Qazaqstan úshin bıylǵy jyl aıtýly jyl boldy. Halyqaralyq qoǵamdastyqta qashan da óz pozısıasyna nyq bizdiń el syrtqy baǵytta kópvektorly saıasat ustanyp keledi. Munyń da paıdaly jaǵy bar. Óıtkeni qarym-qatynas udaıy jaqsarady.
Aıta keteıik, basqa elderge alabóten qaramaı, salmaqty saıasatymen kórinetin Qazaqstan úshin ústimizdegi jyldyń tamyz aıynda Aqtaýda aıryqsha kezdesý ótti. Teńizdi qorshalaı qonystanǵan bes el Túrikmenstan, Reseı, Qazaqstan, Iran men Ázerbaıjan basshylary Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaıtyn konvensıaǵa qol qoıdy. Endi onyń birqataryn atap óteıik:
- Qujat jobasy boıynsha, Kaspıı teńizi bes el arasynda teńiz retinde bólingen. Qazaqstan teńizdiń 29 paıyzyna ıe.
- Qujat jobasy boıynsha, bes memleket ózderine tıesili terıtorıada shıkizatty barlap, óndire alady. Biraq oǵan bes eldiń ortaq kelisimi kerek jáne ekologıalyq talaptar saqtalýy tıis.
- Qujat jobasy teńizde jaǵalaýdaǵy bes memleketten basqa eldiń áskerı kúshteriniń bolýyna tyıym salady.
Árıne, sońǵy 25 jylda túıindi bolyp kelgen másele Qazaqstanda, Aqtaý qalasynda sheshildi. Qol qoıylǵan qujattyń halyqaralyq tarıhı máni bar. Qujat teńizben shektespeıtin elderge Kaspııde ásker ornalastyrýǵa tyıym salady. Demek, bul bes el úshin de, Qazaqstan úshin de óte kerek. Óıtkeni qazirgi ýaqytta qaýipsizdik basty nazarda turǵanda eń aldymen mámile mańyzdy. Árıne, halyqaralyq deńgeıdegi kelisimniń máni bólek. Osy ýaqytta deıin atalǵan bes eldiń arasynda da Kaspııdiń mártebesine qatysty kózqaras ártúrli boldy. Ortaq mámilege kelý ońaı bolmady. Aqyry 25 jyldan astam ýaqyt boıy jalǵasyp kelgen kelissóz nátıjeli aıaqtaldy. Tarıhı oqıǵanyń máni mynada, bul qujatqa qazaq jerinde qol qoıyldy.
–Konvensıa bul barlyǵyn qamtıtyn negizgi qujat. Onda Kaspıı teńizine qatysty taraptardyń quqyqtary men mindetteri anyqtalǵan, oǵan sýy, tabany, tabıǵı resýrstary men áýe keńistigi de kiredi. Kelisimde ulttyq aımaqqa qatysty shekteýler, táýelsizdik quzyreti, jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn júzege asyrý, tranzıt pen tasymaldaý, qubyrlar men kabelder tóseý, teńizdiń tabıǵı ortasy men bıologıalyq resýrsyn qorǵaý jáne ózge de máseleler qarastyrylǵan. Bul ortaq kelisim, bes memlekettiń qaýipsizdigi úshin kerek qujat, – dedi Prezıdent Nursultan Nazarbaev Aqtaýda ótken kezdesýde.
Basqosýǵa qatysqan bes memlekettiń basshylary da teńiz mártebesine qatysty áli de kelissózdi jalǵastyrý qajettiligine toqtaldy. Rasynda mártebe týraly mámilege qol qoıylǵanymen, áli de sheshimin tabatyn nárseler bar. Ol – eń aldymen ekologıalyq qaýipsizdik, basqa eldiń áskerı kúshterin teńizge ornalastyrmaý. Rasynda da Aýǵanstan men Taıaý Shyǵys elderinde áli de soǵys toqtatylmaı jatqan ýaqytta Kaspıı teńiziniń qaýipsizdigi óte mańyzdy.
Al Kaspıı teńizi mártebesiniń anyqtalýy jaǵalaı jatqan bes elge ne beredi? Birinshiden, saýda-ekonomıkalyq qatynas órbıdi. Ekinshiden, qaýipsizdik nyǵaıady. Úshinshiden, qol qoıylǵannan keıin bir eldiń ekinshi elge qoıatyn kináraty bolmaıdy. Tórtinshiden, teńizge qatysy joq bóten elder bul mańaıǵa jolaı almaıdy. Besinshiden, barlyǵy da ortaq kelisim boıynsha júzege asady. Altynshydan, óńirlik jáne memlekettik qaýipsizdikke nuqsan kelmeıdi.
Rasynda bes el basshylarynyń aldyn ala kelisip, komúnıkege qol qoıýynyń máni bar. Óıtkeni aldyn ala jasalǵan derek boıynsha, Kaspıı teńiziniń qaırańynda 50 mıllıard barel barlanǵan munaı qory men 9 trıllıon tekshemetr gaz qory bar. Mundaı jaǵdaıda alańdamasqa bolmaıdy.
Sóıtip, Kaspıı teńizin bólý týraly 1992 jyldan beri talqylanyp kele jatqan máselege bıyl núkte qoıyldy. Qashan da teńiz sýy men onyń baılyǵy ózekti. Negizinen qurylyqta ornalasqan Qazaqstan úshin munyń kókeıkestiligi qashan da kún tártibinde bolyp keldi.
Óıtkeni, Kaspıı – erekshe mańyzy bar strategıalyq aımaq Sebebi, teńiz tabanynda munaı men gazdyń asa mol qory bar. Dúnıe júzinde aýlanatyn bekireniń 80 paıyzdan astamy osy Kaspıı teńiziniń úlesine tıedi. Al qara altyn men kógildir otyn halyqqa qashan da kerek. Al baılyǵy bar jerge basqanyń kózi túsedi. Sondyqtan eń aldymen ulttyń, eldiń, halyqtyń qaýipsizdigin oılaý qajet. Demek, endi alańdaıtyn túk joq. Óıtkeni Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi anyqtaldy. Endi en baılyqty jaratýdyń kezi keldi.
Erkin QALDAN
