Ejelgi qazaq rýlary Ata saltymyzǵa saı únemi JAQSYLYQQA, ıaǵnı ıgi ister jasaý men jaqsy urpaq tárbıeleýge jarysqan. Jeńimpazdardy aýzy dýaly abyzdarymyz el-halyqqa áıgilep otyrǵan. Mysaly:

Uly Júz - Úısin Tóle bı (1663 – 1756) atamyz:

Asyl týsań Kereı bol,

Úsh qazaqqa mereı bol.

Ýaq bolsań Shoǵa bol,

Daýly iste jorǵa bol.

Arǵyn-Qypshaq bolsań,-Altaı bol.

Naıman-Qońyrat bolsań-Mataı bol.

Baıuly bolsań Adaı bol.

Úısin bolsań Botbaı bol.

Bul ataýly bolmasań,

Qalaı bolsań, solaı bol! – dep, joǵaryda aty atalǵan rýlardy úlgi etip kórsetipti. (Bul derek fılılogıa ǵylymynyń doktory Nysanbek Tórekulovtyń 1991 jyly jaryq kórgen Tóle bı kitabynan alyndy).

«Arǵyn bolsań Altaı bol,

Naıman bolsań Mataı bol,

Alshyn bolsań Adaı bol,

Bul úsheýi bolmasań?,

Qalaı bolsań solaı bol (Ashamaıly Kereı Nysanbaı jyraý Jamanqululy 1822-1883).

«Aqyn bolsań - Abaı bol, Qazaq bolsań - Adaı bol» (El aýzynan).

Bul qaǵıda bizge álem bıleýshisi qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵys han atamyzdan qalǵan. Qaǵannyń ósıetinde:

«Bilegi jýannyń bergeni jolda qalady,

 Aýzy dýalynyń bergeni tóbege shyǵarady!» degen joldar bar. Demek, ol zamanǵy qazaq balasy úshin jaqsy isimen el-halyqqa úlgi bolý men eldiń qurmetine bólenýden artyq dáreje, baılyq, baqyt bolmaǵan.

 Qaǵannyń osy sózi qasıetti Quran Kárimniń myna aıatymen tolyqtaı sáıkes keledi:

«(Eı, Muhammed!) Biz saǵan kitapty (Qurandy) aqıqatpen, ózinen aldyńǵy kitaptardy rastaýshy ári olarǵa kýálik etýshi retinde túsirdik. Endi olardyń aralaryna Allanyń túsirgenimen úkim et. Ózińe kelgen aqıqattan aýytqyp, olardyń kóńil qumarlyǵyna erme. Senderden árbir (úmmet) sharıǵat pen jol belgiledik, Alla qalaǵanda, senderdi bir úmmet eter edi. Biraq Ol senderdi Óziniń bergen nárselerinde synamaqshy. Sondyqtan qaıyrly isterde aldynda bolýǵa umtylyńdar (jaqsylyqtarǵa jarysyńdar)! Barlyǵyń Allaǵa qaıtasyńdar. Sonda Ol senderdiń qaıshylyqqa túsken nárselerińniń habaryn beredi» («Ál-Máıdá» súresi. 48 aıat).

Túsinikteme: Uly Jaratýshy - Alla bólek-bólek ult, taıpa, rý bolýdy, olarǵa ártúrli dinde bolýdy jáne izgi ister (jaqsylyq) jasaýda bir-birimen jarysýdy mindettep otyr.

Qazir Biz bárin kerisinshe jasap júrgen syńaılymyz. Qazaqstannyń orys tildi bıligi Ata joldan aýytqyp, tek qana qarabastarynyń qamyn kúıittep, para alý men jemqorlyqtan jáne el baılyǵyn shetelderge asyrýdan jarysqa túsip júrgenderi ashshy da bolsa búgingi kúnniń shyndyǵy. Kúni keshege deıin «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep, san myńdaǵan jyldar boıy Allanyń Haq jolynan taımaı, álemge úlgi, shamshyraq bolǵan halyq edik. Qazir nege elimizde jalǵan sóıleý, qıanat jasaý, ádiletsizdik pen azǵyndyq tym kóbeıip ketti? Ar qorǵaýdyń ornyna «aqsha» qýyp ketkenimiz qalaı? Joǵaryda kórsetkenimdeı, jaqsylyqqa jarysý arqyly «Rýhanı jańǵyrý» qoldaryńyzdan kele me? Kelse, tyrysyp kórińizder! Kelmese, oryndaryńyzdy óz erikterińizben bosatýǵa keńes beremiz!

Bılik ıeleri! Sizderden sóz júzinde de, is júzinde de salıqaly jaýap kútemiz?

Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý