3 qyrkúıek kúni túbi bir Túrkiniń urpaqtary qurǵan memleketter basshylary Qyrǵyzstanda bas qosty. Túrki elderi odaǵy týraly aqparat oqtyn-oqtyn aqparat kózderinde qylań bergenimen, álemdi eleń etkizer asa bir iri sózder aıtyla qoımady. Birli-jarym orys tildi aqparat kózderi «Orta Azıaǵa Túrki keńesi nege qajet?» degen suraý tóńireginde materıaldar jarıalady. Osy kezeńde Reseıdiń «Pantúrkızmmen kúreske 8 mıllıon rúbl aqsha bólgeni» týraly da aqparat qylań berdi. Túrki balasynyń birigýinen ózgeler alańdaı ma? Suraqty basqasha qoısaq, Túrki elderi ózgeni alańdatatyndaı «túrki birligin» qalyptastyra ala ma?
Osy suraý tóńireginde izdenip edim, Túrkıa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov jáne baqylaýshy mártebesine ıe Ózbekstan Prezıdenti Shafkat Mırzıóev pen arnaıy meıman Vengrıa Pre mer mınıstri Vıktor Orban qatysqan samıt týraly resmı aqparattan ózge saraptamalyq materıaldar tym az.
Túrkıanyń «Anadoly agenttiginde» Erýopa odaǵy men Túrki eldir birligin zerttep júrgen dosent Kúrshad Zorlynyń «Túrik keńesindegi shashyraý men bútindelý kezeńi» atty maqala jaryq kórdi. Materıaldy oqyrman nazaryna qazaqshaladym.
Jahandyq saýda soǵysy ýshyqqan, saıası jáne ekonomıkalyq baılanys qaıta qaralýy tıis almaǵaıyp kezeńde VI Túrik Keńesi quryltaıy barlyq múshe elder úshin úlken maǵyna beredi.
Túrik keńesi (túrki tildes memleketter yntymaqtastyq keńesi) — Túrki tektes elder men qaýymdastyqtardyń yntymaqtastyǵyn jaqsartý úshin 2009 jyly qurylǵan halyqaralyq uıym. Qurýshy elder Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrkıa elderi. Qamtý aıasy jaǵynan Túrki áleminiń basty uıymy deýge bolady.
Túrki Keńesi tarıhı ólsheminen alyp qarasaq, aqyl-oı negizi shamamen 100 jyldan asa ýaqyt buryn, ınstıtýsıonaldyq turǵydan alǵanda 1992 jyly bastalǵan «Túrki tildes memleketter prezıdentteriniń samıtinen» bastaý alǵanyn aıtýǵa bolady. Bul turǵyda 1991 jyly Túrki elderiniń táýelsizdik alǵannan keıin jınalǵan alǵashqy samıttiń sheshimderi eske túsedi. 1992 jylǵy samıtte Soltústik Kıpr Túrik respýblıkasynan basqa 6 túrki memleketi kem qalmaı qatysyp, 3 mańyzdy irgeli sheshimdi qoǵammen bólisken: 1. Azamattardyń erkin júrip-turýy, taýar jáne servıstiń erkin aınalymy; 2. Ortaq bank qurý; 3. Barlyq tabıǵı baılyqtyń Túrkıa arqyly Eýropaǵa satylýy;
Bul baǵdar men erik-jiger óte mańyzdy. Samıtke qatysty elder Eýrazıadaǵy energıa kózderiniń úlken bóligine ıe memleketter. Bir jaǵynan jańa táýelsizdik alǵan elderdiń munaı jáne gaz qoryn paıdalana bilýi mańyzdy bolsa, ekinshi jaǵynan memleketti ilgeriletýge qajetti jyldyq 2 mıllıard dollardy tabý da óte mańyzdy edi. Al, buny Túrki elderi arasyndaǵy burynnan táýelsiz Túrkıa ózine jaýapkershilik retinde sezindi. Ekinshi jaǵynan, Túrkıa arqyly Eýropaǵa munaı men gaz tasymaly 1990 jyldardaǵy eń yqpaldy dıplomatıalyq quraly bolatyn. Alaıda, 1991-1996 jyldardy qamtyǵan alǵashqy kezeń jetkilikti jumys atqarylmaǵan shashyrańqy kezeńniń keskini ortaǵa shyqty.
