Quryltaı, Keńes – kezekti jıyn,
Ózgeretin Ata zań – negizgi túıin!
Aldaǵy bir palataly Parlament Quryltaı dep atalady. Quryltaıdyń Parlamentten ózgesheligi:
1. Depýtattar sany buryn 148 edi. Endi 145 bolady.
2. Depýtattar partıalyq tizimmen 5 jylǵa saılanady.
3. Konstıtýsıalyq sottyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jáne Ortalyq saılaý komısıasynyń quramyn jasaqtaý, Joǵarǵy sottyń barlyq sýdıalaryn saılaý quzireti Quryltaıǵa berilýi múmkin.
4. Parlamenttegi Prezıdent kvotasy joıylady. Depýtattardyń ishinde arnaıy taǵaıyndalǵan «tańdaýly tulǵalar» bolmaıdy. Olar bárine birdeı, ortaq tártippen saılanady. Soǵan sáıkes Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasy alynyp tastalady.
Qazaqstan halyqtary assambleıasy men Ulttyq quryltaı taratylady. Ornyna «Halyq keńesi» qurylady. Ol memlekettiń joǵary konsýltatıvtik organy mártebesine ıe bolady. Keńesti 126 adamnan jasaqtap, oǵan etnomádenı ortalyqtardyń 42 ókili, iri qoǵamdyq birlestikterdiń 42 ókili jáne máslıhattar men aımaqtardaǵy qoǵamdyq keńesterdiń 42 ókili qosylady. Halyq Keńesiniń barlyq múshesin Prezıdent taǵaıyndaıdy. Al tóraǵasyn onyń músheleri saılaıdy. Keńes tóraǵasynyń qoǵamdyq negizde jumys istep, rotasıa arqyly taǵaıyndalatyn eki orynbasary, sondaı-aq hatshylyq meńgerýshisi bolady.
«Halyq keńesiniń» erekshelikteri:
1. Zań shyǵarýǵa bastamashylyq etý quqyǵy beriledi.
2. Jylyna keminde bir ret shaqyrylatyn sesıa Halyq Keńesiniń joǵary organy rólin atqarady.
3. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń etnosaralyq jáne konfesıaaralyq kelisim máselelerine qatysty negizgi qyzmeti Keńeske beriledi.
4. İshki saıasatty jetildirý, memlekettik ıdeologıa máseleleri, Konstıtýsıanyń jáne elimizdegi ózge de asa mańyzdy qujattardyń erejelerin túsindirip, nasıhattaý jumysy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin, memlekettik mańyzy bar basqa da gýmanıtarlyq forýmdardy ótkizý quzireti bolady.
5. Halyq Keńesiniń mártebesi men ony qurý tártibi Konstıtýsıanyń arnaıy bólimimen jáne konstıtýsıalyq zańmen retteledi.
Vıse-prezıdent laýazymy paıda bolady. Ony Prezıdent Quryltaıdyń kelisimimen taǵaıyndaıdy. Vıse-prezıdent Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha:
1. Halyqaralyq forýmdarda jáne shet memleketter delegasıalarymen ótkiziletin kelissózderde Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan ókildik etedi;
2. Parlamentte Prezıdenttiń atynan ókildik etedi;
3. Elimizdiń jáne shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen qarym-qatynas ornatady;
4. Prezıdenttiń basqa da tapsyrmalaryn oryndaıdy.
5. Vıse-prezıdenttiń qyzmettik mindetterine qatysty osy negizgi erejeler Konstıtýsıamen bekitilýi múmkin.
Konstıtýsıaǵa ózgerister enedi. Muny Prezıdent «Bastapqyda Parlamenttik reforma aıasynda Ata zańnyń 40-qa jýyq babyn ózgertý josparlanǵan edi. Alaıda, jumys barysynda túzetýler sany áldeqaıda kóp ekeni belgili boldy. 2022 jylǵy reformada Ata zańnyń 33 baby jańarǵanyn bilesizder. Al endigi ózgerister odan da aýqymdy. Biz, shyn máninde, jańa Konstıtýsıa qabyldaýmen para-par qadam jasaǵaly turmyz» dep túsindirdi. Iaǵnı elimizdiń bas qujaty túgelge jýyq ózgeriske ushyramaq.
