«Latyn Amerıkasy — Soltústik Amerıkanyń ońtústik bóligi men búkil ońtústik Amerıka aýmaǵyndaǵy elderdiń jalpy ataýy. Jalpy aýmaǵy 22,8 mln. km². Halqy 479 mln. adam. 15 – 16-ǵasyrlarda qazirgi Latyn Amerıkasy aýmaǵynda ómir súrip jatqan jergilikti taıpalardy (Kolýmb úndister dep ataǵan) Ispanıa jáne Portýgalıa jaýlap alyp, otar elderge aınaldyrdy. 1810 – 26 j. táýelsizdik jolyndaǵy soǵystar nátıjesinde Amerıkadaǵy barlyq otarlar Ispanıadan bólinip shyqty. 1822 j. Brazılıa Portýgalıadan bólindi. Osydan keıin Latyn Amerıkasynda derbes memleketter quryla bastady. Qazir Latyn Amerıkasynda 33 memleket jáne Fransıa, Nıderland, AQSH-tyń birneshe táýeldi aýmaqtary ornalasqan. Olar: Antıgýa jáne Barbýda, Argentına, Bagam araldary, Barbados, Belız, Bolıvıa, Brazılıa, Venesýela, Gaıtı, Gaıana, Gvatemala, Gondýras, Grenada, Domınıka, Domınıkan Respýblıkasy, Kolýmbıa, Kosta-Rıka, Kýba, Meksıka, Nıkaragýa, Panama, Paragvaı, Perý, Salvador, Sent-Kıts jáne Nevıs, Sent-Lúsıa, Sent-Vınsent jáne Grenadına, Sýrınam, Trınıdad jáne Tobago, Ýrýgvaı, Chılı, Ekvador, Iamaıka. Ulttyq quramy óte kúrdeli etnıkalyq jáne tarıhı prosesterden ótken (eýropalyqtardyń urpaqtary, úndister, metıster, negrler, mýlattar, t.b.). Munda resmı jáne memlekettik til retinde negizinen ıspan tili, al Brazılıada – portýgal tili, Gaıtıde – fransýz tili, Sýrınamda – nıderland tili sanalady. Odan basqa 14 kishi memleket, Iamaıka men Bagam araldary halyqtary aǵylshyn tilinde sóıleıdi. Jalpy halyqtyń 10%-na jýyǵy úndis jáne jergilikti dıalektini qoldanady. (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Qazaqtyń rýlyq shejiresinde Adamzattyń dúnıege kelýi, eseıýi, kemeline kelýi men tolyp tolysýy dybystyq tańbalar jáne sandarmen belgilenip bári qatar óriledi. Sol úshinde keıde bizder, sannyń ornyna 1-A, 2-Á, 3-B, 4-G, 5-Ǵ, 6-D, 7-E, 8-J, 9-Z, 10-I, 11-I, 12-K, 13-Q, 14-L, 15-M, 16-N, 17-Ń, 18-O, 19-Ó, 20-P, 21-R, 22-S, 23-T, 24-Ú, 25-U, 26-Ý, 27-H, 28-SH, 29-Y, 30-İ degen dybystyq tańbalaryn qoldanamyz. Adamzattyń jetpis myń jyl ǵumyryndaǵy eń alǵashqy álemdik uly derjava Qazaq qaǵanaty qoldanǵan dybystyq 30 tańbacy osy. Bul 30 tańba álem tarıhyndaǵy adamdardyń, rýlardyń, taıpalardyń, elderdiń, handyqtardyń (memleketterdiń), qaǵanattardyń dúnıege kelý ret sanymen tolyqtaı sáıkes jasalǵan. Biz Alyp bı (Álippe) áleminde ómir súrip kelemiz. Álipbı – halyqaralyq jaǵdaıda túrli memleketterdiń, ulttardyń mádenı qarym-qatynasyn júzege asyratyn jáne olardyń shyqqan tegin anyqtaıtyn eń senimdi qural.
Álippe demekshi, Qazaqtyń áıgili eposy «Qoblandy batyr» jyrynda «Álip tańba Qypshaqtyń, ataǵy ozǵan Alashtan» degen joldar bar. Mine osy eki aýyz sóz qazirgi ǵylymı qoldanystaǵy «Álippe – saýat ashý oqýlyǵy. Arab álipbıiniń alıf jáne bı degen eki árpinen quralǵan» (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasy) degen tujyrymdy túbegeıli joqqa shyǵarady. Biz budan qazaq pen qypshaq ataýlarynyń sınonım ekendigin jáne qypshaqtyń (qazaqtyń) ejelgi tańbasy «Álip» bolǵanyn kóremiz. Qazirgi tańbasy «qos álipten» turady.
Qara («Álippe» degen sóz qaıdan shyqty?»).
Osy otyz dybys-tańbadan turatyn ejelgi qazaq Alyp bıiniń on tórtinshi dybys tańbasy «L (yl)» dep atalady. «L» tańbasy Ata, Áke, Bala degenimizdegi Balanyń ekinshi býynyn ıemdengen. Demek, «L" – Adam Ata nemereleri men shóbereleriniń balalary men qyzdary degendi bildirip tur. Bul ary qaraı Lala (gúl), Aq, Laq, Laqı, Laqaı, Laqaý degen etnosqa aınalyp, keıinnen tolyp, tolysyp Latyn atalyp tur. Qazaqtyń «laqty eshkisi» ataýynda da osy Laqaılardyń «aptyrlyq quqyǵy» saqtalyp tur.
«Yl» tańbasy bastaýyn Atam qazaqtyń Aýyl degen sózinen bastaý alady. Aýyldyń tolyq maǵynasy Aýa (Ana) aýyly.
Túsinikteme: Laqaılar men Tekeler zamanyn da kóptegen elder, eldi mekender Teke dep atalǵan. Teke men Laqı - Rý attary. Ejelde qazirgi Batys Qazaqstandaǵy Oral qalasy Teke, Albanıa astanasy da ejelde Tekeran, al Iran astanasy kúni búginde de Tegeran (Tekeran) dep atalady.