Osylaısha, 2001 jylǵa deıingi Túrki elderi prezıdentteriniń kezdesýleriniń bastapqy máselesi negizinen pedagogıkalyq jáne áleýmettik-mádenı keńistiktegi salmaqty jumystardy atqardy. On myń stýdent jobasy, Qazaqstandaǵy Ahmet Iassaýı ýnıversıtetiniń ashylýy, Qyrǵyzstandaǵy Manas ýnıversıtetiniń qurylýy negizgi mysaldar bola alady. Ankara, Ystambul, Bishkek, Tashkent, Astana jáne Baký qalalarynda 2006 jylǵa deıin ótken samıtterge memleketter tolyqtaı jınala almaǵan. Bul kezeń qarym-qatynastyń eń aqsaǵan kezeńi. 5,5 jyldan keıin Antalıada ótken samıtke Ózbekstan qatysqan da joq. Al, Túrkimenstan atynan Ankaradaǵy tótenshe jáne ókiletti elshi ókildik etken. Túrkimenstannyń BUU-da qol qoıǵan beıtaraptyq kelisimi men Túrkıa-Ózbekstan qarym-qatynasynyń álsireýi samıtterdiń keńeıýi men ınstıtýsıonaldanýynyń jolyn kesti.
Aqyr sońynda, 2009 jyly Nahchyvan samıtinde qabyldanǵan sheshim boıynsha, 2010 jylǵy Ystambul samıtinde qurylýymen Túrik keńesi samıtteri kezeńi bastaldy. 2011-de Almaty, 2012-de Bishkek, 2013-de Gebele, 2014-te Bodrým, 2015-te Astanada ótken samıtterdiń sońynan 3 jylǵa jýyq ýaqyt úzilis bolǵan samıt VI kezdesýin Ystyqkólde kúni keshe ótkizdi.
Túrik keńesi degen qandaı uıym?
Túrik keńesiniń basty sheshim shyǵarýshy uıymy memleket basshylarynyń keńesi. Kezeńniń tóraǵalyǵy alfavıt tártibimen jyl saıyn aýysady. Bıyl Túrki keńesiniń tóraǵalyǵy Qazaqstannan Qyrǵyzstanǵa ótti. Keńestiń qyzmeti bolsa Ystambuldaǵy Bas hatshylyq jaǵynan atqarylady. Budan syrt, Túrki keńesi Túrki tildes elder parlamenter assambleıasy, Túrik iskerlik keńesi, Túrik akademıasy jáne Halyqaralyq túrik mádenıet uıymy (TÜRKSOY) sıaqty baılanysty uıymdardan quralǵan salalas uıym mártebesine ıe. Kelisimderge saı, uıymnyń maqsat-mindetteri arasynda «Syrtqy saıasattaǵy ortaq ustanymda bolý», «Terror jáne transshekaralyq qylmyspen kúresý»», «Barlyq salalarda tıimdi yntymaqtastyqty damytý» sıaqty erekshelikter bar. Buǵan saı, múshe elderdiń halyqaralyq uıymdarda ortaq pikirde bolýy Túrik keńesi turǵysynan asa mańyzdy. Osyndaı maqsat pen jobalardyń júzege asýy turǵysynan búdjet qalyptastyrýdaǵy aqaýlar men sáıkessizdikter jańa kezeńde kúntártibine shyǵary sózsiz. Keńestiń halyqaralyq kórinisi úshin Ystambuldaǵy Bas hatshylyq ǵımaratyn berý qajettiligi osy úderistiń bir bóligi bolyp tabylady.
Sholpan Ata samıti
Jahandyq saýda soǵysy ýshyqqan, saıası jáne ekonomıkalyq baılanys qaıta qaralyp jatqan osyndaı kezeńde ótken VI Túrki elderi samıti asa mańyzdy deýge bolady. Ásirese, Kaspıı teńizine kórshi elderdiń az ǵana ýaqyt buryn quqyqtyq sheshimge kelýimen energıa jáne tasymaldaýdyń jańa álternatıvteri tek aýmaqtyq maǵynasynda emes jahandyq kúresterde de upaı beredi.
