Akademık Orazaly Sábdenniń
QR Prezıdenti N.Á.Nazarbaevqa,
Qazaqstan halqyna ekinshi ashyq haty
Akademıktiń birinshi Ashyq hattaǵy «Biz ózi qaıda bara jatyrmyz...» degen suraqqa jaýap retinde bergen
BES USYNYSY
«Ózge emes ózime aıtam óz jaıymdy...», - dep, aqyn Qasym Amanjolov aıtqandaı, aldyńǵy Ashyq hatta ózekti órtegen eldiń ishki jaǵdaıyn jazyp edim. Endi elimniń erteńi úshin jaýabyn ózim berýge belbaıladym.
Tórtkúl álem kúrt ózgeris kúıdi aıryqsha bastan keship otyrǵan zamanda ómir súrip otyrmyz. Álemdik daǵdarys, aımaqtyq tolassyz soǵys, klımattyń jylynýy, bosqyndardyń josylýy, asharshylyq kúıdegi 1,3 mlrd. halyqtyń tragedıasy, t.b. jer sharynyń jaǵdaıyna kóz jibere otyryp, «biz osy qaıda bara jatyrmyz?» demeske amal joq... Bul náýbettiń aldyn alýǵa, qandaı da bir shara qoldanýǵa damyǵan elderdiń ózderi dármensizdik tanytýda. Alpaýyt AQSH-tyń kóleńkesinen shyǵa almaıtyn Birikken Ulttar uıymy jaı ǵana qulaq salýdan artyq eshteńe jasap otyrǵan joq. Qysqartyp aıtsaq, álemniń ózi qazir beı-jaı kúı keshýde, órkenıet daǵdarysta. Bul týraly oı-usynystarymdy G7, G20 memleket basshylaryna kezinde hat arqyly joldaǵan bolatynmyn.
Ótkende men bir Ashyq hat jazdym. Osy bizdiń qazaq elinde maqtanýǵa turatyn qandaı jetistikterimiz bar? Eń túbegeıli másele, eldiń qal-jaǵdaıy, kún-kóris deńgeıiniń tómendigi, jumyssyzdyq, ásirese, aýyldaǵy jumyssyzdyq, jalaqynyń azdyǵy, sóz bostandyǵynyń joqtyǵy, adam quqyǵynyń aıaqqa basylýy men adam ómiriniń qaýipsizdiginiń syn kótermeıtindigi qatty alańdatady. Osy keleńsizdikter tapa-tal túste, Almatynyń qaq ortasynda sport juldyzy Denıs Tendi óltirip ketken kezde, qaırańǵa shyqqan shabaqtaı ashyq kórindi. Qazir halyq kóp nársege narazy jáne halyqtyń bul narazylyǵy negizsiz emes. Elimiz sybaılas jemqorlyqtyń shyrmaýynda. 5 mln. jerlesterimiz kredıtten kóz ashpaı otyr. Onyń basym bóligi tóleı almaı, ıpotekaǵa alǵan páterlerinen, bıznesterinen aırylýda. Osy jaǵdaıda óz-ózine qol jumsaǵandar qanshama! Búginge deıin ár januıanyń baspana salýyna múmkindik beretin 10 sottyq jer úlesi týraly másele óz sheshimin tappaı otyr. Abaı aıtpaqshy "... qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań qara jerde beredi, qury tastamaıdy". Elbasynyń «5 jylǵa deıin jer satylmasyn jáne sheteldikterge jalǵa berilmesin» degen moratorııi de zańmen shegelenbeı, arǵy jaǵy kúmándi bolyp, eldi alańdatýda. Teńgeniń qunsyzdanýy, sol sebepten tutyný taýarlarynyń tolassyz qymbattaýynyń aıaǵy kedeıshilikke aparyp soǵýda. Memleket óziniń áleýmettik mindetterin halyq aldynda oryndamaı tur. Zań men jarlyqtar kóbeıgen saıyn urylardyń da sany kóbeıýde. Munyń bári buqaramen etene jumys istemeýdiń saldary.
Aldaǵyny aqylmen boljap biletin, kemel oıly basshy bolatyn ózgeristi aldyn-ala seze otyryp, «qazannan qaınaǵan býdy» der kezinde shyǵarmasa, qazan qaqpaǵynyń atylatyny ámbege aıan. Alysqa barmaıyq, mundaı jaıdy kórshilerden kórip, kýá boldyq emes pe.