Tragedıa sózi grek tilinde «tekeler áni» dep aýdarylady. Demek, báriniń shyǵý tegi bir qaınardan. Bári-bári bastaýyn qazaq dalasy men onyń rýlyq shejiresinen bastaý alady. Qazaqta Teke degen rý bar. Qaz Adaıdyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaýdan taraıdy. Kórshi Túrikpenniń de (Túrik Mannyńda) bir rýy Teke dep atalady. Qazirgi Iran memleketiniń negizin kezinde Daılardyń Arshaq degen bir atasynyń qalaǵany barlyq jazba derekter de aıtylǵan. Demek, Arshaktyń rýyn Teke dep batyl aıtýymyzǵa tolyq negiz bar. Sebebi, memlekettiń negizin qalaǵan ejelgi rýlar, astanasyna óz atalarynyń esimderin qoıyp otyrǵan. Mysaly, Shyńǵys han qaǵanatynyń astanasy Qaraqorym (Qaraqurym) atalǵan sebebi, Qara da, Qurym da Shyńǵys han muńaldarynyń arǵy atasy. Shyńǵys taýynyń eń bıik shyńy Muńal dep atalatyny da osydan.
Laqaılar ózderin «biz ózbek te, tájik te emespiz, bizderdi jeke, derbes túrki halyqtarynyń biri dep taný kerek» degen máseleni ár kezderde kóterip keledi. Menińshe olardyń kezinde solaı bolǵanyna daý bolmasa kerek. Áıtpese, kóptegen álem elderiniń quramynda Laq, Laqaı atty rý, taıpa men elder bolmaǵan bolar edi. Qazaqtyń bala degen sózi de dúnıege kelmegen bolar edi. Mysaly, solardyń biri Lakı degen atpen Qazaqtyń Qap taýyndaǵy (Kavkaz) Taý eliniń (Daǵystannyń) jergilikti halqy sanalady. Lakıa dep te atalady. Oǵan Laq jáne Qulyn aýdandary kiredi. Kezinde olar Imam Shamıldiń eń senimdi serikteri bolǵan. Laqtarda qazaqtar sıaqty birin-biri adam dep ataıdy. Islamnyń sýnnıt tarmaǵyna jatady.
Laqaı (Laq, Laqı, Laqıa, Lakoe, Laqaý) atty rý men taıpa ózbekter de, qaraqalpaqtyń qypshaq arysy ishin de, qyrǵyzdar da, qazaqtyń qońyratynda jáne t.b. bar. Qaraqalpaq laqaılary ózderin Qara babadan taratady. Laqaılar Daǵystan da (Reseı), Tájikstanda jáne Iranda jeke etnos sanalady.
Laqaılar qazaqtyń tól urpaǵy. Jalpy túrki halyqtarynyń tegi (túbi) bir ekendigin jáne olardyń bári Mańǵystaýdan bastaý alatyndyǵyn aıǵaqtaıtyn basty derek kózderdiń biri «Alpamys batyr» dastany bolyp tabylady. Osy jyr Laqaılardyń Ata-tegin, Atamekenin, ósken ortasyn dálme-dál aıǵaqtaıdy. Jyrdyń birneshe nusqasy bar. Osy jyrdyń bárinde Alpamys batyrdyń tegi qazaq, atamekeni Jıdeli-Baısyn ekendigi aıtylady. Keı nusqasynda onyń rýy Qońyrattyń Laqaıy ekendigi de kórsetiledi.
Jyrda aıtylatyn oqıǵa jelisi Mańǵystaýda bolyp ótken. Biz munyń dáleldi derekterin marqum Serikbol Qondybaıdyń zertteý eńbeginen tabamyz. Sondyqtan onyń bárin qaıtalap jatpaımyz. Jyrdyń dúnıege kelgen jeri de osy Mańǵystaý. Jyrdaǵy attary atalǵan adamdar, jer, sý, taý, eldi meken ataýlary áli sol burynǵy kúıinde Mańǵystaýda tolyqtaı saqtalǵan. Mysaly, «Jıdeli» atty toponımder: alqap - Beıneý oıynda; alqap - Bozashy túbeginde; qorym - Quryq kentinen 37 km soltústik baǵytta ornalasqan. Sol sıaqty «Qarahan (Qaraǵan) taýdy» erekshe ataýǵa bolady. Ol jyrda «Qarahan taýda babamyz, Qarahan taýdyń túlkisi, Qarahan taýda qamalym, Qarahan taýdyń arshasy» dep beriledi. Qara qańǵa, Qańǵa baba, Qarataý, Qaraǵantúp (Qaraǵan túbek, Túpqaraǵan), Qaraman Ata (eń ejelgi qorym, áýlıe), Qaramandybas ataýlary saqtalǵan. Jyrda «Qazyna malyn jep boldy, Qaraqan taýdyń túlkisi» delinetin Túlkili saı da osy jerde. Alpamys batyr eliniń mal baǵatyn Qyry da osynda. «Baısyn, qońyrat eline, Tań ata kelip qulady» degendegi Baıuldary da osynda. Munda Baıuldaryna qatysty ataýlar jetip artylady. Mysaly, Baıjaýyn (alqap), Baıkisi (jal, alqap), Baılama (jal), Baızaq (alqap), Baıkúshik (jer aty), Baıqasqa (shatqal), Baılepes (jer aty), Baınıaz (alqap), Baısary (qudyq), Baıseıit (alqap), Baıtaq (alqap), Baıuzaq (qorym), Baıshar (jer), Baıshaǵyr (alqap) t.t. bolyp kete beredi. (Jer-sý ataýlary S.Qondybaıdyń «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» atty eńbeginen alyndy. Almaty-2010, 52-54 better). Munda «Qońyrat» degen jer men eldi meken ataýy da bar. Mańǵystaý (Beıneý aýdany) men qazirgi Qaraqalpaq eli shekarasynda ornalasqan.
Biz biletin taǵy bir Jıdeli-Baısyn atty toponım Tájikstan eliniń shyǵys bóliginde, ıaǵnı respýblıka aımaǵynyń 45%-yn alyp jatqan Taýly Badahshan aımaǵynda (avtonomıaly oblysy) ornalasqan.
Qazir geografıalyq koordınattarmen qarasaq, Dýshanbe, Qorǵantóbe, Kýláb úshburyshynyń ortasynda Jıdeli-Baısyn degen jer bar. Jıdeli-Baısyndy mekendeıtin laqaı, qońyrat, túrkimen-júz sıaqty elder ózderiniń túpki atamekenderin Arqajurt (Saryarqa) dep ataıtyn kórinedi.
Jıdeli-Baısyn demekshi, Qazaqtyń áıgili eposy «Alpamys batyr» jyry bylaısha bastalady.
