Bastaýyshta oqytylatyn pánder:
1. Saýat ashý
- Ózin-ózi taný
- Jaratylystaný
- Aǵylshyn tili
- Dúnıetaný
- Orys tili
- Kórkem eńbek
- Mýzyka
- Matematıka
Menińshe 1 synyptaǵy ózin-ózi taný, jaratylystaný, dúnıetaný degen úsh túrli pándi bir pánge biriktirip, keıin úlken synyptarǵa qaraı naqty ǵylymı pánderge bólse utymdy bolar edi.
Aǵylshyn tili men orys tilin 5 synyptan bastap oqytsa ... Bizdiń kezimizdegi keńes mektepteri shet tilin bastaýyshtan soń oqytatyn edi. Orys tili de ózge memlekettiń tili bolǵandyqtan shet tilderiniń qatarynda tańdaý pán retinde oqytatyn kún týar áli...
Esep (matematıka) kerek pán. Bunda burynnan qalyptasqan júıe bar: bastaýysh mektep-arıfmetıka, orta mektep-algebra, joǵarǵy mektep-joǵarǵy matematıka (vyshmat). Bala bastaýyshtan tórt amaldy shaǵyp shyǵýy kerek. Kóbeıtý kestesin jańylmaı bilýi kerek. Másele esepter logıkany jaqsy damytady. Olar da oqýlyqtarda kóp bolýy kerek jáne olardyń etnosıpaty kórinip turýy kerek.
Kórkem eńbek degen ataýmen kelispeımin. Pánniń ataýy – qolóneri ǵoı... Án-kúı sabaǵy kerek. Biraq bala osynsha saǵat án-kúı pánin oqyǵanda 4 synyptyń sońynda nota tanyp shyǵýy tıis. Mýzykant bolar-bolmas, biraq pándi oqyǵannan bir nátıje bolýy kerek qoı. Deneshynyqtyrý páni kerek. Biraq bastaýyshta onyń baǵdarlamasynyń ishinde bı óneri de bolýy (keı saǵattar soǵan arnalýy) kerek.
Sonda birinshi synypta myna pánder bolady:
- Tabıǵattaný (ózin-ózi taný, jaratylystaný, dúnıetanýlardyń ornyna)
- Esep (matematıka)
- Qolóner (sýret salý, músin jasaý, jalpy eńbekke baýlý)
- Deneshynyqtyrý (sport, bı úıretý)
- Án-kúı (dombyra-vokal-nota tanytý)
Bastaýyshtyń basyndaǵy negizgi eki pán.
- Sóz óneri
- Álippe
Menińshe, bastaýyshqa, onyń ishinde birinshi synypqa qajettisi osy jeti pán.
Qazirgi 1 synyp «Saýat ashýdy» jyl boıy oqyp naýryzda biraq taýysady. Orystyń balalary býkvarlaryn alty aı oqı bersin. It dep jazyp, shoshqa dep oqıtyn aǵylshyndarǵa júgirtip oqýǵa jetý úshin bir jyl, al qytaılarǵa tórt jyl kerek shyǵar... Bizdiń tildiń júıesi bólek. Biz álippemizdi birinshi toqsanda aıaqtaýymyz kerek. Teljan Shonanov Aqańnyń álippesimen qabileti ortasha balaǵa hat tanyp ketý úshin tórt apta jetkilikti, -degen bolatyn. Al qazirgi saýat ashý degen pánniń atynyń ózi jaman eken. Onysy taǵy eki bólimnen turady, bala ony bekitilgen baǵdarlama boıynsha alty aı oqıdy eken.
Menińshe, búgingi qazaq mektebi qaıta-qaıta belesebet oılap shyǵara bermeı, 28 tańbadan turatyn Aqańnyń álippesine, eńqurmasa ondaǵy prınsıpterge qaıta kóshýi kerek.
Menińshe, bastaýyshta bala bar kúshin negizinen sóz tanýǵa jumsaýy kerek. Kádimgi qazaq sóziniń taǵlymdyq, tanymdyq mánin, mátinniń dánin, sózdiń jumsalý kezindegi astary men japsaryn, myń maqaldyń máıegin, júz pikirdiń dáıegin tanyp, tamyry tereńdep, dińi qataıýy qajet, bir múshelge tolǵansha.
Óıtkeni halyqtyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan bilimi qazaq sózinde, mádenıeti men dástúri de qazaq sózinde, tipti qazaqtyń bar bolmysy, mazmuny, ıaǵnı bútinniń bólshegi retinde álgi balanyń ózi de sol qazaq sóziniń ishinde. Sondyqtan bastaýyshta aǵylshynsha júz sóz bilgennen góri, qazaqsha júz maqal bilgeni artyq – dep bilemin.
Birinshi synyptaǵy 6-7 jastaǵy monotildi (birtildi) balanyń sózdik qorynda 6000-nan asa sóz bolady eken. Al álippeniń sózdik qorynda nebári 200 sóz bolar. Bul jazýǵa baılaý arqyly balanyń múmkindigine shekteý bolady. Baıaǵyda jyrshynyń uzaq týyndysyn birden jattap alatyn jady gendik deńgeıde áli saqtalǵan. Sondyqtan 1 synyptan, 1 qyrkúıekten bastap tyńdalym arqyly júrgiziletin «Sóz óneri» degen pán engizilýi tıis. Qazir barlyq mektepter vıdeo, aýdıo quraldarmen jabdyqtalǵan, mýltımedıalyq synyptar bar, ıaǵnı sóz óneri pánin tyńdalym ádisimen oqytýǵa bar mektep daıyn. Álippe hat tanýdy kózdese, al sóz ónerinde til damytý qatar júrip otyrady da bala júgirtip oqıtyn 2 synypta álippeden keıin oqytylatyn ana tilimen qosylyp bir pánge-qazaq ádebıeti pánine aınalady. Sóıtip bala jazýǵa baılanyp tabıǵı til damýyn shektemeı, qaıta ushtaı túsetin bolady.
Baıqasańyzdar 1 synypta orys tili, aǵylshyn tilderi pánderi bar da qazaq tili páni joq, Ia, til normalaryn úıretetin pán retinde qazaq tili 2 synyptan bastap júrgizilýi kerek. Onyń saǵat sany orta mektep bitkenshe qysqartylmaı júrip otyryp, bul pán mektep bitirgen kezde matematıkamen qazaqstan tarıhymen teń emtıhan tapsyratyn mindetti pánge aınalýy tıis.
Bıjomart Qapalbek,
fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty
