«Júıke aýrýynan azap shekti», «júıke aýrýlaryn emdeıtin aýhanada jatty», «ishti, shekti», «adamdarmen til tabysa almaıtyn, júıkesi tym álsiz edi», «depressıadan azap shekti», «ózine qol jumsady», «ol tirisinde ajalmen oınap júrdi», «ylǵı ózin jalǵyz sezinetin, jalǵyzdyq muńyna qamalyp, tunshyǵyp, ómir súrdi »... Álemge áıgili jazýshylardyń ómirbaıany týraly oqyp otyrsańyz, olarǵa ortaq uqsastyq baryn baıqaısyz. Biraq olardyń jalǵyzdyǵy da, ózin jalǵyz sezinýi de bir kompozısıa edi. Sebebi, olardyń jalǵyzdyǵy – kemeldikke umtylǵan, tulǵalyq bolmysyn daralaı túsken jalǵyzdyq edi. Olar ýaqyttyń kóz jasyn kórdi dep jazady adebiportal.kz.
Olar ýaqyttyń kóz jasyn súrtti. Olar myna álemdi óz sanasyndaǵy ýaqyt pen keńistikke syıdyrdy. Óz tanymdaryndaǵy keńistik pen ýaqytqa óz zamanynyń keıipkerlerin, dáýir shyndyǵyn syıdyrsa da, ózderi syımady. Qoǵamyn ózgertkisi kelip jantalasty. Adamzatty sana daǵdarysynan qutqarý úshin jantalasty. Talantyna tusaý, shabytyna tejeý bolatyn, bárin-bárin qınalmastan sata salatyn ekijúzdi pendelermen, erkindigin shektep, ózin bir qalypqa salǵysy keletin qoǵammen ymyraǵa kele almady. Onsyz da tabıǵatynan erekshelenip turatyn olar qoǵamnan oqshaýlanyp, alystaı berdi, alystaı berdi.
Mıstıkalyq dúnıeler jazǵan áıgili jazýshylardyń ómirinde tylsym dúnıemen baılanysty oqılar bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Onsyz da sharshap júrgen olardyń júıkesine salmaq túskeni de anyq. Olar biz kóre almaıtyn, bizdiń kózimizge kórinbeıtin tylsym shymyldyǵynyń ar jaǵyndaǵy álemdi kórdi. Olardyń biri fánı men osy álemniń ortasynda qalyqtap júrgendeı kúı keshti. Tylsymmen tildesti. Álde tylsym olarǵa til qatty. Birine sol kúıi unady. «Shyǵarmashylyǵymda jańalyq bolady» dep qýandy. Biri kózine kórinetin elesterden «jyndanǵan shyǵarmyn» dep qoryqty, úreılendi. Esenın «Aınaǵa qarasam, qara adamdy kórem» dedi. Aınany talaı ret shaǵyp tastady. Bastapqyda qoryqty, úreılendi. Sosyn «Bul – meniń jartym. Kóleńkem» dedi. Ýaqyt óte kele boı úıretti. «Adam óz tabıǵatynan qasha almaıdy» dep ózin-ózi ájýalady.
Dostoevskıı qalshyldap, es-tússiz talyp qalǵanda (jazýshy epılepsıamen aýyrǵan) ol úshin tylsym álemniń perdesi ashylǵan. Dostoevskıı epılepsıamen aýyratyn keıipkerleri: knáz Myshkın jáne Alesha Karamazovtardy keıiptegende óziniń jan azabyn, janyna batqan aýrýyn sıpattaıdy.
Áıgili aqyn-jazýshylar óziniń bolashaǵy týraly, ólimi týraly túısigimen sezdi. Odessada, aıly túnde alqapta kóripkelmen júrgen Pýshkındi elestetińizshi. «Men qalaı qaza tabam?» dep suraıdy aqyn kóripkelden. Jo-joq, bul suraqty qoıý ajalmen oınap júrgen aqyn úshin túk te qıyn bolǵan joq. «Erteń pálen degen aqsúıektiń úıinde ótetin balǵa barasyz ba?» degendeı suraı salǵan shyǵar... «Aq kıimdi, aq atqa mingen, aq shashty adamnyń qolynan ólesiń» deıdi kóripkel. Biraq aqyn ómirdi ózinshe súıdi ǵoı. Aq kıimdi, aq shashty, aq atty adam kórse, boıynda bir úreıdiń bolǵany anyq. Alaqandaǵy syzyqty oqı alatyn ápkesi Olga da «Ajalyń adamnan bolady, ómirden jas ketesiń» dep jylaýshy edi ǵoı. Ólimi týra kóripkel men ápkesi joryǵandaı boldy. Biraq Pýshkın ózi de ajalǵa daıyn boldy. Kóripkel aıtpaı, ápkesi aıtpaı, ol óz ólimin túısigimen sezbedi deı almaımyn.
Jazýshylardyń tylsymmen baılanysy, árıne, olardyń dara bolmysymen, tabıǵatymen, sanasymen, erekshe damyǵan túısigimen, dúnıetanymymen baılanysty edi. Bálkim, sanasynan tys edi...
Edgar Ponyń elesi
Mıstıkalyq shyǵarmalar jazǵan Edgar Ponyń ómiri de tylsymmen baılanysty edi, jumbaqqa toly edi. Shyǵarmalarynda «qara boıaýdy» jıi paıdalansa da, ashyq tústi perde tutylǵan terezeden túsken jaryq sekildi bir sáýle sol «qarańǵylyqty» nurlandyryp jiberedi.
«Zulymdyq gúliniń» avtory Bodlerdiń Edgar Pomen aýyrǵanyn túsinem. Kóp aqyn-jazýshyny moıyndamaıtyn jáne «aqyn emessiń, jazýshy emessiń» dep aıtyp tastap, ózine jaý taýyp júretin tákappar, qyrsyq Bodler ol týraly maqala da jazdy. Bir qyzyǵy: óziniń óleńderine qaraǵanda, Edgar Po týraly maqalasyna joǵary qalamaqy alady. Aqshadan taryǵyp júrse de, aqyn ózine «nege?» degen suraqty qoıdy. «Ádebıette taǵdyry qıyn adamdar bar: olardyń mańdaıynda, qalyń ájimderinde «Sátsizdik» degen jumbaq jazý bar» dep jazady ol Edgar Po týraly maqalasynda. Árıne, erke aqyn «mańdaıdaǵy sátsizdikti» ózine de qarata aıtty.
Bodler qoǵamy «alqash, jyndy, esýas» dep tanyǵan Edgar Ponyń ishki jalǵyzdyǵyn, jandúnıesindegi arpalysty, bolmysyndaǵy qaıshylyqty shynaıy ashady. Bálkim, ol Edgar Pony jazyp otyryp, ózi týraly jazǵan da shyǵar.
Jazýshynyń shyǵarmalaryndaǵy keıipkerler kóbine mıstıkalyq álemmen baılanysty, olar júıke aýrýymen aýyrady. Olar qarapaıym adamdar kóre almaıtyn álemdi, dúnıeni kóredi. Bodler Edgar Ponyń keıipkerleriniń basynan ótetin mıstıkalyq oqıǵalardyń keıbiriniń jazýshynyń óz ómirinen alynǵanyn, árıne, túısigimen sezdi. Jazýshynyń tylsym álemniń syryn birde túsinip, birde túsine almaı jany qınalatynyn, árıne, sezdi. Sezdi de, aıady.
Edgar Po iship alǵan kezinde dostaryna basqa álemnen kelgen adamdardy kóretinin, olarmen sóılesetinin, olardyń ylǵı ózin baqylap turatynyn aıtýshy edi ǵoı. Dostary «jyndanǵan ekensiń» dep kúlip, mazaq etetin. Ol iship alyp, elester týraly áńgimeni qıalynan shyǵarǵan joq, onyń shynymen tylsym álemmen tildesetinin Bodler jaqsy túsindi.
Edgar Ponyń Baltımordegi úıine (mýzeıine) jazdyń eń ystyq kúninde kelgen adamdar jazýshynyń jatyn bólmesine kirse, «qatty jaýradyq, tizemiz qaltyrap tur» deıdi eken. Esińizge túsirińizshi, áriptesteri estelikterinde Edgar Ponyń Baltımorde jupyny, ot jaǵylmaǵan, sýyq úıde turǵanyn, kúrk-kúrk jótelip, jazýǵa talpynǵanymen, qoly jaýrap, ıkemge kelmeıtinin aıtýshy edi ǵoı.
Jazýshynyń jyl saıyn týǵan kúninde, 19 qańtarda beıitine qara plash, shlápa kıgen, júzin sharfpen jasyrǵan adam kelip, bir bótelke konák jáne úsh tal roza gúlin qoıyp ketetinin aıtady. Ańyz deıin deseń, bul týraly Edgar Po úıiniń-mýzeıiniń jetekshisi Djeff Djeroým da suhbat berdi. Jalpy bul týraly Amerıka, Eýropa, Reseı basylymdarynda az jazylǵan joq. Jazýshynyń «qupıa tabynýshysy» alǵash ret beıit basynda 1949 jyly «qoltańbasyn» qaldyrypty. 1998 jyldan keıin ol «qupıa tabynýshynyń» ornyn basqa izbasary basqan. Bul týraly adamdar beıit basyna «qupıa tabynýshy» qaldyrǵan hattan bilgen.
«Qupıa tabynýshyny» kórý úshin, «ustaý» úshin tipti shetelden de Edgar Ponyń oqyrmandary kelipti.
2007 jyly jergilikti gazetke bergen suhbatynda toqsan eki jastaǵy Sem Porpora esimdi burynǵy shirkeý qyzmetkeri Edgar Ponyń «qupıa tabynýshysyn biz oılap taptyq, shirkeýge adam kóp tartý úshin, tek adamdardy sendirý úshin «qupıa tabynýshy oqıǵasyn» 1949 jyldan bastadyq» deıdi. Biraq mýzeı basshysy da, basqa da mamandar Sem Porporanyń sózin joqqa shyǵarady. Sodan beri Edgar Ponyń týǵan kúninde «qupıa tabynýshyny» kórý úshin beıit basyna adamdar burynǵydaı kóp jınalmaıtyn boldy.
Sem ataıdan keıin de «qupıa tabynýshy menmin» dep tórt adam shyqty. Keıbireýler «qupıa tabynýshynyń ustalmaıtyn sebebi: ol Djeff Djeroýmnyń ózi, ol mýzeıge adam tartý úshin osyndaı qýlyq oılap tapty» degen pikirdi, árıne, aıtty. Munyń bárin Djeff joqqa shyǵaryp kelgen bolatyn. 2012 jyly Djeef «oıyn bitkenin» aıtty.
Gogoldyń qorqynyshy
Gogol aldaǵy ýaqytta óz basynan ótetin oqıǵalardy túsinde kóripti. Jazýshy shyǵarmalarynda slaván mıfologıasyndaǵy ibilis beınesin barynsha ashyp kórsetýge tyrysqan. Oqyrmanyn ibilistiń azǵyrýynan saqtandyrýǵa tyrysqan.
Gogol bala kezinde arqa jaǵynda bireýdiń atyn atap shaqyrǵanyn birneshe ret estıdi. Biraq burylǵanda eshkimdi kórmeıdi. Bul oqıǵa jıi qaıtalanǵany sondaı aınalasyna úrke qarap, qorqyp júredi. Gogoldyń áke-sheshesi óte yrymshyl, ár nárseden mán izdegen adamdar edi. Nıkolaı áke-sheshesiniń ibilistiń azǵyndyǵy týraly, odan qalaı saqtanýǵa bolatyny týraly áńgimelerin jıi estıtin. Árıne, bul áli dúnıetanymy qalyptaspaǵan balaǵa áser etetin.
Ymyrt edi. Qarańǵy bólmede Nıkolaı jalǵyz otyrǵan. Bir kezde bólmege kózi janyp, qap-qara mysyq kirip keledi. «Qara mysyq... Bul – jamandyqtyń belgisi... Bálkim, ibilis pe eken?» dep oılady Nıkolaı. Adamdardy azǵyn maqulyqtan saqtaý úshin, qorǵaý úshin bala erlik jasaǵysy keldi. Mysyqty ustap alyp, hýtor syrtyndaǵy kólshikke ákep, tunshyqtyrady. «Endi maǵan, ákeme, shesheme, búkil hýtordyń adamdaryna shaıtan zıanyn tıgize almaıdy» dep bala ózine ózi senimdi boldy. Ol bala kezinen ibilisten kek alýdy armanady. Jazýshy bolyp qalyptasa bastaǵanda ibilisten búkil adamzatty qorǵaǵysy keldi. Al orys ádebıetshileri «Gogol – áýlıe me, álde jyndy ma?» degen suraqqa jaýap izdep, jantalasýda. Gogol – áýlıe emes, jyndy da emes. Ol shyǵarmalarynda aqıqatty izdeıdi. İbilistiń sońynan ketken adamdardy Qudaıǵa oraltqysy keledi... Onyń ómirge kelgen mısıasy da sol shyǵar?!
Gogol ómirde bolatyn oqıǵalardy túsinde kóripti. Sol sebepti, óz ómirinde bolyp jatqan oqıǵalarǵa eshqashan tańǵalmapty.
Máskeýdegi Gogoldyń úıinde L.Ýsovtyń «Ósıet» dep atalatyn Gogoldi beınelegen músin tur. Músinshi aýrýdan, dushpandarynyń zulymdyǵynan qajyǵan, sharshaǵan uly jazýshyny sheber keskindegen. Mýzeı qyzmetkeri: «Myna músinde bir tylsym syr bar. Mýzeıde jumys istep jatqanyma qanshama jyl. Gogol meni, barlyq adamzatty kinálap turǵandaı. Músinge qarasam, kádimgideı qysylam, eńsemdi basady. Myna týyndyda kádimgideı jan bar» dedi. Gogoldyń «Ósıet» dep atalatyn haty bar ǵoı. Sol hatynda jazýshy óziniń letargıalyq uzaq uıqyǵa ketetin aýrýy baryn, tipti júregi men qan tamyrlarynyń soqpaı qalǵan sátteri bolǵanyn, biraq uıqydan qaıta oıanǵanyn, eger taǵy da sondaı uzaq uıqyǵa keter bolsa, denesi buzylyp, ıistenbeı jerlemeýlerin ótinedi. Biraq... «Óli jandarymen» orys qoǵamyn ájýalady, qorlady, masqaralady» degen qoǵam, uly jazýshyny qajet etpegen aıar qoǵam onyń ósıetine qulaq aspady. Sondyqtan Gogol úıinde turǵan músin «Ósıet» dep atalady. «Keshir» dedim músinge qarap. Múlgip turǵan músinge qazir jan biterdeı boıymdy bir úreı bılep, aıaǵymdy tez-tez basyp, shyǵyp kettim.
Mýzeıdiń bir kúzetshisi: «Keıde tars-turs degen dybys estımiz. Mýzeıde ári-beri bireý júrgendeı bolady» deıdi. Jumbaq. Bolmysy qaıshylyqqa toly, jumbaq jazýshy ibilistiń sońynan ketip bara jatqan adamdardy músirkep turǵandaı kórinedi.
Aıagúl MANTAI (jalǵasy bar)