«Burynǵy ótken zamanda,
Din musylman amanda,
Jıdeli Baısyn jerinde,
Qońyrat degen elinde,
Baıbóri degen baı bopty...
Qıssanyń basqa bir jerinde Baıbóriniń aýyly Baısynnan eki kúnshilik jerde bolǵany aıtylady. Baısyntaý Qıssar (Qıan (Qıat)) jotasynyń ońtústik-shyǵys silemi, Buharadan Ǵıssarǵa jáne odan ári Ámýdarıaǵa baratyn ejelgi kerýen joly sol arqyly ótken. Jıdeli Baısyn osy taýdyń Surhan ózenine qaraı jatqan betkeıinde. Á. Dıvaevtyń XX ǵasyrdyń bas kezinde qazaqtardan jazyp alǵan málimetterine qaraǵanda: «Jıdeli Baısyn eki bektiktiń: Kýláb jáne Qıssar bektikteriniń sheginde. Onda Baısyn dep atalatyn úlken kól bar. Onda Kishi ordanyń qyrǵyzdary (qazaqtary M. Q.) turady. Orta ordanyń qońyrattary men arǵyndary da bar» (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Biz budan qazirgi Tájik halqynyń Adaı Atanyń shejire deregindegi Qudaıkeni úlken uly, ıaǵnı Adaıdyń birinshi nemeresi Tázikemen bir qaınardan ekenin kóremiz. Tázike tolyp, tolysqan «Áz áke» bolsa, Tájiktiń tolyp tolysqan «Áje jigi (rýy)» ekenin kóremiz. Qazaq handary men qaǵandarynyń bas kıimderiniń atyna osy Ájemizdiń aty qoıylǵanyn da kóremiz.
«Jıdeli Baısyndy mekendeıtin «Laqaılar óz aqyndaryn «soqı» dep ataıdy, bul sóz de qazaqqa tym bóten bolmaýy kerek. Laqaı soqılary toılarda dombyralaryn qolǵa alyp «qýshıq» aıtady, onysy bizdiń arnaýǵa uqsas. Bir úlgisin keltireıik:
Archalardan astıdan,
Archıb aǵan dýmbıram.
Pıstelerdıng astıdan
Pıchıb aǵan dýmbıram.
Dýmbıram aldım qýlǵa,
Hýdaıım saldy jýlǵa
Dýmbıram seni baǵaıın,
Bashınga týpek taǵaıın.
Laqaı aqyny óziniń qolyndaǵy dombyrasyn osylaı dáripteıdi.
...Máshhúr Júsip jazbalarynda Jıdeli-Baısyn shyndyqtan góri ańyzǵa jaqyn – «Bul aýǵan jurty ár rýdan qurylyp jurt bolǵan el. Biz bilgende Jıdeli-Baısyn atyna qyzyǵyp Asanqaıǵy barǵan. Onyń sońynan Qaztýǵan barǵan. Oraq Mamaı barǵan. Telaǵys barǵan. Tama Shora batyr, Kishi júzden shyqqan áz Edige barǵan. Jıdeli – ózen aty, Baısyn – taý aty. Taý bolǵanda tamasha taý. El qaı jerinde, mal qaı jerinde júrgenin jan bilmeıdi. El-jurtynyń kóbi qazaq. Baısyn – qońyrat atanady. Shaharlary – Balyq (Balh-J.A.), Badaqshan. Qundyz – Talqan atanǵan jerleri bolady. Elin aqsaqaldar bıleıdi.
...Jıdeli-Baısynnyń tarıhyna kelsek… Erte dáýirdiń tarıhı derekterinde bul ólkeni Baktrıa deıdi, Qushan degen ataý da qoldanylady. Sonymen qatar ǵylymı ádebıette Toharstan degen ataý da bar. HH ǵasyrdyń basynda Jıdeli-Baısyn Buhar ámirligine qarady.
Qazaqtyń etnıkalyq tarıhymen erteden baılanysty osy ólke týraly naqty derekterdi biz «Halyqtardyń uly qonys aýdarýy» dep atalatyn kezeńnen alamyz. Bizdiń jyl sanaýymyzdyń basynda Jıdeli-Baısynǵa ǵundar at basyn tiredi. Alpaýyt ımperıa qurǵan ǵundardyń ońtústik tarmaǵy «Aq ǵun» atalady. Batys tarıhshylary bul kezeńge qatysty «Eftalıt» degen ataýdy qoldanady, onyń da óz sebepteri bar. Qazirgi laqaı halqynyń quramynda Abdal degen rý bar, laqaıdyń ishinde Asanqoja degen tarmaqqa kiredi» ((«Laqaı-túrkiniń bir butaǵy» J.Artyqbaev, tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.Gýmılov atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń profesory).
Laqaı - sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) Aq, ary qaraı aı, qaı, laqaı bolyp shyǵady.
Aq - Iá, Iá kádimgi aq pen qara degendegi aq pen qaranyń ara jigin ajyratyp, aǵa men aqıqatqa túbir (ata) bolǵan aǵ (aq). Anamyzdyń aq sútine, sonymen qatar aq neke, aq nıet, aq tilek, aq júrek t.t. degen sıaqty barlyq eń joǵarǵy adamı qasıetterdiń bárine balama ataý bolǵan - aq. Bul uǵymdardyń báriniń avtory Qaz Adaıdyń besinshi býyn urpaǵy Aqpandar (Aqmandar) bolyp tabylady. Demek, eń joǵarǵy bes degen baǵa besinshi býyndaǵy Aqıqattyń aǵasyna qoıylǵan. Mańǵystaýdyń eki taýynyń Aqtaý men Qarataý, soǵan sáıkes bas qalasynyń da Aqtaý atalatyny osydan.
Aı – Aıarý, Aısulý, Aınur, Aıgúl, Aızere, Aıman, Aıjan t.t. analyq tekke jatady. Áıeldiń sóz túbiri Áı (Aı). Áıel erdiń serigi, Aı jerdiń serigi. Aspanda Aı jerdi aınalady, jerde áıel erdi aınalady.
