Facebook paraqshasy jaqsy ermek. Árkim óz oıyn, bilgenin aıtady. Ashyq alań. Eshkimdi sógýge de kelmeıdi.
Degenmende keıde tarıhı oqıǵalarǵa túsinik bere ketýdiń artyqtyǵy joq. Kesheli-búgin belgili jýrnalıs, qalamger Murat Almasbektiń «Sulýbaı shoqysy»-nyń fotosýretin jarıalaýy az-kem áńgimege muryndyq bolypty. Osy oraıda Sulýbaı batyrǵa toqtala ketýdi jón kórdim.
Endeshe, Sulýbaı batyr kim?
Shoqan Ýálıhanovtyń: «Abylaı zamany – qazaq batyrlarynyń zamany boldy» dep jazǵany bar edi. Sol sekildi Ór Altaıdy titiretip aıdaı álemge aty shyqqan Ospan zamany da san batyrdy týdyrdy. Basqasyn aıtpaǵan kúnniń ózinde Túrkıalyq qazaq ǵalymy Abdýaqap Qara shyǵarǵan Nurǵojaı batyrdyń «Azattyqtyń óshpes rýhy» kitaby, Búrkitbaıdyń áni «Oıǵaısha», Sulýbaı batyrdyń «Sulýbaıdyń áni» syndy naqty derekter talaı syrdy aıǵaqtaıdy.
Sulýbaı Sapyuly (1907-1944) kereıdiń Jántekeı atasynan taraıtyn Tasbıke rýynan.
Atymdy Sulbaı dep ákem qoıǵan,
Rýym Jántekeıden ortany oıǵan, – deıtini sodan.
Sulýbaı tórt aǵaıyndy bolyp, Baıbol degen aǵasy, Kóńbaı, Dótbáı degen inileri bolǵan. Sheshesiniń aty Málımá. Sulýbaıdyń óz kindiginen Maǵıla, Zaǵıla degen eki qyz týǵan. Sulýbaı shahıd bolǵannan keıin, áıeli Sholpandy Qýanyshbaı batyrdyń inisi Ahmet alǵan. Sulýbaı batyr paıdalanǵan ertoqym taıaý jyldarǵa deıin Shynjańnyń Barkól aýdanynda saqtalǵan edi.
Ákeden jastaı jetim qalǵan Sulýbaı qarshadaıynan ózgelerdiń malyn baǵyp, ne bir qıyn kúnderdi bastan keshedi. 1929 jyly tómengi Altaıdan Ór Altaıǵa kóship, Shińgilge qonystanady.
1937-1938 jyldarǵy Stalındik zulmatty Shynjań jerine kóshirip qoldanǵan Shyń Shysaı jaýyzdyǵyna qarsy Altaı eli alǵash kóterilgende, oǵan basshylyq etken Noǵaıbaıuly Yrysqan Sulýbaıdy baýyryna tartyp, inisi etip alady. Sulýbaı qarymdy balýan, óleńshi, ánshi, aıbarly azamat bolyp jetiledi.
1937 jyly úkimet Yrysqan aýylynan pochtashylyqqa bir adam berýdi talap etkende, Yrysqan Sulýbaıdy kórsetedi. Pochtashylyq qyzmetti Sulýbaı 1940 jylǵy aqpandaǵy kóteriliske deıin jalǵastyrady.
1940 jyly aqpanda Aqteke, Esimhan, Noǵaıbaı, Yrysqan, Ospandar Shyń Shysaıdyń zulymdyǵyna qarsy kóterilis jasaǵanda, Sulýbaı, Saıyp, Súleımen, Zátelbaı, Mýsalarmen birlikte atoılap alǵa shyǵyp, eren erligimen, sheber uıymdastyrýshylyǵymen kózge túsedi.