Mine, osyndaı álemdik jáne elimizde beleń alyp otyrǵan keleńsizdikterden keıin eriksiz suraq týady: «Biz ózi qaıda bara jatyrmyz? Bizdi qaıda alyp bara jatyr? Bizde qaıda bara jatqanymyzdy bilmeımiz. Alyp bara jatqandar da bilmeıdi».
Qıyndyqtar jaıynda árkim de aıtýy múmkin. Al odan shyǵýdyń joldary qandaı? Dál osy suraqqa jaýap berý, tetikterin kórsetip berý – qıynnyń qıyny. Endi «ne isteý kerek?» degen suraqqa maman retinde jaýabym tómendegideı. Máseleniń eń úlkeni, isti nasyrǵa shaptyrmaý, kúni erteń «qolyńdy mezgilinen kesh sermep» qalmaý. Bir sózben aıtqanda, halyq túbegeıli ózgeristi kútedi.
Ol úshin 5 mańyzdy usynysym bar:
Eń basty másele Qazaqstanǵa saıası, áleýmettik -ekonomıkalyq zańmen shegelengen turaqty júıe jasaý kerek. Búkil elimiz osy júıe boıynsha jumys jasaıtyn bolady. Halyq saılaǵan bılik keledi-ketedi, biraq júıe turaqty jumys istep turady, damyǵan elderdegideı... Osy júıe arqyly memleketimiz úzilissiz-tıimdi damıdy. Meniń 5 usynysym da, osy júıeni jasap, qalyptastyrý úshin berilip otyr.
Birinshi usynys. Qazir saıası reformaǵa basymdylyq berip, Konstıtýsıalyq ózgeristerden bastaý kerek. Qoǵamnyń saıası qurylymynda búkil Qazaqstan halqy saılaǵan joǵarǵy organnyń statýsyn kóterý qajet. 4 ret Parlamenttiń depýtaty bolyp, kóp nárseniń ashshy-tushshysyn tatqan kásibı maman retinde kózimniń jetkeni, osy kezge deıin egemendilikti qalyptastyrdyq, irgemizdi bekittik, buny biz «el retinde damýdyń birinshi kezeńi» dep ataıyq. Ekinshi kezeńde, ıaǵnı, dál qazir Parlamenttik Respýblıkaǵa kóshýdiń ýaqyty keldi. Qazaq eli ýnıtarly memleket bolǵandyqtan, birpalataly Parlamentke kóshýi kerek, onyń quramynyń 50% partıalardan saılanýy tıis, kelesi 50% halyq jergilikti jerden, okrýgtardan óz qalaýlylaryn saılasyn. Sonda halyq óz depýtatyna úndeý jasap, mindetter qoıa alady. Senimdi aqtamasa, basqamen aýystyrýǵa, rotasıa jasaýy da múmkin. Parlamentke depýtattar tek taza saılaýmen ótken jaǵdaıda ǵana halyq bılikke degen senimi artady. Ókinishke oraı, qazirgi jaǵdaıda olaı bolmaı tur.
El ishindegi jáne bizdiń jaǵdaıymyzdy jiti baqylap otyrǵan alys-jaqyn shetelderdegi «Elbasy Nursultan Ábishulynan keıin kim keledi?» degen qyzyǵýshylyqtyń basymdylyǵy rakýsynan alyp qarastyrǵanda, dál qazir bizge qajeti revolúsıalyq kúres emes, konstıtýsıaǵa, kodeksterge, zańdarǵa tıisti ózgerister engizip júıeni evolúsıalyq túrde ózgertetin naqty usynystar kerek. Biraq Memleketimizdiń saıası maqsaty anyq, boljamdy, erteń bir jaǵdaılarǵa baılanysty ózgermeıtin ( AQSH-tyń Konstıtýsıasy sıaqty) turaqty bolýy kerek. Sonda halyq senedi de eredi.