Qaı – qazaq ultynyń negizin qalaǵan qaıy, ıaǵnı qaz ben aı taıpasy. Osman ımperıasynyń (búgingi Túrkıa memleketi) negizin qalaǵandarda osy qaz ben aı taıpasy. Ejelgi qazaqtardy «qaı saq» deıtinderi de osydan. Olardyń da «shyr» etip dúnıege kelgen jeri Mańǵystaý. Ol óńir kúni búginde de «Qańǵa baba» dep atalady. Osy attas jer (alqap), ejelgi qamal, qorym kúni búginde de bar. Qaraǵan túbekte, ıaǵnı aq pen qaranyń arajigi ajyratylǵan jerde ornalasqan. Ol jer Túpqaraǵan (Qaraǵantúp, Qaraǵantúbek) dep atalady. Al, Qa – qaıy (qańly), qazaq pen qaranyń birinshi býynyn beredi.
Qazaqtyń eń súıikti sózi balaqaıdyń da, qysqy bas kıimi malaqaıdyń da, alaqaı men solaqaı degen uǵymdarynyń da, jem-shóptik jáne emdik ósimdik qalaqaıdyń da ataýlary osy Laqaılarǵa (Man Laqaılarǵa) baılanysty dúnıege kelgenin baǵamdasaq tipti de jańylyspaımyz.
Man Laqaılar eli Jıdeli ózeni aımaǵyna ornalasqan. Biz budan Laqaılar turatyn jerdiń qaq ortasyn aǵyp ótetin ózendi Jıdeli, ıaǵnı «Jıender eli» dep atalǵanyn kóremiz. Uldan týǵan urpaqty naǵashy, qyzdan týǵan urpaqty jıen dep ataıtyndaryn barsha qazaq balasy bilse kerek. Demek, Laqaılar Analyq tekke jatady. Soǵan sáıkes Latyn Amerıkasy da. Biz muny Amerıka ataýynyń sóz túbiri Adam Atanyń ekinshi býynynda turǵanynan da aıqyn kóre alamyz.
Al Jıdeli (jıender eli) ataýyna qosaqtalyp aıtylatyn Baısynǵa kelsek, sol elde Baısyn dep atalatyn taý da, Baısyn dep atalatyn kólde bar. Alpamys batyrdyń ákesiniń esimi de Baıbóri. Áıgili Shyńǵys qaǵannyń arǵy atasynyń aty da Bórte bóri. Sonymen qatar Baısynnyń On eki ata Baıulymen túbirles ekenin de kóremiz.
Mańǵystaýda osy jıenderge qatysty «Jıenáli» degen jer ataýy bar. Taýshyqtan soltústikke qara 15 km jerde. Baıbóriniń qudasy Baısarynyń atyndaǵy qudyq pen toǵan da osy jerde. Birinshisi Ústirtte bolsa, ekinshisi Túıesý degen jerde (Senekten 35 km).
«Alpamys batyr» jyryn (epos jáne ertegiler sıkli) Qazaqtar men qaraqalpaqtar «Alpamys», ozbekter «Alpamysh», bashqurttar «Alpamypi pen Barsyn Hylýý», tatarlar «Alpamsha», altaılyqtar «Alyı Manash», qyrǵyzdar «Manas» dep ataıdy. Bul epostyń barlyq (oǵyz, qońyrat, qypshaq) nusqalarynda da, olardyń paıda bolǵan ýaqyty aıtylmaıdy. Alaıda jyrdyń Deshti Qypshaq dalasynda paıda bolyp, damyǵany anyq ańǵarylady.
Eposta Qońyrat taıpasynyń Orta júzge jatatyny, sondaı-aq osy taıpaǵa birikken rýlar sany otyz eki («otyz eki ata qońyrat») ekeni de aıtylady. Epostaǵy málimetterge sáıkes, Alpamystyń shyqqan tegin bylaı dep esepteýge bolady. Eposta Arystan bab týraly aıtylady, ańyzdarǵa sáıkes, ol musylmandar dúnıesinde ataǵy málim, áýlıelik jáne dindarlyq qyzmetimen áıgili Qoja Ahmet Iassaýıdiń rýhanı ustazy bolǵan. Eskerte ketetin jaǵdaı ekeýi de bir óńirde, ıaǵnı Nuq paıǵambardyń kemesi toqtaǵan jerde ǵumyr keshkenderimen aralaryn birneshe ǵasyrlar, tipti myńjyldyqtar bólip jatyr.
Onyń kesenesi (buryshtarynda tórt munarasy bar eki kúmbezdi) Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qyzylqum aýdanyndaǵy Qoǵam selosynyń mańynda, Arys ózeniniń Syrdarıaǵa quıar saǵasynda ornalasqan. Eposqa qaraǵanda, balasy joq Baıbórige uly Alpamys pen qyzy Qarlyǵashtyń dúnıege kelýi týraly basqa áýlıe-ánbıelermen birge Arystan bab ta aıan bergen.
Qazaqtyń rýlyq shejiresine sáıkes A (Ataǵa) - «L» tańbasy jalǵanyp tek qana on túbir sóz jasalady. 1.Al (Alǵy, Aldyńǵy, Alǵashqy, Alǵı dalasy (Qońyrattyń bir rýy, sonymen qatar Adaılardyń ejelgi urany), 2.Ál (Álı (Muńaldyń bir balasy), Álim (Alshynnyń úsh ulynyń úlkeni), Áldi, Álsiz), 3.El (bir rýly el), 4.Il (Ileý, qumyrsqanyń ıleýi), 5.Ol (men, sen jáne ol, oń men solyn taný), 6.Ól (ólke, óleń, ólara, ólý, ólmeý), 7.Úl (úlken (Ata men Áke, ıaǵnı aldyńǵy jeti atalyq júıe), 8.Ul (ul bala (úlkennen kishi)), 9.Yl (ylym, ǵylym), 10.İl (ilim, bilim, alǵashqy ondyqqa tıesili İlki dúnıe). Basqa 20 tańbaǵa «L» jalǵandaıdy. Demek, Ana tilimizdiń sóz quramy Qaz Adaıdyń rýlyq shejiresine 100% sáıkes jasalǵan.