Osydan keıin onyń aty tipti de tanyla túsedi. Sol jyly aqpannyń basynan qazannyń sońyna deıin toǵyz aıdaı erlikpen shaıqasqan kóterilisshiler art-artynan jeńiske jetedi. Sarbazdar sany on neshe adamnan eki myń adamǵa jetedi. Qazaq qoly soǵysqan saıyn jetilip, jeńimpaz qosynǵa aınalady. Jaýdyń talaıynyń jetesin qıyp, jeńiliske ushyratady. Osynyń barlyǵynda Sulýbaı atoılap alda júredi, aqylyna qaıraty saı bolyp, almas qylyshtaı jarqyldaıdy.
Jeńilgen jaý jaǵy – úkimet armıasy amalsyz halyqpen ymyraǵa kelip, kelisim-shart arqyly soǵysty toqtatýǵa májbúr bolady. El ıeleri aqyldasa kelip, kóterilistiń týylýyna sebepker bolǵan túrmede jatqan eldiń bilikti azamattary – Sháriphan, Máńkeı, Halel, Buqat, Aqyttardy bosatyp alý shartymen soǵysty toqtatady. Osyndaı keleli keńestiń bas qosýynda jáne úkimet jaǵymen bolǵan kelisim-shartta Sulýbaı negizgi tulǵanyń biri retinde qatysady.
«Eldi uıymdastyryp kóterilis jasaýǵa muryndyq bolar» dep alańdaǵan úkimet jaǵy 1941-1942 jyldary Sulýbaıǵa aýdandyq saqshynyń malyn basqartyp, ony ózderine táýeldi etpek bolady. Biraq Sulýbaı bul shyrǵany baspaı, 1944 jyly naýryzda kóterilisshilerge qosylyp bas sardarlyqqa taǵaıyndalady.
Batyrdyń qazasy jáne «Sulýbaı shoqysy»
Sulýbaı – Ospan batyr qolynyń bas áskerı qolbasshysyna taǵaıyndalǵan soń, 1944 jyly sáýirdiń basynda onyń basshylyǵynda, Bulǵyn ózeni quıǵanynyń aıaq jaǵyndaǵy Alatóbede surapyl soǵys bolady. Soǵysqa qatysqan qazaq sarbazdary 700 shamaly adam bolsa, jaý áskeri olardan úsh ese kóp edi. Soǵys tótenshe qán-keski jaǵdaıda bir aptaǵa jalǵasady. Sulýbaıdyń sheber jetekshiliginde, qazaq qoly jaýdyń tas-talqanyn shyǵarady. Bekinisti tartyp alyp, jeńiske jetedi.
Osy kúni qashqan jaýdy óksheleı qýyp, soqqy berip júrgende, Sulýbaıǵa qapylysta oq tıedi. Taılaq túıedeı býryl atynyń saýyryn qan jýyp, attan qulaıdy. Sarbazdar ony dereý qutqarýǵa kirisip, mashınaǵa salyp, keńes odaǵynyń kómegimen kelgen arnaıy dárigerge jetkizedi. Shuǵyl emdeýge kirisip kómek kórsetkenmen ónimi bolmaıdy. Oq batyrdyń mańdaıynan tıip, oń jaq qulaǵynyń artynan shyqqan eken. Qansyrap eki dúnıe ortasynda ólimmen arpalysqan batyr úshinshi kúni shahıd bolady. Bul qazaǵa búkil qosyn ǵana emes, tutas Altaı eli kúńirenedi. Jer qaıysqan qalyń jurt janazasyna qatynasyp, kóz jastaryn kóldetip, qara jerdiń qoınyna qımastyqpen attandyrady. Batyrdyń múrdesi Bulǵyn ózeniniń quıǵanynyń bas jaǵyndaǵy Qomqarynǵa jerlenedi.