Ekinshi usynys. Halyq qazir saıası, bıznes elıtanyń, bıliktiń qursaýynda typyr ete almaı otyr. Budan shyǵatyn bir ǵana jol bar – Ulttyq kelisim arqyly shyǵý. Jańadan Memlekettik Ulttyq keńes qurý arqyly elimizdiń saıası jáne qoǵamdyq damýynyń ulttyq basymdylyqtaryn jasaý, yntymaq birlikti, demokratıalyq úrdisti kúsheıtý qajet. Syzdaýyqtaı asqynǵan eldiń ishki keleńsizdikterin sheshý úshin Elbasynyń ózi muryndyq bolyp, halqymyzdyń arasynan maqtaý-madaqtan alys, keleli oı aıta alatyn, is jasaı alatyn, tabanynyń búdiri bar aqylman ıgi-jaqsylardy bir dóńgelek ústel basyna jınap, aqyl-keńes qurý máselesi ýaqyt kúttirmeıtin asa qajet másele bolyp otyrǵanyn taǵy da aıtamyn. Atalmysh problemalardy sheshýdiń negizgi tetikteri qandaı, memleketti jańa jolǵa salý úshin ne isteý kerek, osy suraqtarynyń tóńireginde Keńes qurý – búginginiń eń utymdy qadamy bolmaq. Bul Keńes – turaqty Memlekettik ulttyq Keńes retinde únemi jumys istep turýy kerek. Onyń zańmen shegelengen fýnksıasy Konstıtýsıalyq ózgeristerge, saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq kúrdeli ózgeristerge oń yqpal etetin usynystar berip otyrý bolyp tabylady. Keńeste talqylanatyn máselelerdiń bári halyqqa jarıa túrde ótkizilýine mán berý de asa mańyzdy bolmaq. Bul otyrystyń jarıaly bolýy ıa ony barlyq aqparat quraldary tegis kórsetip otyrýy asa mańyzdy. Sonda kimniń ishinde ne bar, kimniń qandaı oıy bar ekenin halyq biletin bolady. At tóbelindeı az halyqpyz, maqsatymyz el men jerdi, til men dildi saqtap, keler urpaqty baqytty etý, ózge elge jem bolmaý, órkenıetti, damyǵan, demokratıalyq el bolý! Osyny kórgen halqymyz óz ýájin el aldynda sóz aıta alatyn marqasqa azamattary arqyly bildirer edi, jańa zamannyń týra joly kórsetiler edi.
Memlekettik Ulttyq keńes Prezıdenttiń jarlyǵymen qurylsyn, onyń quramynda ár oblystan 1-2 adamnan, 6 partıadan 6 adam, qalǵan 50% eldiń sózin aıtatyn belgili tulǵalar, qoǵamdyq uıymdardan, keńestiń 2 teń tóraǵasy bolýy kerek. Keńestiń quramy muqıat qaralyp, arnaıy erejemen naǵyz halyq ókilderinen jasaqtalýy tıis. Ulttyq keńestiń «reglamenti men erejesin» onyń. ózderi qabyldaǵany durys. Eger Ulttyq Keńes qazir qurylmasa, onyń fýnksıasynyń asa maǵyzdylyǵy aldaǵy ýaqytta báribir soǵan ákeledi. Sebebi Ulttyq keńes arasy ajyrap ketken halyq pen bılik ortasynda kópir bolar edi
Úshinshi usynys. Meniń oıymsha qazir álem úshin de, biz úshin de óte mańyzdy eki kúrdeli másele tur. Ol adamzat úshin eń mańyzdy onyń rýhanı qundylyǵy men materıaldyq qajettiligi – ómirdiń negizgi ózegi ekendigin túsine bilýi, solardy ornymen iske qosa bilýi. Ekeýiniń tyǵyz baılanysta, bir kógende ekendigin túsine otyryp, birge qosyp sheshýdi qolǵa alý qajettigi – qazir óte aktýaldy másele. Damyǵan memleketter bul ekeýin birjaqty sheship, materıalısik jolǵa túsip, tek baıýdy oılap, órkenıet jolynan shatasyp, rýhanıattan kenje qaldy. Krızıstiń sebebi de osynda jatyr. Al biz bolsaq, qyrýar baılyqtyń ústinde otyryp, jaǵdaıymyzdy neden bastaýdy bilmeı, daǵdarýdamyz. Bir de «ekonomıka – birinshi orynda» dedik, kóp jyldar boıy ıdeologıany, tárbıeni, dinı izgilik baǵytty durys jolǵa qoımaı, endi «rýhanı jańǵyrý» deımiz. Rýhanı damýdy adamnyń oı sanasyn, ishki jan dúnıesin izgilendirýden, tárbıe men moraldan, Uly Abaıdyń "Tolyq adamy" ilimin boıǵa sińirýden bastaý kerek. Keshe ǵana «saıası reformany bastaımyz» dep jar salsaq, kóp ýaqyt ótpeı ol umyt qalady. Sanany jańa bir uran dińkeleıdi. Memlekettik deńgeıde bir nárseniń basyn bastaımyz da, aıaǵyna jetkize almaı, sońynan jańa bir «baǵdarlamaǵa» aýysyp ketemiz. Burynǵysy umytylady, qyrýar qarjy jumsalady. Mysaly, 2003 j. jáne 2010-2014 jj. memlekettik ınovasıalyq baǵdarlamalar aıaqsyz qalyp, tolyq oryndalǵan joq. Buǵan dálel jetkilikti.