«L» tańbasyn sóz basy eter bolsaq ta, osy qaǵıda tolyqtaı saqtalady. Biz budan taǵy da qazaqtyń rýlyq (taıpalyq) birlestigine sáıkes tek qana 12 túbir sóz jasalatynyn kóremiz: La – 1.Lab (Labaq), 2.Laǵ (laǵyl, laǵman, laǵý, laǵyp ketý, laǵnet aıtý), 3.Laj (lajyn tabý, lajsyz), 4.Laı (balshyq), 5.Laq (Laqı, Laqaı, Laqıa, Laqaý, laqap sóz, laqap (madaq esim), laqtyrý, laq etkizý (tógip tastaý, aqtaryp salý), eshkiniń laǵy), 6.Lal (saqaý, Lala gúl), 7.Lań (lań salý), 8.Lap (lapyldap janý, lap qoıý), 9. Las (kirleý, las tirlik), 10. Lat (Latyn eli), Latysh (Latvıa) halyqtary, Latyn Amerıkasy, Latyn tili, Latyn álippesi), 11.Laý (laý tartý), 12.Lash (lashyn (qus), lashyq (úıshik)). Qysqasy, «La, Laq» degen sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) bar barlyq ataýlary men uǵymdarynyń avtory osy laqaılar.
La – birinshi býynda lal (tili shyqpaǵan sábı, balamasy saqaý), ekinshi býynda bala (tili jańa shyǵyp kele jatyr), 3.dala, 4.jala, 5.qala (qala salyp bes degen baǵa alyp tur), 6.lala (gúl, álem gúlge oranǵan, balamasy búkil álem elderi Alash, Alty Alash atalyp, bir qaǵanattyń quramynda tatý-tátti ǵumyr keshken, 7.mala (týystyǵy bólinbeıtin jeti atalyq júıeni ıemdengen jeti sanyn bastaryna malaqaı etip kıip tur), 8.nala (bólingendikten Atalarynyń nalasyna qalyp tur), 9.sala (salaǵa bóliný jalǵasyp tur), 10.tala (han talapaıǵa túsken), 11.shala (aqyr aıaǵy bul dúnıe shal, shala, shalajansar, shalaqan (shalaǵan), shalapaılardyń isi bolyp shyqty) bolyp kezdesedi. Demek, Adam degenimizdegi 15 oryndaǵy «M»-niń aldynda turǵan 14 oryndaǵy «La» qazaqtyń alǵashqy damý kezeńindegi qatyn men balanyń barlyq bolmysyn tolyqtaı qamtyp tur.
Qazirgi til ǵylymynda «Latyn tili baltyq, german, slaván, german, roman jáne basqa tilder toby enetin úndieýropa tilderi semásyna jatady» delinip júr. Aqıqatynda, «La» degen túbirden bastalatyn Latyn Amerkasynyń baıyrǵy turǵyndaryn, Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy Latysh jáne t.b. elderdi Osy bizdiń Laqıler men Laqaılardyń tolyp, tolysqan urpaqtary dep, batyl tujyrym jasaı alamyz. Demek, búgingi ótemiz dep otyrǵan Latyn álippesi, ejelgi qazaq Álippesi bolyp tabylady. Demek, qazirgi batystyqtar, Evropalyqtar, Amerıkalyqtar qoldanyp júrgen Latyn tili men álippesi bastaýyn ejelgi Rım ımperıasynyń negizin qalaǵan Qazaqtyń Jeti rýynan (Etrýrı, Etrýsk delinedi) alady. Qara: («Rım ımperıasynyń negizin qalaǵan qazaqtyń jeti rýy».
«Latyn tili (lat. lingua latīna) — Latıým jáne Ejelgi Rımde Italıkalyq Latınder sóılegen antıkalyq Italık tili.
Eýropalyq tilderdiń basym bóligi sekildi ejelgi Proto-Úndi-Eýropalyq tildiń jalǵasy. Etrýsk tiliniń yqpaly men Grek álipbıin paıdalaný latyn tiliniń Apennın túbeginde qalyptasýyna áser etti. Qazirgi Roman tilderi latyn tili dıalektisiniń (dóreki Latyn) jalǵasy. Sonymen qatar latyn tilin kóptegen stýdentter, zertteýshiler men shirkeý qyzmetshileri paıdalanady, jáne álem boıynsha keıbir bilim berý ınstıtýttarynda áli kúnge deıin oqytylady.
Latyn tilin kóptegen til semálarynda jańa sózder jasaýda jáne bıologıalyq taksonomıada da qoldanady. Latyn jáne onyń jalǵasy bolyp esepteletin Roman tilderi Italık til semásynyń saqtalyp qalǵan jalǵyz ókilderi. Italık tobynyń basqa ókilderi jazba retinde saqtalǵanymen de, keıin Rım respýblıkasy kezinde latyn tilimen jutylyp ketti. (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Túsinikteme: Antıkalyq Italık tili – It Ata eli jigi (rýy) tili. Balamasy, «ıt jeti qazynanyń biri».
Etrýsk (etrýrı) – Ejelgi Rım ımperıasynyń negizin qalaǵan qazaqtyń jeti rýy.
Latyn amerıkalyqtardy jalpylama úndis taıpalary dep ataıdy. Úndiniń de, úndistiń de túbiri – Ún. Iá, Iá qazaqtyń kádimgi Kún degendegi Kúnniń sóz túbiri. Kún – Qý jáne Ún degen eki birikken sózden turady. Qaz Adaı shejiresindegi Qudaıke men Qý Mandardy (Qýman) eske alyńyz. Al, ekinshi býyndaǵy Ún (un)-ǵa kelsek, bul onynshy býyndaǵy Adaıdyń kenje nemeresi Muńaldyń esimin beredi. Aspandaǵy kún ataýynyń shyǵý tegi osy.
«Latyn álipbıi, álemde keńinen qoldanylady. B.z.b. 7 ǵasyrdada Rımde grek jáne etrýs álipbıiniń tarmaǵy retinde paıda bolyp, b.z. 1 ǵasyrynda qalyptasty. (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Fılolog, lıngvıs Daýgavpılchandyq Galına Shýke Túrki tilin zertteı kele, latysh pen orys tilderiniń negizinde ejelgi túrki tili jatyr degen qorytyndyǵa kelgenin jarıalady. Ol óziniń dáıekti dálelderin «Latyshtar Túrki bolǵan ba?» degen kitabynda keltirgen («Latysh pen orystar Túrkiden shyqqan» http://xudaferin.eu/latyshi-i-russkie-proizoshli-ot-tyurkov.html).
Jaqynda BAQ-tar álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyldan ári de búkil álem elderi bir tilde sóılegen degen qorytyndyǵa kelgenderin jáne ol tildiń túrki tili ekendigin jarıalady.
