Qazaqstandy BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi retinde saılaý eldiń jahandyq ıadrolyq saıasatta belsendi aralasýyna múmkindik týǵyzady. Qazaqstan bıligi málim etkendeı, BUU Qaýipsizdik keńesine múshelik etý kezeńinde ıadrolyq qaýipsizdik Qazaqstan saıasatynyń tórt basym baǵyttarynyń biri bolmaq. 1980 jyldyń aıaǵynda Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý saıasatynyń kóshin bastap, ıadrolyq qarýdy qoldanýdan bas tartty. Búginde bul jaǵdaı aktýaldy taqyrypqa aınalǵan. Ne bolmasa qyrǵynǵa ushyratatyn qarýlarǵa qatysty naqty sheshimder qabyldaıtyn ýaqyt jetti.
Iadrosyz statýsty tańdaý – Qazaqstannyń 1990 jyldardyń basyndaǵy qaýipsizdiktiń geosaıası júıesiniń úılesimsizdiginiń qaýipti saldaryn túsingeni dep bilemiz. 1990 jyldardyń ekinshi jartysynda Qazaqstan bıliginiń ıadrolyq qarý máselesine degen kóńili seıile qoımady. Bul rette Nazarbaevtyń myna aıtqanymen kelisýge bolady: "Óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartý arqyly Qazaqstan XXI ǵasyrdaǵy ıadrosyz memlekettiń qandaı bolý kerek ekenin kórsetti".
«Jerimizdi azapqa salǵan ıadrolyq qarýdyń saldarynan radıasıa eldiń mıllıondaǵan turǵyndary men keń baıtaq dalamyzdy ýlaǵan. Bul jaǵdaı bizge qaýipsizdik degen túsinikke jeteledi. Iadrolyq materıaldar men artyq qarýdan qutylý arqyly elimizde qaýipsizdik pen turaqtylyq ornady. Alaıda barlyq taraptardyń qurylymy qaýipsizdikke baǵyttalmaǵan jaǵdaıda qaýip tolyǵymen seıildi deýge erte», – deıdi Nazarbaev.
Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń osyndaı geosaıası júıesi aıasynda aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti ornatý týraly oı alǵa shyqty. 1993 jyly Eýrazıalyq odaq týraly usynys aıtyldy, 1995 jyly Azıadaǵy ózara yqpaldastyq pen senim sharalary jóninde keńes bastaldy, 1997 jyly Ortalyq Azıada ıadrolyq qarýdan azat aımaqtyń qurylýy týrasynda usynys aıtyldy. Qazaqstan ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý barysynda eń mańyzdy element retinde «Shanhaı bestigi» kelisimin ataýǵa bolady. Sondaı-aq memleket bıliginiń ıadrolyq qarýdy taratpaý jóninde qaǵıdalaryn myqtap ustap, ıadrolyq qarý-jaraqty bolashaqta ýshyqtyrmaý máselelerin qamtamasyz etý úshin Qazaqstan qosymsha MAGATE hattamasyna qol qoıdy.
Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz XXI ǵasyrdyń qandaı bolatynyn kórsetti
«Iadrolyq tyǵyryqtan» shyǵatyn qarapaıym jol – ıadrolyq synaqqa tyıym salý men ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý. Elbasynyń bastamalary dál osy baǵytta damyǵan edi. 1993 jyly Birinshi dúnıejúzilik antıadrolyq kongreste Nursultan Nazarbaev ıadrolyq synaqtarǵa moratorıı qoıý jóninde usynysyn jarıalaǵan. Sóıtip, Astana ıadrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qosyldy.
«Biz talqylamaq máselelerdiń qataryna ıadrolyq qarýǵa ıe keıbir memleketterdiń qarsylyqqa tótep berýine baılanysty ıadrolyq qaýiptiń joıylýyn qosýǵa bolady, – dedi Nursultan Nazarbaev 2000 jyldyń 6 qyrkúıeginde. – Aımaqtaǵy elderdiń birqatary bul qarýdy satyp alýdyń aldynda tur. KSRO qulaǵan soń, Qazaqstan ıadrolyq qarýdyń zor áleýetiniń ıesi bolyp qaldy. Bizdiń memleket osy arsenaldan erikti túrde bas tartqan alǵashqy el boldy. Sol sebepti búgin biz ıadrolyq derjavalardy ıadrolyq qarýdy lıkvıdasıalaý jóninde naqty qadamdarǵa kóshýge qaıta shaqyramyz».
Nazarbaev ıadrolyq qarýdyń Ortalyq Azıanyń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin faktor emes ekenin talaı márte aıtqan. «Memleketimizdiń tájirıbesi ıadrolyq qarý máselelerin keńinen talqyǵa salýǵa negiz boldy. Qazaqstannyń ámbebap tarıhy Irannyń ıadrolyq máseleler jóninde Reseımen, Qytaımen, AQSH, Ulybrıtanıa, Fransıa jáne Germanıamen kelissózder ótkizýine sebep boldy», – degen edi Elbasy.
Sondaı-aq alańdaýshylyq týǵyzatyn másele bar ekenin aıta ketti. Ol – qarý jasaıtyn deńgeıge deıin jetkizetin ýrandy baıytýdy joıý. Sol sebepti Qazaqstandaǵy Halyqaralyq atom energıasy agenttiginiń bastaýymen elde kez kelgen memlekette ıadrolyq otyndy jabdyqtaýdy qamtamasyz etetin tómen baıytylǵan ýran banki quryldy.
Atalmysh jobanyń Qazaqstan úshin eń paıdaly tusy – respýblıka qaýipsizdigin halyqaralyq qoǵamdastyqtardyń baqylaýynyń arqasynda arttyrý jáne jeke menshik ǵylymı-tehnıkalyq áleýet aýqymynyń keńeıýi.
Iadrolyq qarýsyzdandyrý máselesi jóninde memleket basshysynyń prınsıpshil pozısıasy qaýip-qater seıilmeı turǵan zamanda kerek-aq. 2016 jylǵy 31 naýryzda AQSH astanasynda ótken ıadrolyq qaýipsizdiktiń tórtinshi samıtinde Elbasy «Álem. XXI ǵasyr» manıfesin ataǵan.
«Barsha adamzat HHİ ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul elesti saǵymǵa aınalýy yqtımal. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys! Jer órkenıeti, ǵalymdardyń esebi boıynsha, 15 myńnan astam soǵysty, ıaǵnı ár jyl saıyn 3 soǵysty basynan ótkergen. Olarda júzdegen mıllıon adam qaza taýyp, Jer betinen qalalar men elder joǵalǵan, mádenıetter men órkenıetter joıylǵan.
HHİ ǵasyrǵa aıaq basqan adam balasy qıaldyń ózin tańqaldyratyn ǵylymı jańalyqtar ashyp, jańa býyn tehnologıalaryn jasap jatyr. Adamzat óz damýynyń sapaly jańa satysyna ótýde. Álem Tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabaldyryǵynda tur. Kóptegen qorqynyshty aýrýlardyń tamyryna balta shabylýda. Biraq soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýyn jalǵastyrýda. Ol birqatar memleketterde ekonomıkanyń ólim uryǵyn sebetin eń qýatty salasyna aınalyp, áskerı-ónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyryp otyr», – degen Qazaqstan prezıdenti.
Nazarbaevtyń pikirine súıensek, atalmysh qujatqa sáıkes 3 negizgi prınsıp bekitilgen: qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi; jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımıalyq, bıologıalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy; memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin beıbitshilik pen qaýipsizdikke teń jaýapkershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna beıimdelgen beıbit únqatysýlar men syndarly kelissózder negiz bolýy kerek.
Manıfes Bas Assambleıa men BUU Qaýipsizdik keńesiniń resmı qujaty mártebesine ıe boldy.
Qazaqstan prezıdentiniń ǵalamshardaǵy ıadrosyz álemniń qurylýyna qosqan úlesi ushan teńiz. 2006 jyly Nazarbaevty Nobel syılyǵyna usynǵan. Qazaqstan halyqtar Assambleıasy, pákistandyq teolog jáne amerıkalyq kongresmen Elbasyn «halyqtar arasyndaǵy dostyq pen beıbitshilikti nyǵaıtýǵa» qosqan úlesi úshin marapattaýdy usyndy.
Birneshe aı buryn Shveısarıadaǵy dúnıejúzilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Alın Vare Nazarbaevty kezekti Nobel syılyǵyna usynǵan.
«Iadrolyq qarýsyzdandyrý máselesine qosqan zor úlesteri úshin Nursultan Nazarbaevty, Káripbek Kýıýkovti jáne Global Zero uıymyn Nobel syılyǵyna usyndym», – dep jazǵan edi Vare.
Aýdarǵan: Gúlim JAQAN