Aǵymdaǵy jaǵdaı men múmkindikter 1991-1996 kezeńine uqsas potensıaly meńzeıdi. Uzaq jyldar boıy Sovet odaǵy yqpalynda qalǵan Túrki elderiniń Reseımen baılanysyna da nazar salsaq, Túrkıa-Reseı arasyndaǵy salystyrmaly kelisim Túrki álemindegi yntymaqtastyqty tipti de anyq qadamdarǵa jeteleıdi. Qyrǵyzstannyń Ystyqkóli boıyndaǵy Sholpan Ata samıtinde Ózbekstannyń resmı túrde Túrki keńesine qosylýy, Vengrıanyń baqylaýshy el retinde qurmetti qonaq bolyp qatysýy úmit syılaıtyn qadamdar. Osylaısha Túrkimenstan men Kıprden basqa 5 Túrki eli uıymnyń resmı músheleri boldy. Keńestiń eń mańyzdy organy sanalatyn Memleket prezıdentteriniń samıttegi boljam men usynystaryn tómendegideı mazmundaýǵa bolady:
– Túrkıa prezıdenti Erdoǵan tıisti elder arasynda dollar ornyna óz valútasymen saýda jasaýyn usyndy. Ári Túrkıada 2016 jyly 15 shildede tóńkeris jasamaq boldy dep aıyptalǵan Fethýllah Gúlen basqarýyndaǵy uıymmen (FETÖ-men) kúres júrgizýdi aıtty. Aıryqsha, tarıhı Jibek joly jobasynyń iske asýyndaǵy ortaq korıdor qalyptasýyndaǵy Túrkıanyń mańyzdy róline toqtaldy;
– Qazaqstan prezıdenti Nazarbaev keńestiń tipti de fýnksıonaldy jumys isteýi úshin keıbir tómengi uıymdardy biriktirý usynysyn jetkizdi, tujyrymdamalyq karta qalyptastyrý, ásirese tasymal, teńiz joly baılanysyndaǵy uıymdardy jandandyrý usynysyn kóterdi;
– Ázerbaıjan prezıdenti Álıev Túrki tildes elder arasyndaǵy tasymal men energıa baǵdarlamalarynyń rólin atap óte otyryp, aımaqtyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin qosymsha qunǵa nazar aýdartty;
– Samıt ótkizgen Qyrǵyzstan prezıdenti Jeenbekov bolsa Túrkimenstandy da keńeske qatysýǵa shaqyrdy.
– Keńestiń jańa múshesi Ózbekstan prezıdenti Shavkat Mırzeev bolsa «Ortaq týrızmge» den qoıyp, Hıva qalasyn Túrki álemi mádenı astanasy etýdi usyndy.
Múmkindikter men problemalar toǵysy
Esh shúbásiz Túrki Keńesi jańa kezeńde Ózbekstannyń qosylýymen kúsheıe túsedi. Demografıalyq qurylymy men ekonomıkalyq potensıaly arqyly aımaqtaǵy eń mańyzdy eldiń biri Ózbekstan barlyq múshe elder turǵysynan salmaqty túsimder ákeledi. Bundaı sheshimniń ózbek-qazaq qatynasy nyǵaıa túsken kezeńde qabyldanýy Túrkimenstan, Tájikstan tipti Aýǵanstan deńgeıinde de bir bólim yntymaqtastyq talpynystaryn týdyrady. Sondyqtan da Túrki keńesi jahandyq oqıǵalardyń strategıalyq tuǵyrynda sheshýshi seriktes bolý múmkindigin kúsheıtedi. Eýro odaq múshesi Vengrıanyń Keńeske baqylaýshy múshe bolýy bolsa Shyǵys-Batys arasyndaǵy kúsh pen pozısıasy turǵysynan óte qundy.
Keńestiń ótken 3 jylda tasymal, energıa jáne týrızm keńistigindegi qalyptastyrǵan jobalarynyń sońǵy qadamy tıimdi yntalandyrý quraly bolady. Samsýn-Baký-Aqtaý baýyrlas aılaqtar jobasy arqyly júk tasymaly, jańa Jibek jolynda «orta korıdor» jandanýy Túrki dúnıesi úshin ortaq týrızm alańynyń keńeıýine salmaqty paıdasyn tıgizedi. İs-qımyldardyń sáıkestenýi turǵysynda jańa taǵaıyndalǵan bas hatshy Baǵdat Ámireev tájrıbesi men dıplomatıalyq deńgeıdegi tanymaldylyǵy uıymǵa tipti de serpin beredi.
Alaıda, osyndaı múmkindikterge qaramastan Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń Reseı kóshbasshylyǵynda qurylǵan Eýrazıa ekonomıkalyq uıymyna da múshe bolýy ásirese ekonomıkalyq keńistiktegi eki jaqty jáne kóp jaqty jobalardy turalatýy múmkin. Oǵan qosa Túrkıanyń AQSH-pen dúrdarazdyǵy belgili bir deńgeıde jaǵdaıdy qıyndastyrýy, nemese Reseımen qatynasynyń osy turǵyda jaǵymsyz áseri Túrki keńesi jaǵrapıasynda damýdy tejeýi múmkin. Taǵy bir mańyzdy másele uıymnyń jumys atqarý qalypyna baılanysty. Prezıdentter deńgeıinde qabyldanǵan sheshimderdiń kelesi samıtke deıin tómengi búrokrattyq tizbekte tıisti deńgeıde qolǵa alynbaýy sebebi de qıyndyqtar týǵyzady. Taǵy da basty uıym retinde uıymǵa baǵynyshty mekemelerdiń mindet júktemeleri men órister formaldy uıymdastyrýshylyq prosestiń artynda. Bul tapshylyq bılik qaıshylyqtaryna áser etedi. Mysaly Túrik parlamenter uıymy Bakýda, Túrki akademıasy Qazaqstanda, Túriksoı Túrkıada, Túrki keńesi Ystambulda turǵandyqtan ortaq nysanalardyń koordınasıalyq sáıkessizdigi jetkilikti ýaqyt jáne mazmunmen qamtylmaǵan. Til jáne jazý ortaqtyǵyndaǵy birkelki emes kózqarastar da ortaq talap pen túsinik qalyptasýyna keri áser etip otyr.
Taǵy bir jaǵynan, 1,5 trıllıon dollar JİÓ, 200 mıllıonǵa jaqyn halyq jáne 5 mıllıon sharshy metr terıtorıasy arqyly Álemdegi deńgeıles uıymdar arasynda kózge túsetin Túrki keńesi qajet deseńiz memleketter deńgeıinde, qajet deseńiz uıym deńgeıinde kútilgen ekonomıkalyq baılanystan óte alshaq, jansyz.
Túrki elderiniń álemdik syrtqy saýda pozısıasyna qaraıtyn bolsaq, Túrkimenstandy qosqanda 5 túrki eli 2017 jyly jalpy syrtqy saýda kólemi 146 mıllıard dollar bolǵan. Túrkıany qosqanda 536 mıllıard dollar deńgeıinde. 5 túrki memleketi 2017 jyly TMD elderiniń jalpy eksportynyń 16,1 paıyzyndaı, al, Álemdik saýdanyń 0,5 paıyzyndaı ǵana qarajatqa ıe.
Bul kórsetkish Túrkıany da qossaq 1,4 paıyzǵa ázer jetedi. Aımaqta yqpalyn sezdiretin Reseı bolsa álemdik eksport kóleminiń 2 paıyzyna ıe. Túrkıanyń 2017 jylǵy syrtqy saýdasyna qarasaq, Túrki keńesine kiretin basqa elderge syrtqy saýdasy 7 mıllıard dollarlyq saýda kólemine ǵana ıe ekeni kórinedi. Onyń 4,2 mıllıardy eksport. Bul Túrkıanyń jalpy syrtqy saýdasynyń 1,8 paıyzyndaı ǵana.
Osy anyqtaý men nátıje arqyly Túrik keńesiniń qurylymdyq, psıhıkalyq kúsheıýge muqtaj ekeni jáne múshe elderdiń tıisti barlyq ınstıtýttary qoıan-qoltyq qarym-qatynasqa kóship, naqty qadamdar jasaýy ári uıymdasý úlken qajettilikti talap etedi.