Túsinikteme: Túrki tili – Tur jigi (rýy) tili. Qarashańyraǵy Turan. Turannyń tili Qazaqtyń Ana tili.
Týrki demekshi, Túrik, Túrki, (Tur jigi), Turannyń «týra, týra jol" degen maǵynasy bar. Týranyń taǵy bir maǵynasy oq, oqtaı túzý, ári jyldam jáne týra joldan taımaıtyn, shynshyl degen sóz. Sonda Turan ataýy týrashyl, shynshyldar eli degendi bildiredi.
Qozǵaýshy kúshi jebreıler bolǵan Keńestik Qyzyl úkimet, ary da uly babalar, beri de qazaqtyń dańqty uly Shyńǵys qaǵan qurǵan alyp Túrkistandy qaıta qalpyna keltirýge barynsha jan salǵan Alashorda arystaryn túgeldeı qyrǵynǵa ushyratty. Burynǵysha búkil túriktiń basyn qosyp úlken Túrkistan memleketin qaıta qalpyna keltirýge barynsha jantalasqan Mustafa Shoqaı bylaı dep jazypty: «Búgin Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Túrikmenstan hám Tájikstan dep jat úkimet kúshin alty júmhúrıetke bólip turǵan Túrkistan – bólinbes, aırylmas bir ólke. Halqynyń qany bir, tili bir, dini bir». «...Túrik halqy – batyr halyq. Túrik halqy – arystan er halyq. Kimnen taıaq jegendeı bizdiń túriktiń balasy, aldyryp júrgen dushmanǵa aýyzynyń alasy».
Týra osyndaı ósıetti bizge Qojabergen jyraýda qaldyrǵan:
«Alashqa jatqan alty eldiń,
Túpki atasy Turannan,
Jańylmańdar qazaǵym,
Alash baba urannan».
Mine osy Turannyń túbiri "Uran" bolady. Iá,Iá! Kádimgi Án uran degenimizdegi Uran, ıaǵnı ejelgi qazaqtardyń rýlyq urany. Sol urannyń aldyna "T" tańbasy qoıylyp Turan bolyp búkil álemge týra joldy kórsetip tur.
Búkil jer sharyndaǵy jer, sý, taý, ulttar men memleketter jáne eldi meken ataýlarynyń qazaqtyń Ana tiline uqsas keletininiń syry osy. Uqsas degen sózdiń Nuq paıǵambar Atamyzdyń esimi túbirimen túbirles bolatynyny da osydan.
Latynnyń sóz túbiri (óz túbi, ıaǵnı atasy) – At. «T» dybys-tańbasy tek qana tolyp, tolysqan Ata degen maǵyna beredi. Iá, Iá, qazaqtyń kádimgi atasy. Ata-Ana, Áke-SHeshesin syılap ósken qazaqtyń qaq tórinde otyratyn Atasy. Aıtqandary kózderiniń tirisi túgili, baqılyq bolǵannan da keıin eki etilmeıtin Atasy. Atyń kim? At - erdiń serigi. At erdiń qanaty. Keıbireýlerdiń bilimsiz, kórsoqyr, saýatsyz, nadandyqtarynyń saldarynan estigende «kirpideı» jıyryltatyn Ad-At, Ada-Ata, Adaı-Ataı, Adam-Atam degenimizdegi ATA. Bul jónindegi zertteýimniń qorytyndysyn myna jerden oqýǵa bolady. («T» tańbasy hám Ata sóıleıdi» abai.kz/post/55280).
Atam Qazaqtyń sóz jasaý júıesiniń óte dál matematıkalyq esepke qurylǵanyn biz myna jaǵdaıdan da anyq kóremiz. «At» degen sózdiń aldyna dybys-tańba qoıylyp tek qana on eki sóz jasalady. Olar:
Birinshi, «B» - Bat, Batý, Batys, Batyr. Áripterdiń úshinshi tańbasyn quraıdy.
Ekinshi, «D» - Dat («Dat taqsyr!» Aıtatyn datym (sózim) bar), altynshy tańba.
Úshinshi, «J» - Jat, jat bolyp ketý, jatqa aınalý, segizinshi tańba. Bul jerde de segiz – semıtterdiń jeti atalyq júıeden bólinip jatqa aınalǵany aıqyn kórinip tur.
Tórtinshi, «Z» - Zat, Zaty, Adamzat, toǵyzynshy tańba.
Besinshi, «Q» - Qat (qymbat), Qatty, Qat-qabat, Qatar-Qatar, Qatyn, on úshinshi tańba.
Altynshy, «L» - Lat, Latyn eli, Latyn tili, Latyn Álippesi, Latyn Amerıkasy on tórtinshi tańba.
Jetinshi, «M» - Mat, Mataı (rý aty) on besinshi tańba. Myna kórshi orys halqynyń analaryn Mat deıtinderiniń syry osy. Bul sózdiń shyǵý tegi ejelgi qazaqtyń MAD patshalyǵynyń ataýy, ıaǵnı qazaqtyń qarashańyraǵy Madaı, Ma Adaı, Man Adaı, Mataı bolady. Altaı halyqtary jyrlaıtyn «Ma Adaı Qara» dastany men «Adtyń ornyn Daı basar, Attyń ornyn taı basar» degen qazaq maqalyn eske alyńyz.
Segizinshi, «N» - Nat, on altynshy tańba. Úndi halqynyń Ata salttaryn kúni búginde de Nata (Nuq Ata) salty dep ataıtyndary osydan.
Toǵyzynshy, «S» - Sat, ıaǵnı Saq Ata, on jetinshi tańba. «S» - ıaǵnı «Aı» tańbasy toǵyzynshy býynda tolyp, on jeti de Saqqa aınalyp tur. Atam Qazaqtyń Qas bı (Kaspıı teńizi ataýynyń shyǵý tegi osy), Qas Saq, Qas batyr, Qas mergen, Qas sheshen, Qas sheber, Qas dúldil, Qas tulparlaryn eske alyńyz.
Onynshy, «T» - Tat (tat basý, dám tatý), Tatar, on segizinshi tańba. Mine Biz bul jerde qazirgi Tatar halqynyń da qazaqtan, ıaǵnı qazaqtyń jeti atalyq júıesinen on segizinshi býynda bólingenin kóremiz. «Muńaldyń qupıa shejiresinde» bul eki taıpanyń Tatar men Muńaldyń (Mońǵoldyń) týys taıpa ekendigi aıqyn jazylǵan. Muny qazirgi Tatarstannyń ejelgi ataýynyń Qazan (Qazaq) handyǵy dep atalǵandyǵynan da aıqyn kórýge bolady. Olardyń kúni búgingi astanasynyń Qazan dep atalatynynyń da syry osy.