«Biz Ata zańnyń Preambýlasyn ulttyq qundylyqtarymyzdy aıshyqtap, qansha zaman ótse de, ózekti bolyp qala beretindeı etip qaıta jazýymyz kerek. Onda qazaq jerindegi órkenıet pen memlekettiliktiń tarıhy tereń ekeni naqty kórinis tabýǵa tıis. Sol arqyly biz Qazaqstannyń Uly daladaǵy uly memleketterdiń murageri ekenin pash etýimiz kerek», - dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev. Memleket basshysynyń bul sózin Ulttyq memleket qurýdyń ustanymy dep qaraýǵa bolatyn sıaqty.
Degenmen, Ata zań:
1. Bastan-aıaq qazaq tilinde jazylsa;
2. Memleket qurýshy ult pen Memleket quraýshy etnos ókilderiniń statýsy aıqyndalsa;
3. Memlekettik qyzmetkerlerdiń Memlekettik tildi bilýi mindettelse;
4. Nazarbaev tusynda qabyldanǵan memleket múddesine qaıshy keletin kelisim-sharttarǵa ózgeris engizý jáne shetelge ketken kapıtal men aktıvterdi qaıtarý tetigi engizilse;
5. Zań shyǵarý, atqarý, sot ókilettilkteri teńestirilip, bir-birin qadaǵalasa, Parlament pen Sot bıligi táýelsiz bolsa;
6. Halyqtyń ádiletti saılaý jáne saılaný quqyǵy, Majorıtarlyq saılaý júıesi saqtalsa;
7. Táýelsiz partıa qurý quqyǵy ádiletti bekitilse;
8. Memlekettik til mártebesi naqtylanyp, orys tiliniń «resmı qoldanylý» statýsy joıylsa:
9. Sheteldegi etnıkalyq qazaqtardyń elge oralyp, jeńildetilgen tártippen azamattyq alýy bir jola turaqty bekitilse;
10. Sheteldik ózge ult ókilderiniń Qazaqstan azamattyǵyn alý tártibi qatańdatylsa; Qazaqtyń tilin, tarıhyn, salt-dástúr, ádet-ǵurpin bilý talaby basty orynda bolsa;
Azamattyq qoǵam ókilderi osy jáne t.b. adam quqyǵy myzǵymastaı qorǵalýǵa tıis usynystardy Ata zańda bekitilse degen talap-tilegin aıtýda. Eger shyn máninde «Jańa Konstıtýsıaǵa» para-par ózgeris jasap jatsaq halyq tilegi eskerilgeni jón dep esepteımiz. Áıtpese san márte ózgeriske ushyraǵan basty qujatymyzdyń máni men maǵynasy, bedeli men mártebesi múldem qurdymǵa ketkeli otyr.
Aıtpaqshy, Qyzylordadaǵy quryltaıda Prezıdent Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq jóninde de sóz qozǵady. Odaq aıasynda elimizdegi keıbir salalar qysymǵa ushyrap otyrǵanyn, ekonomıkalyq ıntegrasıanyń ádil júrgizilýi qajet ekenin qadap aıtty. «Úkimet ult múddesin qorǵaý úshin barynsha belsendi jumys isteýge tıis. Taraptardyń múddesi ádil eskeriletin orta tusty taýyp, Qazaqstannyń ustanymyn dáıekti, kásibı túrde qorǵaý qajet. Sonda ǵana ekonomıkamyzdy halyqaralyq naryqtaǵy básekege barynsha qabiletti ete alamyz», - dedi Prezıdent.
