Qazaqstanda endi kezekten tys parlament saılaýyn ótkizý týraly boljamdar aıtyla bastady. Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń sáýirinde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizý taraly bastamalar alǵash kóterile bastaǵanda, qazaqstandyq BAQ-ta parlament saılaýy da merziminen erte ótkizilýi múmkin degen sybys taraǵan. Bul týraly «Qamshy» portaly Azattyq saıtyna silteme jasaı otyryp habarlaıdy.
Osy rette aıta keterlik jáıt, júrgeninen turǵany kóp pármensiz parlamenttiń atqarǵan jumystary týraly «Qamshy» portaly sıkldi maqalalar jarıalaǵan bolatyn.
Parlament saılaýy – bılik tranzıti me?
Azattyqtyń jazýynsha, saıasatkerler men saıasattanýshylar «bılik tranzıti – saıası kún tártibinde turǵan budan da ózektirek másele» dep sanaıdy eken.
Qazaqstandyq saıasatkerlerdiń bulaısha bajaılaýyna sońǵy kezderi Qazaqstandaǵy mını-partıalardyń kadrlyq jáne qurylymdyq aýys-túıisteri sebep bolsa kerek-ti. Mysaly, formaldy-oppozısıa baqylaýshylary Qazaqstan komýnıstik partıasyn jabý men prezıdentshil «Aýyl» jáne Patrıottar partıasyn biriktirý arqyly «Aýyl» halyqtyq patrıottyq partıasyn qurýdy kezekten tys parlament saılaýyna daıyndyq belgisi dep joramaldaıdy.
Azattyqqa suhbat bergen Prezıdentshil Qazaqstan komýnıstik halyq partıasynyń (QKHP) beıresmı jetekshisi Vladıslav Kosarev jýyrda elde merziminen erte parlament saılaýy ótetinine kúmándanbaıdy. Biraq ol opozısıalyq komýnıstik partıanyń prezıdentshil QKHP-ǵa qosylǵysy kelmegenine qynjylady. Ol «eger bizge qosylsa, komýnıstik partıa aman qalar edi» deıdi.
Kezekten tys saılaý: ádet pe álde saıası qajettilik pe?
2011 jylǵy parlament saılaýy kezinde Qazaqstanda «kóppartıaly parlament» quralatyny týraly sóz qozǵaldy. Belgili bir deńgeıde bul saıası modernızasıa dep baǵalanǵany da jasyryn emes. Mysaly, Zańǵa sáıkes, prezıdent ınagýrasıasynan keıin úkimet otstavkaǵa ketýge tıis jáne parlament qaıta jasaqtalýy kerek edi. Iaǵnı, ádettegideı «kezekten tys» Prezıdenttiginen keıin prezıdenttiń barlyq bastamasyn qoldaıtyn, bas shulǵyǵysh parlamentte de saılaýdy 2012 jyly emes dál 2011 jyly merziminen erte ótkizý týraly usynystar túse bastaǵanyn bilesizder.
Al bıylǵy jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń óz aýzynan shyqqan sózge súıenetin bolsaq, Sýperprezıdenttik respýblıkadan prezıdenttik-parlamenttik júıege kóshý prezıdent saılaýynan keıingi nómeri birinshi másele edi. Parlament eldegi eń basty saıası minber bolýy tıis-tin.
Gúlmıra Ileýova, «Strategıa» áleýmettik jáne saıası zertteýler ortalyǵy prezıdenti:
–Men úshin bıliktiń saılaýdy erterek ótkizgisi kelýi eki nárseni bildiredi. Biri – áleýmettik turaqsyzdyq qaýpi taqyryby durys baǵalanbaǵan álsiz saraptama, ekinshisi – bıliktiń áreketi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy nasharlatyp jiberedi.