On birinshi, «U» - Uıat, jıyrma besinshi tańba. Biz bul jerde Uıat degen sózdiń «BES» degen baǵa alǵanyn kóremiz.
On ekinshi, «Sh» - Shat, Shata (aralas), Shattyq, Shattaný, jıyrma segizinshi tańba. On eki sany árqashanda «On eki Ata Baıuldary» ataýyn quraıdy. Qazaq qaǵanattarynyń negizin qalaǵan eń ejelgi rýlardyń bári 12 rýdan turady. Qazirgi Amerıka (AQSH) memleketinińde negizin ebreıdiń 12 mıllıarderi qalaǵan. Ejelgi Rım ımperıasynyń negizin qazaqtyń jeti rýy qalaǵan. Olardyń «On eki keste zańdary», «On eki qala-memleket», «On eki taıpasy» Qazaqtyń qarashańyraǵy «On eki Ata Baıuly» qaǵıdasyna sáıkes jasalǵan.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı, qazaqtyń memlekettik júıesi barlyq jerde «Qaz-qalpynda» qaıtalanyp otyr.
Latyn halyqtarynyń dúnıege kelý kezeńderin anyqtaý úshin mynadaı sandyq jáne dybystyq júıeni qoldanamyz:
Ad (1-6).
Ada (1-6-1).
Adaı (1-6-1-11).
Qazaq (13-1-9-1-13).
Adal (1-6-1-14).
Adam (1-6-1-15). Bul uǵymdar Adam Ata kezeńin, ıaǵnı Nuq paıǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa deıingi kezeńdi qamtıdy. Bul qazirgi ǵylymı tilde patrıarhat dep atalady.
At (1-23).
Ata (1-23-1).
Ataı (1-23-1-11).
Atam (1-23-1-15).
Jatyn (8-1-23-29-16).
Qatyn (13-1-23-29-16).
Latyn (14-1-23-29-16).
Satyn (22-1-23-29-16). Ózderińiz kórip otyrǵandaı, Latyn eli Qatynmen sáıkes bolyp, Qatyndardyń izin jalǵastyryp Analyq tekti bildirip tur. Bul topan sýdan keıingi Nuq paıǵambar qaýymyn, ıaǵnı qazirgi Evropa (sóz túbiri Eva, deva, evreı) qoǵamyn, ıaǵnı jıender elin qosa meńzep tur.
Mine osy qaǵıdaǵa sáıkes, Latyn degen el ataýynyń shyǵý tegin saralar bolsaq, Latyn – At, Lat, Aty, Yn, Latyn bolyp shyǵady.
At – Ad qaýymynyń tolyp, tolysqan urpaǵy ekendigin joǵary da aıttyq.
Lat – Qazaqtyń Laq, Laqı, Laqaý dep, ártúrli bolyp atalatyn Laqaı rýynyń tolyp tolysýy.
Aty – Qazaq balasynyń «Aty kim? Atyń kim?» degen sózi. Balaǵa at qoıý, úlkenderge laqap at berýdiń negizi osy bala-laqaılarǵa (balaqaılarǵa) qatysty bolyp tur.
Yn – Yn men İn sınonım. Ekeýi de «ishi qýys dúnıe» degen maǵyna beredi. Mysaly, ishi qýys dúnıeniń ǵana túbi bolatynyna sáıkes, «yndyqtyń túbi» degen sóz tirkesterin qoldanamyz. Sonymen qatar «Yndyqtyń túbi», «Yndyqtyń túbine jasyryný», Yndyqtyń túbine tyǵylsa da taýyp alý», ıaǵnı óte alysta qalǵan dúnıe degendi de bildiredi.
Yn – Analyq tekke jatady. Ony biz osy «yn» túbirinen jasalatyn áıeldiń bir dene múshesiniń «qynap», soǵan sáıkes qylyshtyń, qanjardyń qabyn qynap deıtin ataýynan da kóremiz. Latynnyń qatynnan keıingi 14 oryndy ıemdenetininen de kóremiz.
Demek, «Latyn» alyp bıi bastaýyn birinshi býyndaǵy Atadan da, ekinshi býyndaǵy Ákeden de, úshinshi býyndaǵy Baladan da emes, on tórtinshi oryndaǵy balanyń ekinshi býyny Áıel men Baladan alyp tur. Latynnyń basynda Atam qazaqtyń aýyl (aýly) degen sózi tur. Latyn tili men tańbasynyń álem tarıhyndaǵy ıemdengen orny osy 14-shi oryn.
Ejelgi 30 dybys-tańbaly taza latyndy bólinýshi segizinshi býyndaǵylar matrıarhat tiline aınaldyrdy. Ózderiniń ómir salty men bolmysyna baılanysty Atalar tilinde qoldanylatyn dybys-tańbalarǵa revızıa jasady. Matrıarhat - qazaq balasyna qol emes. «Qatyn bastaǵan kósh ońbaıdy» degen maqaldy Uly atalarymyz beker aıtpaǵan. Qazirgi elimizde júrip jatyrǵan «genderlik» saıasattyń jan-shoshyrlyq qorytyndysy osy aıtqanymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. Qazaqtyń áıgili kóripkelderi Móńke bı babamyz ben Kenje Aqtan jyraýdyń boljamdaryn eske alyńyz.
Sóz reti kelgesin, aıta keteıin. Qazaqta adamı qasıetinen aırylyp, buzylǵan adamdy «azǵyn» dep ataıdy. Mine osy sózdiń tolyq maǵynasy meniń joǵarydaǵy aıtqandaryma tolyq dálel bola alady.
Azǵyn – Az jáne ǵyn (qyn) degen eki birikken sózden turady. Az – Qazaq eli ataýynyń sóz túbiri, ıaǵnı óz túbi (óz Atasy, ıaǵnı búkil álem elderiniń Atasy). Qazaq ony «Áz áýlıe» ıaǵnı Áýlettiń ıesi» dep ataıdy. Molasy, Man Ataǵa jaqyn jerde. Kúni búginde de «Áz» dep atalady. Biz ómir súretin eń uly qurylyqtyń Azıa dep atalatyny da osydan. Az (halyq), Azaý (teńiz), Azaýly eli (Azaýlynyń Stamboldan nesi kem? (Dospambet jyraý)), Qaz, Qazaq, Qazan, Qazar qaǵanattary ataýlarynyń da shyǵý tegi osy.
