip aıtyp júrgen sózder. Biz onyń bárin óz tildik qorymyzdan alyp, balamasymen atasaq, tilimiz burynǵysynan da baıı túsedi.
Taǵy bir jáıt (jaıt emes!) Jalpy halyqaralyq termın degen bar ma ózi? Sebebi, bizdiń termınkomdaǵylardyń «oǵan tıisýge bolmaıdy, ol termın sóz» dep shybyq shılan bolyp júrgenderin 2 mıllıardtaı Qytaı óz tilinde, 1 mıllıardtan astam Úndistan óz tilinde tipti, japon, koreı, arab óz tilinde ataıdy. Endeshe, bıliktegiler men termınkomdaǵy «joldas, myrzalarǵa» anany da, mynany da termın dep tilimizdiń qadir-qasıetin ketirmeýdi oılanyńdar deıtin kez keldi. Óıtkeni, táýelsizdik ataýly til tazalyǵynan bastalady!
Myrzan KENJEBAI, aqyn,
QR Mádenıet qaıratkeri