Sulýbaı batyrdyń shahıd bolýy jaıynda Nurǵojaı batyr óz esteliginde: «Ol «biz qazaq maldy baqqan momyn edik, soǵysty buryn kórip jatylmaǵan» dep qaraýylǵa shyqqanda, maýzerdi qolyna julyp alýshy edi. Asa mergen, asa júrekti, Ospandy oq tıgende jaýdy qoısha qyryp, kóterip alyp shyqqan erekshe kúshtiń ıesi bolǵan er Sulýbaı Shyǵys Túrkistannyń eń joǵarǵy soǵys genaraly ataǵyna ıe boldy. Ol «Qaıqaıa shapqan qaraker, qaıyrylar ma eken qaıran el» dep, ulty úshin shybyn janyn qurban etti... Sulýbaı óldi. Asqar taýdan aıryldyq. Búkil armıa Sulýbaıǵa aza bildirdi. Sulýbaıdyń tabyty aldynda ant berip, ult-azattyq qozǵalysyn máńgi baqı júrgizýge sert berdik» dep jazady.
Batyrǵa oq tıgen sol taýdy halyq aıaýly batyr ulynyń atymen «Sulýbaı shoqysy » dep ataıdy. Ór Altaı tóńkerisindegi 10 adamǵa «batyr» ataǵyn bergende, sonyń biri Sulýbaı batyr bolady.
«Sulýbaıdyń áni»
Sulýbaıdyń batyrlyǵymen birge onyń aqyn-ánshi bolǵany jaıynda el ishinde ańyz-áńgime kóp. Tipti toılarda qarsy jaǵyna des bermegen aıtysker aqyn bolǵany da aıtylady. Sulýbaı batyr kózi tirisinde de óziniń asqaq ánderimen jaýyngerlerge rýh syılap otyrsa, ólgennen keıin de áni arqyly artynda qalǵan sarbazdaryn qanattandyryp otyrǵan. Shynjańda shyrqalyp júrgen «Sulýbaı ániniń» sózin tolyq keltire ketsek, tómendegideı:
Atymdy Sulýbaı dep ákem qoıǵan,
Rýym Jántekeıden ortany oıǵan.
Joqshylyq qoldy baılap bir qoımadyń,
Bul isiń áste ketpes, sirá, oıdan.
Sekpiltaı Shańqan, Turǵyn-aı,
Esen bol el-jurt, qurbym-aı.
Nemese sońǵy qaıyrmada «Osymen ótti bir kún-aı» dep aıtylady.
Astymda alqońyrym jelmediń ǵoı,
Qudaıym suraǵandy bermediń ǵoı.
Talpynyp qansha qanat qaqsam daǵy,
Qysqa jip kúrmeýime kelmediń ǵoı.
Qaıqaıa shapqan qaraker,
Qaırylar ma eken qaıran el?
Nemese:
Sekpiltaı Shańqan kók jasań,
Arman joq kúlip oınasań.
Basynda máýesi joq qý qaıyńnyń,
Jigitke paıdasy joq ýaıymnyń.
San jerdiń dámin tatyp sýyn ishtim,
Bilmeımin qaıda alaryn qudaıymnyń.
Bylǵary toqym, burama zer,
Burylar ma eken bizdiń el?
Sulýbaı Ór Kereıdiń batyrymyn,
San jerde teńdik alǵan aqynymyn.
Baǵymdy ózim ólsem áketpeı me,
Shaqabaı osy júrgen jaqynymyn.
Shińgildiń móldir sýyndaı,
Dep salǵan ánim «Sulýbaı»
Án qaıyrmasy kóbinese ár eki jol saıyn qaıtalanyp otyrady.
Sulýbaı Sapyuly ózi ólsede artyna óshpes iz qaldyrǵan batyr. Ór Altaı dalasynda onyń atyndaǵy «Sulýbaı shoqysy» kindik ólkesin qorǵaý jolyndaǵy máńgilik eskerkishindeı zeńgir kókke boı sozsa, «Sulýbaıdyń áni» sol dalany qorǵaǵan qyzǵysh qustaı týǵan dalasynda qalyqtaı ushady.
Jádı SHÁKENULY
jazýshy