Al, ǵynǵa (qynǵa) kelsek, onyń áıel degen maǵyna beretinin joǵaryda aıttym. Sonda Atam Qazaqtyń «azǵyn» degen sózi bir aýyz sózben bárin aıtyp, bir aýyz sózge toqtaıtyn, eshqashan eki sóılemeıtin Er Azamattyń ýádeni oryndamaıtyn (Allataǵala áıel adamǵa bir sózdilikti násip etpegen) áıelge aınalýy degendi bildiredi.
Kúndelikti aýyzdarymyzdan tastamaıtyn bir, eki, úsh degenimizdegi Úsh sanynyń dybystyq ataýy «B» - Bala. Al, ala, bal, bala degen birikken sózderden turady. «B» dybysynan qarabala, balapan, Baltyq, Balasaǵun, Balyq, Balyqshy t.t. uǵymdar dúnıege kelgen. «A» - Ata, «Á» - áke, «B» - bala delinip Álippeniń úshinshi dybys tańbasyn beredi.
Mysaly, «B» dybysynan bastalatyn «bult» degen sózdi alaıyq. Bult – ózderińiz kórip otyrǵandaı sóz túbiri ult. Bult aspanda, ult jerde. Jer betindegi ulttar da, týra aspandaǵy bult sıaqty dúnıege kelip, jel aıdaǵan kezde jóńkile kóship, birese ydyrap, birese qaıta qosylyp, nemese joıylyp ta jatady. Bulttyń quramy bý, qozǵaýshy kúshi jel. Ulttyń quramy adam, qozǵaýshy kúshi el (rý). Demek, ekeýi qatar órilip tur.
1.Ba (bala), 2.Bá (báıge, báıbishe), 3.Be (Bek, bel, ber, bezben), 4.Bı (bılik), 5.Bo (boz, bozdaq, Bozashy), 6.Bó (bóri, Baıbóri (Alpamys batyrdyń ákesi), Bórte bóri (Shyńǵys qaǵannyń arǵy atasy), 7.Bú (búgin, bútin), 8,Bu (Buz, Buzaý, buzylý, buryn), 9.Bý (býaz, býda, býra), 10.By (byj, bylamyq), 11.Bi (bil, bilim).
1.Bab (Baba, Ata-baba), 2.Baǵ (baǵa, baǵan), 3.Bad (badan), 4.Baj (baj salyǵy, baja), 5.Baz (bazar), 6.Baı (aýqatty adam, On eki Ata Baıuly), 7.Baq (Baqan, Baqyt), 8.Bal (Bala, Balapan) 9.Ban (Baný), 10.Bap (Arystanbap), 11.Bar, 12.Bas, 13.Bat (Batyr), 14.Baý (Baý baqsha), 15. Bash (Bashaq). 30 tańbanyń 15/15-in quraıdy.
Bir, eki, úsh – Ata, Áke, bala. Muny kimde-kim kezdeısoq sáıkestik dep oılaıtyn bolsa qatty qatelesedi. Eger biz osydan latyn áribine ótip, onda «Á» tańbasy bolmaıtyn bolsa, bul qazaq balalarynyń nekesiz, ıaǵnı ákeleriniń kim ekenin bilmeı dúnıege kelgen degenin bildiretin bolady.
Keıbir batystyqtar qoldanatyn Latyn álipbıiniń nusqalaryndaı «A» men «Á»-ni bir tańbamen belgileý de durys bolmaıdy. Ata men Ákeniń bir emes, eki býyn urpaq ekendigine qandaı daý bar.
Biz ótemiz dep otyrǵan Álippemizde osy qaǵıda mindetti túrde saqtalýǵa tıis. Áıtpese, Adam Atany jaratqan Uly Jaratýshy – Alla emes, biz maımyldan jaraldyq, atamyz aıýan jáne biz nekeden tys dúnıege kelgenbiz dep moıyndaǵan bolyp shyǵamyz. Esi durys qazaq áıeliniń maımylmen (aıýanmen) nekege otyrmaıtynyna qandaı daý bar?
Atam Qazaq munyń bárin Ata, Áke jáne Qatyn-bala dep bir aýyz sózben tujyrymdaǵan. Buǵan aıtar basty dálelimiz, egerde Qazaqtyń bala degen sóziniń ekinshi býynyndaǵy «L» dybys-tańbasy bolmasa Laqı, Laqaı, Laqaý, Latyn degen el esimderi dúnıege kelip, olardyń balalarynyń týǵan halqyna elden erek sińirgen eren erlikteri úship «Laqap (madaq)» attar qoıylyp, olar Lashyn (qus) bolyp aspanǵa ushpaǵan bolar edi. Atam Qazaqtyń óz tilderin Ana tili dep ataıtyndarynyń taǵy bir syry osy bolsa kerek.
Al, aqıqaty sózde Ata da bar, Ana da bar. «Oryndy jerinde aıtylmaǵan sózdiń Atasy óledi» delinedi qazaq maqalynda. Sózdiń atasy, sol sózdiń túbirinde turady. Ol «Sóz túbiri». Buǵan dálel retinde aıtarymyz: Sóz túbiriniń de túbiri «óz túbi» dep atalýy. Al, sózdiń anasy «Til». Tiliń bolmasa sóziń aýzyńnan shyqpaıdy, ıaǵnı sóıleı almaıtyn mylqaýsyń.
Tarıh taǵlymy: Ejelgi Qazaq Alyp bıi (Álippesi) jat jurttyń yqpalyna saı qalaı bolsa solaı kirme sózderdiń yńǵaıyna qaraı jasala salǵan dúnıe emes. Álippe men sandar qatar óriledi jáne adamzat tarıhyn Adam Ata men Aýa Anadan bastap óteden de óte dáldep turyp aıqyndap kórsetedi. Bul qaǵıdadan esh aırylýǵa bolmaıdy.
Óteıin dep otyrǵan Latyn álippesiniń árbir tańbasyn Ata tarıhymyzdyń sandyq júıesine saı dál osylaı sóıletýge tıispiz.
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