Rýhanı qundylyqqa kelsek, meniń 2012 jyly tikeleı joba retinde 8 mlrd. AQSH dollary turatyn barlyq esebimen jazyp berilgen Túrkistandy rýhanı Astanaǵa aınaldyrý arqyly rýhymyzdy oıatý jobasy Elbasyna jiberilgen bolatyn. Úkimetten, mádenıet mınıstrinen bul Túrkistan jobasy ózekti, qajet joba dep qoldaý kórsetilip, biraq qarjynyń tapshylyǵynan sol ýaqytta júzege asyrý múmkindiginiń bolmaıtyndyǵy týraly hat alǵanbyz. Búgingi tańda bul jobany júzege asyrýdyń ózektiligi artpasa, kemigen joq. Bul joba 6 úlken klasterden turady: Rýhanı astana Túrkistan qalasyn eski naqyshta salý; Kentaý tehnologıalyq klasteri; Jańa aýyl klasteri;Týrızm klasteri; Infraqurylym; Logıstıka. Jobada: «Túrkistandy halyqaralyq deńgeıde rýhanı megapolıs jasaý arqyly Túrki álemine rýhanı serpilis beriledi» delingen. Endigi meniń oıym osylar sózbuıdaǵa salynbaı tolyqqandy iske assa degen tilek.
Tórtinshi usynys. Qazaqstannyń údemeli damýy úshin aqsap turǵan ǵylym men bilimge serpilis berý kerek. Bilimdi halyq, bilimdi qoǵam bolmaı bireýlerdiń jeteginde júrgenimiz-júrgen. Sovetter odaǵynda fýndamentaldy ǵylymnyń bıik dengeıiniń arqasynda kosmosqa Iý. Gagarındi tunǵysh ret ushyrǵan ǵylymdy, bilimdi biz batysqa jaltaqtap "Bolondyq prosesiniń" aıaǵyna taptattyq. Kandıdattyq, doktorlyq dısertasıalar qorǵaý ǵylymı keńesterin depýtattar qabyldaǵan zańmen jaýyp tastadyq. Qazir ǵylymǵa beriletin qarjy «jetim qyzdyń jasaýyndaı» jalpy ishki ónimge shaqqanda (JİÓ) bar bolǵany 0,14% ǵana. Al damyǵan elderde 3-4%. Demek 20-30 ese tómen. Materıaldyq-tehnıkalyq baza tómen, bári eskirip tozǵan. Ǵalymnyń háli ólmes qamnyń kúni. Basqalaryn bylaı qoıǵanda, ǵylym doktorynyń alatyn jalaqysynyń ózi iri kompanıa kúzetshisiniń aılyǵyndaı-aq. Bizge tek qatardan qalmaý úshin ǵylymǵa kem degende JİÓ-nen 1,5% qarajat bóliný kerek. Ádiletsiz jabylǵan uly Akademik Q. Sátpaev negizin qalaǵan Ulttyq Ǵylym Akademıasyn qaıta jańǵyrtyp, Memlekettik Ulttyq Ǵylym Akademıasy etip qurý óte qajet! Mundaı Akademıalar men dısertasıalyq ǵylymı keńester bizden basqa barlyq TMD memleketterinde saqtalyp qaldy. Sonda bizdiń ǵylymymyz Reseı memleketiniń ǵylymynan joǵary bolǵanyma? Ókinishke oraı olaı emes... Jeke ǵylym mınıstirligin qurý qajet. Biz rýhanı qundylyqtarymyzben joǵary tehnologıalardy birge qosyp damytsaq qana jańa halyqaralyq deńgeıge shyǵa alamyz.
Bizge jańa tehnologıalardy, VI-VII tehnologıalyq ýkladtardy: nano-bıotehnologıa, gendi ınjenerıa, kosmostyq tehnologıa, jasandy ıntellekt, robottandyrý, atomdardy teleportasıalaý, kún jáne sýtekti energıa, magnıtızm, ınformasıalyq – komýnıkasıalyq tehnologıany tez damytý qajet. Mysaly Indıa bul saladan Azıa elderinen kósh bastap tur. Ásirese bizde «krıtıcheskıe tehnologıany» búgin qolǵa alý kerek, kóp keshigýdemiz. Aldymyzda sıfrly dáýirden soń izgilikti qoǵamnyń dáýiri kelmek.