Eshqandaı elektoraldyq perspektıvasy joq komýnıstik partıanyń jabylýy – bıliktiń eldegi saıası ahýaldy durys baǵalaýǵa qaýqarsyzdyǵyn taǵy bir márte rastaǵan dálel emes pe?
Dosym Sátpaev, Saıasattanýshy:
– Sózsiz bolatyn bılik tranzıtin Qazaqstanda negizgi saıası másele. Bul kezeńnen qınalmaı ótý úshin, ıaǵnı bılik aýysý prosesiniń el qaýipsizdigine kesiri tımes úshin bılik qarjy, ekonomıka, saıası jáne ózge sharalar qoldanyp jatyr. Merziminen erte ótken prezıdent saılaýy men jýyrda ótedi dep boljanatyn parlament saılaýyn, jýyrdaǵy ulttyq valúta devalvasıasyn, saıası, aqparattyq alańdy opozısıa men ózgeshe oılaýdan tazartýdy jáne bıliktiń patrıottar partıasy men «Aýyl» partıasyn biriktirý sıaqty amaldar arqyly óz jaqtastarynyń qataryn rettep alýyn osy sharalar qataryna jatqyzýǵa bolady.
Saıasat shahmatynyń fıgýralary aýysqanymen júıe ózgermeıdi
Absolúttik júıge qurylǵan Qazaqstandaǵy «aqsaqal bıliktiń» negizgi bılikti demogogtardyń qolyna tapsyrý – tranzıtine naqty strategıalardyń bar, joqtyǵy kúmándi bolýy múmkin. Saıasattanýshylardyń pikirinshe, bılik tranzıti - fıgýralary ózgermeıtin shahmat oıyny sıaqty kórinedi. Sátbaev ondaı «fıgýralarǵa» joǵary shendi basshylar men parlament depýtattary ǵana emes, ózi ataǵandaı, «zombı partıalardy» da jatqyzady. Sol sebepti Sátbaev bılik tranzıti máselesi birinshi kezektegi, al kezekten tys parlament saılaýy ekinshi, tipti úshinshi dárejedegi másele dep sanaıdy.
Qazir parlamentte úsh partıa – el prezıdenti Nursultan Nazarbaev basqaratyn «Nur Otan» jáne «Aq jol» jáne Qazaqstan komýnıstik halyq partıasy bar. «Aq jol» partıasynyń tóraǵasy Azat Turlybekuly 2015/02/16-sy kúni Azattyq saıtyna bergen suhbatynda kezekten tys parlament saılaýy týraly pikirin bildirgen eken.
Azat Perýashev, «Aq jol» partıasy tóraǵasy:
–2016 jyly prezıdent jáne parlament saılaýy ótýi tıis bolǵan. Biraq zań boıynsha bulaı bolmaýy tıis. Onda «Nelikten parlament saılaýyn ótkizbeske?» degen suraq týady. Prezıdent saılaýy kóptegen máselelerdi sheshedi, saıası júıe men memlekettik bıliktiń turaqtylyǵy nyǵaıady.
Túıin: Qazaqstanda nege bári «kezekten tys» ótkiziledi?
Táýelsizdiktiń qunyn tárk etip jibergen «aqsaqal bılik» pen pármensiz parlamentti qaıta saılaǵannan ne qaıyr?! Uıqydaǵy parlemnt múshelerin ne túlen túrkeni belgisiz, áıteýir Qazaqstannyń saıası qoǵamynda túrli aýys-túıister oryn alýda. Artynyń qaıyryn bergeı. Osy rette taǵy bir eskere keterlik másele – qazirgi parlamenttegi qalshyldaǵan qarıalardyń ornyn jalyndaǵan jastarmen tolyqtyrý máselesin qarastyrý. Onyń ústine qazirgi parlamenttegilerdiń deni – «aýtsaıderler» ekenine talas joq. Endeshe aýtsaıderlerdi shegerip, negizgi jasaqty oıynǵa shyǵaratyn ýaqyt jetti emes pe?
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
