Ortalyq Azıada terorıstik táýekelder týraly sóz sonaý 90-shy jyldardyń basynan beri aıtylyp kelgenimen sońǵy 5-6 jyldyń tóńireginde buǵan álemdik masshtabta nazar aýdaryla bastaǵany belgili. Ekstrımızmniń tekteri jalǵyz qylmystyq toptardyń ǵana emes, bıliktiń de baqylaýynda (qol astynda) bolatynyn kórshi Qyrǵyzstannan aıqyn kórýge bolady. Al Qazaqstan she? Saıasatker Dosym Sátpaevtyń pikirinshe, terorızm men ekstrımızm qaýipi alda bolatyn týrbolenttik kezeńde nemese bıliktegi tranzıtten soń órshýi bek múmkin.
Sonymen, Qazaqstandaǵy terorızmge oralatyn bolsaq, kóbimizdiń kókeıimizde júrgen suraq – bıliktiń bıik dálizinde júrgenderdiń terrorıstermen baılanysy bar ma? Olaı oılaýǵa áli eshkim shek qoımaǵanyn eskersek, ábden bolatyn sekildi. Sırıadaǵy sodyrlardy jasyryn qoldaýshy memleketterdiń bar ekeni belgili. Ásirese, Islam memleketi dep atalatyn jańa bir tajaldy qarý-jaraqpen qamtamasyz etip otyrǵan AQSH ekendigi týraly álemdikBAQ-ta jıi aıtylyp keledi. AQSH kongresiniń senatory Rend Pol bylaı deıdi: «Biz IGIL-di qarý-jaraqpen qamtamasyz etip otyrmyz. Iaǵnı, qoldap otyrmyz degen sóz. Sóıte tura biz álemdegi terrorıstermen kúresýdemiz. Bul paradoks qoı,ıá?»( https://www.youtube.com/watch?v=uBLbh2tWdvA).
Terrorısterdi qoldaý dinı ustanym ba, álde bıznes pe?
Esterińizde bolsa, 2007 jyldary Qazaqstanda radıkaldy qurylym ókilderi qylmystyq top qurýǵa árekettengen edi. Sondaǵy maqsattary – halyqty qanap tapqan qarjyǵa ekstrımıstik toptarǵa qarý-jaraq, iship-jem satyp alý bolǵan. Mysaly, 2007 jyly Qaraǵandy oblysy QMDB qyzmetkerleri sáláfızm aǵymynyń 4 birdeı ókiliniń qylmysyn áshkerelegen. Keıinnen anyqtalǵandaı, olar las jolmen aqsha taýyp, jıhad jasamaqshy bolǵan. Keıin Aqtóbe oblysynda da munaı tasymaldaıtyn poıyzdardy tonaǵan qylmyskerlerdi quryqtaǵan. Olar eriktilerdi Aýǵanystanǵa jıhadqa jiberý úshin Almaty qalasynda qarjy bazasyn qurýǵa árekettengeni tergeý barysynda anyqtalǵan bolatyn.
Eń qorqynyshtysy – Qazaqstan túrmelerinde dinı senimderi buzylǵandardyń sany kúrt artyp ketkendigi. Mysaly, 2010 jylǵy Aqtaý túrmesinen qashyp ketken 21 qylmysker de ekstrımıstik top músheleri bolǵan.
Radıkaldardyń kóbeıýine – Memlekettik ıdeologıalyq vakým, jemqorlyq pen dinı bilimniń taıazdyǵy sebep bolýy múmkin degenmen, olar arqyly paıdanyń kózin taýyp otyrǵandar az ba?
Alǵashynda 150 qazaqstandyqtyń Sırıaǵa ketkendigi týraly aqparat taraı bastaǵanda jurt dúrlikkeni ras. Qazaqstandyq BAQ bular týraly az jazbady. Keıin kele jıhadshylarǵa jurt tań qalmaıtyn boldy. Jetken jerimiz osy bolsa, kinániń qyl shylbyryn kimge artamyz?
Qazaqstan IM-di jasyryn qoldaýshylardyń biri emes pe?
Qazirgi álemdik saıası keńistikte Islam memleketin jasyryn qoldaýshy, qarý-jaraǵyn satyp, paıda taýyp otyrǵan – AQSH bolsa, shyn máninde sol AQSH pen aýyz jalasa otyryp, Sırıadaǵy sodyrlarǵa qarsy kúres ashyp otyrǵan Túrkıa. Iaǵnı, eki jaqty saıasatty ustanyp otyrǵan AQSH-tyń bar oıy paıdaǵa kenelip qalý ekeni aıtpasa da túsinikti. Al Erdoǵannyń aǵa dosy Nazarbaev nege únsiz? Nege Qazaqstannan attanyp jatqan jıhadshylar Túrkıa terıtorıasy arqyly ótedi? Nege jıhadshylardyń joly kesilmeı otyr? Sırıadaǵy sodyrlardyń 3/1-i Reseı azamattary men Ramzan Qadyrov sarbazdary ekeni endigi bárine aıan. Al Qazaqstannan attanǵandar jıhadshylar biz biletinnen áldeqaıda kóp ekeni túsinikti. Dese de, Qazaqstanǵa odan paıda ne? Osylardy eskere kele, Qazaqstan Úkimeti Sırıany jasyryn qoldaýshylardyń biri emes pe degen kúdikti oı týady.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