Besinshi usynys. Joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵynyń basyn qosatyn eń mańyzdy jobam – «Memleketti 5-tik spıralmen jańasha basqarý» jobasynyń negizgi ıdeıasymen tanystyrǵym keledi. Olar memleket, bıznes, ǵylym, qoǵam jáne adam qajettiligi, aqparattyq júıe syndy memleketti tıimdi basqarýdyń 5 bazalyq elementterinen turady. Ár blok boıynsha jobalar men tetikteri daıyndaldy. Olar iske qosylýǵa daıyn tek saıası sheshim bolsa! Álemde analogy joq bul jobany halyqaralyq kongreste, konferensıada tanystyryp, baıandamalar jasadym. Eger biz osy bes blokta, bir saǵattyń tetigi tárizdi jumys istesek, tez alǵa ketemiz. Qazir bizde memleket jáne bıznes (GCHP) deıdi. Keıde bázbireýdiń ıa memlekettik qyzmette jumys atqaratynyn, ıa úlken bıznesmen ekendigin ajyrata almaı jatamyz. Tek isti bolyp, ustalyp jatqan kezinde ǵana onyń úlken laýazymdy qyzmette otyrǵanyn halyq bilip jatady. HHİ ǵasyrda álem kúrt ózgeris ústinde. Biz sony sezip, der kezinde ekonomıkany da, saıasatty da transformasıa jasap, basymdylyqtardy kúrt ózgertip elimizdi damytýda jańa serpilis beretin deńgeıge shyǵýymyz kerek. Osyǵan oraı keıingi kezde elimizde jýsap qalǵan zıaly qaýymnyń únin shyǵaratyn, ulttyń rýhyn kóteretin kezi keldi. Qazaq zıalylarynyń pisip jetilmegeni, batyldyqtyń jetpegeni búgingi tańda halyqtyń da túbegeıli ózgeriske daıyn emestigin kórsetedi.
Eldegi jańa kadr saıasaty, jańa saıası jáne áleýmettik, quqyqtyq reforma tek adamnyń tynys-tirshiligine tikeleı áser etkende ǵana halyq bılikti qoldaıdy. Sondyqtan qatelikterdi eń aldymen ózimizden, óz isimizden izdeýimiz kerek. Óz minin kóre almaǵan bılik pen halyq órkenıetke umtyla almaıdy!
Osy qıyn-qystaý, taǵdyrly zamanda Qazaqstandy «Otanym, jerim, tilim, dilim» dep biletin ár azamatynyń boıynan patrıottyq sezim qaýlap, jaryp shyǵatyn ýaqyt keldi. Taǵy da aıtam, biz at tóbelindeı az halyqpyz, óz ózimizdiń qadirimizdi bilmesek, onda basqalarǵa jem bolamyz. Qur alaqan emespiz, tarıhymyz sonaý ata-tekten: saq, ǵun, túrki qaǵanaty, handyqtardan beri tekti halyq ekenimizdi bildiredi. Tipti bir ýaqyttarda Túrki qaǵanaty ımperıalyq álemdik órkenıet eli, Rım ımperıasy sıaqty, 6 sıvılızasıanyń biri bolǵany da tarıhtan belgili. Mine, sol ımperıalyq joıqyn kúshten, tarıhı izgilikten bizdiń urpaqqa da birer nárse qalǵan bolar. Sol genetıkalyq kúshke, sanany, ulttyq, ımýnıtetti oıatyp, ata babalar árýaǵyna syıynyp, eldiń birligin, keleshegin oılap evolúsıalyq ózgeristerge qaraı bet túzeıik. Bul sońǵy múmkindigimiz bolýy múmkin.
Shyndyǵyna kelgende biz Qazaqstan, AQSH, Qytaı, Reseıde emespiz, joıqyn kúshine, armıasyna, ekonomıkasyna senip kúshpen alyp ta shalyp ta jyǵatyn. Al biz bolsaq tek joǵaryda aıtylǵan tektiligimizge, adam potensıalyna, sany az halyqty biriktiretin yntymaǵymyzǵa, ata- babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan jer baılyǵyn aqylmen tıimdi paıdalanyp demokratıalyq el bolý.
Qurmetti Elbasy, qara orman Halqym, sizderdi eldiń erteńi, urpaqtyń keleshegi úshin sony ózgeristerge shaqyramyn! Óz basym osy jolda rıasyz eńbek etýge sóz beremin.
Osy hattaǵy usynystarǵa pikir alysqan soń, aldaǵy ýaqytta qazaq halqynyń ál-aýqatynyń artýyna yqpal etetin jobalarymdy usynyp otyrmaqpyn.
Asa qurmetpen:
Qazaqstan ǵalymdar Odaǵynyń Prezıdenti,
akademık, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty,
QR Parlamentiniń 4 dúrkin depýtaty. O.Sábden
